Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Хола-Хараганга ховар байырлал PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
17.05.2012 22:33

Мооң мурнунда «Шынга» чарлааны, чүгле Россияда эвес, Бүгү-делегейниң аян-чорукчузу, уран чогаадылганың хөрлүг одунуң кыпсыкчызы Маадыр-оол Бартыштаанович Ховалыгның 65 харлаан байырлалында ус-тывызык аян-хөөнүнге чалгынналып, чогаалчының төрүттүнген чери Хола-Хараганның Улуг Одаанга чүгле Тываның чогаалчылары, спортчулары, альпинистери эвес, 1990 чылдарда «Тыва даг-дүгү» комбинаттың чиңгине директору чораан Геннадий Парамзинниң  уруу-биле келгени кайгамчык солун. Хорум-Даг эдээ, арыг агаарлыг черде тиккен майгыннар, өглер, одагда хайынган тыва шай, хойнуң хоюг мүнү, деспи долу эът, стол кырында оваа чыгам ак чем, чүү чок дээр! Эң-не онзагай чүүл – мында арыг агаар, делгем чер, а сен шуут хостуг, таваар сен.  Черниң кужу кедевисте база-ла чоргаар кылыйтып тур. Каракта чүгле көк-көк даглар, мыяда бо Хорум-Дагның корзагар хорумналган көшкелери түмен эрниң түрүн сиңирген дег көстүп турлар.

Тываның Улустуң чогаалчызы Черлиг-оол Куулар, чогаалчы, эртемден Сайлыкмаа Комбу, эртемден, башкы Радион Донгак (Бии-Хем), драматург Нина Серенот, шүлүкчүлер: Алексей Бегзин-оол (Ак-Довурак), Светлана Самбый-оол (Бай-Тайга), Нина Эртине (Чаа-Хөл) дээш, өске-даа аныяк чогаалчылар хөйү-биле келген. Бистер келген дораан юбилярның эртенги изиг чемин чооглапкаш, кончуг чараштыр аскан баннерлерде чогаалчының чедиишкиннерин тематика аайы-биле магадап көрдүвүс. «Хола-Хараганның Улуг Оду» деп темадан чогаалчының оран-чуртунуң чурумалдыг чери, дараазында чогаалчының удуртканы «Делегейниң чеди бедии – Тыва» командазы, «Тыва күрүнениң туктары – делегей шыпшыктарында» (Бөмбүрзекти тода көргүскен чурт картазында маршрут), чогаалчының чырыкче үндүрген номнарын делгелгеде дег чыскаапкан. Бир дугаарында юбилярывыс келген аалчыларга эскурсияны кинода дег тырттырып каан чүүлден тайылбырлаан. «О-оо! Бо-даа тулган чүве-дир. Шуут кинода дег». Ындыг магадаан сөстерни дыңнаарга, кулакка тааланчыын чүү дээр. Чаңгыс мону кылып алырынга безин чеже хире үе, чарыгдал үндүрген ирги?

Шыдыраачылар шагда-ла олуттарында: «Ша-ша, ту-ту!» дижип, аът, тевези кизирээн олуруп турлар. Олар авый, шавый шалажып турда, юбилярывыс бисти кадап каан чагыда тыва, орус дылдарда бижээн: «Төрээн Хола-Хараганым, сээң адыш ишти довурааң бөмбүрзектиң эң бедик шыпшыы – Эвересте (8884 км)» - деп, каан черге эккелди. Бо сөстерниң утказы мындыг. Бо чылдың май 19-та Хола-Хараганның адыш ишти довураан делегейде сураглыг далай эжиндирикчизи, аян-чорукчу Федор Конюхов чогаалчының улуг дилээ-биле барык 9000 метрде, космоста Эверест шыпшыынче үндүрүп каан кижи-дир. Тыва кижи ам бо хүнде ол хире бедикке четпезе-даа, ооң довураа ында чыдар эвеспе!

Калбак согуннарда «Аконкагуа (21500 км)», «Сидней (11000 км), «Килиманджаро (8000 км), «Аляска (19000 км)», «Москва (4000 км)», «Кызыл (270 км)» черде деп чүктерни көргүзүп айытканы солун. Чаңгыс бо ужуралдар – бүдүн тоожу-дур. Ол бүгү чогаалчының чогаалдарында бижиттинген-даа болза, авторнуң боду-биле бедик деңнелге ужуражыры алдар болгаш хүндү, чоргаарал, ынакшылдыг сеткил-дир.

Ол-ла бүгү солун мөөрейлерден мээң онзагай кылдыр көргеним чүүл бар. Ол дээрге чогаалчывыс Маадыр-оол Ховалыгның «Эр улустуң самы (танцыны)» чогаатканы. Аялгазының чаражын. «Тыва чүден эгелээнил?» (сөзү Алдын-оол Монгуштуу) сценадан дүшпес шүлүктүң аялгазынга Владимир Серенниң (шолазы Седой) бижээни ыры дыка-ла чараш-тыр. Авторнуң күүселдези-биле, дараазында дуэт Вероника Чоодунуң күүселдезинге ыры таалалды шаңнаан. Ол ыры удавас диңмиреп үнзе хөңнү. Ол шүлүктүң сөзүнге ыры чогаадырын юбиляр шагда-ла бодап чораан. Ооң бир идеязы база боттанган.

Шагдан тура чогаалчы ындыг самны бодап чораан, ол хуулгаазын бодал Эверест (Ие-Бурган) даанга төрүттүнген. Бурганның сымыраныындан бодараан сам-дыр. Бедиктерге үнерге кижиниң бодалы ала-чайгаар силип, чаа-чаа бодалдар башка чайгаар кирер. Ол анаа-ла дагларже үнүп чорбаан, башка хөй чаа бодалдар тывылдырар, бодун улам хандыр билип алырынга, чаа күштү ол каш-даа медереп билген. Ында угаан күжүнүң чажыды, көрүжү улам-на ажыттынып турар. Ол төнчү чок дээрзин Улуг Одаанга келгеш эскерип ор мен. Мен маңаа келбээн болзумза, ол бүгүнү ожаавайн, артып калыр турганым чадавас. Кижи дег байлак бо делегейде чок. Ындыг ховар бай-байлактыг болганывыска чоргаарланып ол мен. Дараазында дың кара чаңгыс херээжен сураглыг альпинист Марианна Кызыл-ооловна Сурунчап  тыва хептиг теп үнүп кээрге, бир-ле тоолзуг ийин. Ол шуут эр кижиниң хей-аъдын көдүрген езулуг сам.

Хола-Хараганның Улуг Одааның найыралчы, уран чогаадыкчы чалбыыжынга байырымныг сөс чугаалаан кижилерниң сагыш-сеткилиниң ханызындан куттулган одуруглар, чылыг, чымчак йөрээл сөстер арбын-на-дыр. Маадыр-оол Ховалыг – Сүт-Хөл кожууннуң Суг-Аксы, Хорум_даг суурларның Хүндлүг хамаатызы. Юбилярга бо удаада Чөөн-Хемчик кожууннуң «Хүндүлүг хамаатызы» деп атты тывысканы улуг алдар-дыр! ТР-ниң хөй-ниити палатазының даргазы Хонук-оол Монгуш чогаалчыга Хүндүлел бижикти тывыскан.

А «Тываның улустуң чогаалчызы» деп атты чүге аңаа тыпсып болбазыл? Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, ССРЭ-ниң «Күш-ажылга маадырлыг чоруу» деп медальдың эдилекчизи, Россияның Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелиниң, Орус география ниитилелиниң кежигүнү, Россияның база Тываның күш-культуразының болгаш  спортунуң тергиини, Тыва Республиканың «Ирбижи», тыва туризмниң хоочуну, альпинизмге спорт мастеринге кандидат Маадыр-оол Ховалыгга Москва облазының губернатору, Россияның Маадыры Сергей Шойгунуң адындан ооң оралакчызы Руслан Цаликов байыр чедирген.

Уран чүүл, культураның республика чергелиг байырымныг Улуг Одааның мөгейикчилери республиканың алдар, сураглыг кижилери маңаа чыылган. Сес харлыг оолактардан сезен ажыг назылыглар келген. Алдан-дургуннуң салгалының хочууннары, 85-88 харлыг Бопуулай Күүшович Моңгуш, Бегзи Моңгуш, Чыкан Сарыглар, Дары-Сүрүң Моңгуш, Канчыыр Ховалыг оларны адаарга, улус-чон оларны эки таныыр. Делегей альпинизминиң дүрүмүн сагып, аалчыларга бок сугар пакеттерни үлээни чаа чүүл болуп турар. Байырлал соонда шөлге агарар саазын безин көзүлбеди.

Чогаалчы бодунуң назынынга дүүшпес бедик деңнелдиг спортчу кижи болганда, мында спортчу хевирниң маргылдаалары арбын болган. Кол судья Юрий Ховалыг байырлалда 200 ажыг спортчулар келгенин илеткээн. Шыдыраа маргылдаазы хоочуннар аразында бир дугаарында эгелээн. Бирги, ийиги черлерге дең саннарлыг бооп Владимир Балчый-оол (Таңды) биле Киров Хунан (Бай-Тайга) алганнар. Үшкү черде Саая Далай-оол (Ак-Довурак). Мини-футбол ойнакчылары 45 хардан өрү назылыг маңаа бирги черни Хорум-Дагның командазы алган.

Юбилярның назыны-биле дең 65 метрге чарыш кайгамчык солун болган. Бо хемчээл 65 харны көргүзүп турары ол. Маадыр-оол Ховалыг маргылдааны боду ажыткан, ооң үези 11,04 сек. болган. Ооң бөлүүнге маңнаан улус бо секундадан дүргедеп шыдавааннар. Эң дүрген эр улустан маңнаар кижи Айдың Монгуш болган, ооң үези 7,50 сек. Дараазында 30 хардан өрү, аразы 5 харлап чаржып турганнар. Чарышка эң улуг назылыг, 70 харлыг Чамыяң Ондар (Барыын-Хемчик) адааның чииги-биле чонну кайгаткан.

Хорум-Даг кырынче чарыш (бедии 1001 м., Дөгээ-биле дөмей бедик) хөй спортчуларны хаара туткан. Эр улустан Кокуу Аян-оол (Тес-Хем) бир дугаарында даг шыпшыынга көстүп келген. Кызылдан 45 харлыг Чадамба Шолбан аныяктарны безин мурнай келген. Херээжен улустан  база-ла Бора-Тайгадан Сарыглар Олча кымны-даа мурнай даг кырынче үне маңнап келген. Мында назы-хар ылгалын 10 кылдыр санаан. Хоочуннардан 61 харлыг Хертек Борис (Ак-Довурак) шылгараан. База-ла Барыын-Хемчиктен 70 харлыг Галина Ооржак кадыр дагже тура дүшпейн, маңнап үнүп келген. Галина Эртине-Очуровна 30-40 чылдар бурунгаар республикага спорттуң янзы-бүрү хевирлеринге хөй катап чемпионнап чораан, ол бедик мергежилдиг турист болгаш Мөңгүн-Тайга (3976 м) шыпшыынче бир дугаар үнген тыва херээжен кижи бооп турар.

Туризм спортунга хамааржыр черниң уг-шиин тывар маргылдаага хөй-ле туристер маргышканнар.

Хорум-Даг кырынга хүрежир 32 мөгени чогаалчы боду «Шын» солун таварыштыр чалаан болгай. Элдеп чүве, республика иштинден шупту мөгелер чедип келгеннер. Сураглыг альпинизивистиң келир үеде салгалы болар болур ужурлуг, ынчангаш мөгелерни даг кырынче үндүргени билдингир. Олар даг кырынче үнүп кээрге, хүреш удуртукчулары: тыва спортту үр үеде удурткан, хостуг хүрешке спорт мастери, эртемден Сергей Ооржак база спорт мастери Кызыл-оол Монгуш хүрежир чер бичии-дир деп санааннар. Мөгелерниң эъди изий бергеш, даг куду октажып, хая-даш кырынче ужуп боорлар, ынчан кемдээшкин боор деп санааннар. Хорум-Даг кырынга хүрежир мөгелерниң даңзызын тургускан. Ынчангаш хүрешти байырлал болган черге – Хола-Хараганга, хөй чыылган чон аразынга эрттирген. Республиканың тос кожууннарындан чалаткан хып дээн чалыы мөгелер шалыпкын, чараш хүрешти чонга бараалгатканнар. Элдеп чүве, Хола-Хараганның Улуг Одунга Отчугаш деп мөге шүүлген. Өвүрден Отчугаш Тежик ол. Шүүлген мөге Тываның болгаш Россияның альпинистеринден «Ирбиш Мөге» деп атты алган. Бо шынзылгада Россияның болгаш Тываның «Ирбиштери» адын салганнар. Олардан өске мындыг хүндүлүг атты кымның-даа бээр эргези чок.

Тыва чогаалга дорт хамаарылгалыг Хорум-Даг дугайында ыры, шүлүк мөөрейинге хөй кижи киришкен.

Тываның эң бедик шыпшыктарынче үнер арга-дуржулганы берген альпинист-башкызынга байыр чедирип Чаа-Хөлден, Кызылдан, Өвүрден, Бай-Тайгадан, Мөңгүн-Тайгадан, Кызыл кожуундан, Барыын-Хемчиктен келген туристерниң арын-шырайлары өөрүшкүден кыптыгып турдулар. Оларны Тываның кадыг-дошкун агаар-бойдузу шыдамыкай чорукка өөреткен. Сураглыг альпинистиң соон изеп чоруп орар коргуш чок чүректиглер бо.

Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг суурнуң чурттакчылар саны 500 хире кижи-даа болза, Хола-Хараган байырлалынга оон 3-4 катап хөй кижи келген. Чогаалчының өг-бүлези, төрелдери-биле хөй санныг аалчыларга аяк-шайны сунуп, 100 ажыг спортчуларны, уран-чаяанныгларны альпинисчи, турисчи (майгыннар, хендирлер, фотоаппараттар, шактар дээш) белектер-биле шаңнааннар. Хорум-Даг сумунуң баштыңы Шолбан Сендажы чагырга даргазы Олег Кууларга баштаткаш келген аалчыларны чылыг хүлээп, уткуп алган. Мөөрейлер, маргылдаалар боттарынга шаптыктавайн, кайгамчыктыг организастыг болгаш дүрген (биче дүъштен эгелээш чаңгыс хүн иштинде) эрткен. Көдээниң ишчилеринге езулуг дыштанылганың хүннери болган. Канчаар  хамык чүүлдү эгелээр сен, ол ындыг түңнелдиг болур. «Кажан-даа чүс эштиг бол!» Хамык ужур акшада эвес, кижиниң эш-өөрүнде. Чогаалчы Маадыр-оол Ховалыг, шынап-ла, делегейниң кайы-даа булуңнарында чүс-чүс ынаныштыг эштиг-өөрлүг.

Лидия Иргит, журналист.

Шын. – 2012. - № 83. – Июль 21. – А. 10

 

Обновлено 26.10.2012 18:29
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ