Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Ожук дажы - тыва шүлүк хевириниң дөзези. PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
15.04.2012 12:45

Гуманитарлыг профильдиг класстарга тыва чогаалга лекция-кичээл.

Кичээлдиң сорулгалары:

__ өөреникчилерге ожук даштарын, япон хоккуларны (хайку) таныштырары база оларның чоок, бот-онзагай талаларын илередири;

__ тыва болгаш Чөөн чүк культуразынга сонуургалын күштелдирери;

__ бойдустуң каас-чаражын магадап билиринге кижизидери.

 

Методиктиг аргалары:

__ башкының тайылбыры; аянныг номчулга; шүлүктер  анализи;

Кичээлдиң дерилгези: япон чурукчуларның ажылдарының хоолгалары; Японияның бойдузун көргүскен фоточуруктар, интерактивтиг самбыра.

Сөс-биле ажыл: ожук дажы, сакура, хокку, триада тывызыктар, дөзе.

К И Ч Э Э Л Д И Ң Ч О Р У ДУ У:

I. 1. Башкының сөзү. Тыва шүлүк чогаалынга Ожук дажы деп шүлүк хевири эрткен чүс чылдың төнчүзүнде тыптып келген. Делегейниң уран чогаалының янзы-бүрү жанрлары болгаш шүлүк хевирлери, чижээлээрге, сонет (Италия), хокку, танка (Япония), рубаи, касыда, газель (Чөөн чүк), верлибр, рондо (Франция) дээш оон-даа өске, ол чурттарның шүлүк чогаалының үр үеде сайзыралын база хөгжүлдезиниң үзүктел чогун херечилеп турар. Ол ышкаш тыва шүлүк хевири болур ожук даштарының тускайланып тыптып келгени -- тыва чаңчылчаан культурага ужур-уткалыг ховар болуушкун болган.

«Чиге болгаш ханы дөстүг «Ожук дажы» деп терминни бир дугаарында Тываның Улустуң чогаалчызы Ю.Ш.Кюнзегеш ажыглаан» деп тыва эртемден Л.С.Мижит бодунуң шинчилелинде бижээн.  Ол ышкаш бо кичээливисте удавас өөренир чогаалчыларывыс А.Даржай, В. Серен-оол, Эдуард Мижит, Николай Куулар болгаш  өске-даа аныяк чогаалчыларның бижээни ожук даштарын сайгарып көөр бис. Ооң-биле кады ожук дажының тыва чоннуң амыдыралы-биле холбаазын болгаш япон хоккулар-биле харылзаазын чижектер-биле бадыткап, сайгарарын оралдажыр бис.

Чаңчылчаан тыва культурада ожук дажы

Триада үш чүвениң, билигниң, болуушкуннуң база октаргайның, бодалдың шимчээшкининиң үш тудуш харылзаалыг категориязы бооп кижи төрелгетенниң делегей көрүүшкүнүнде (мифология, шажын-чүдүлге болгаш философия) онзагай черни ээлеп турар.

Тыва чоннуң делегей көрүүшкүнү-биле алырга, делегей оран-кызыгаар талазы-биле Дээр -- Чер -- Алдыы оран деп үш кезектен тургустунган, эрткен, амгы, келир үелерлиг база үш космиктиг девискээрни тудуштуруп турар төп өзектиг.

Октаргайның бичелеткен хевир-майыы кылдыр көрүп болур тыва өгнүң бир кол элементизи болур ожук даштары -- тыва шүлүк хевириниң дөзези болуп, ооң тыва чаңчылчаан культура-биле харылзаалыын көргүзүп турар.

Үш ожук дажын Октаргайның үш оранының (Үстүү оран, Орта оран, Алдыы оран) символу кылдыр көрүп болур. Дээр-Ада -- Кижи -- Чер-Ие деп үш тудуш чүүлдүң символу бооп болур.

Тыва болгаш өске-даа чоннар ожукту ыдыктыг деп хүндүлеп, оттуң ээзинге өргүл кылып чүдүп чорааннар. Көшкүн амыдыралдыг чонга ожук солуттунмас чугула: каяа-даа чорааш, үш дашты салган соонда, одун кыпсып, аъжын-чемин кылып чип, дыштанып алыр.

Ожук даштары – көшкүн амыдыралдың ханы философтуг утказын, чоннуң эрткен оруун, төөгүзүн сиңирген база бир символ болур.

Ожукта от -- Хүннүң кезээ. Ол от -- сеткилдиң оду.

(Слайд)

Юрий Кюнзегеш мынчаар бижээн:

Ожук дажы -- дөзези ол,

Оттуң изии -- сеткилимниң

Оожургаваан чалбыыжы ол .

Мындыг тургузуглуг шүлүктү канчаар тайылбырлап болурул? Үш одуруг -- ожуктуң үш дажы, оларның ортузунда от -- поэтиктиг хей-аът, а пашта хайнып турар бодал бир дашты ап кааптар болзувусса, ужур-утка чок болуп төктүп каар. Ынчангаш одуруг бүрүзү, ожуктуң даштары ышкаш, тускай туруштуг болур. Ынчалза-даа олар аңгылажып шыдавас, чүгле үжелээ, кады демниг ниити бодалды илередип шыдаар.

Ожук даштарының хемчээли, ооң аяннажылгазындараазында чижектерден хайгаарап көрээлиңер.

Үш бөлүкке үш ожук даштарын үлеп бергеш, тургузуун, уран-чеченин сайгартыр.

Бирги бөлүкке: 

САРАПЧАДАН ХАЛБАКТАНГАШ

Салаалар дег, дүне доңгаш,

Сарбаяржы көжээн дамды

Сарапчадан халбактанган.

Ю.Кюнзегеш

Ийиги бөлүкке:

Каңмыыл кежик сүрүп чорааш,

Хараганга ызыртынды.

Хаттың шоодуу кончуг-ла-дыр.

Н.Куулар.

Үшкү бөлүкке:

Алган эштиг, ажы-төлдүг,

Аар, чиик ажыл-үүлелиг __

Аас-кежиим оларда бе?

Е.Танова

Түңнелди өөреникчилер үндүрер: бо шүлүктерде кожаланчак эге аяннажылга өткүт дыңналып , шүлүктүң ритмин тодарадып турар. бо     шүлүктерде эге болгаш төнчү аяннажылга бар.

Ожук даштарында чогаалчылар тыва шүлүк чогаалының чаңчылчаан аргаларын ажыглап турар. Олар колдуунда 8, 12 ажык үннүг одуруглуг болур.

ОЖУК ДАШТАРЫНЫҢ КОМПОЗИЦИЯЗЫ

Амыдырал кежиктерни сөңнезе-даа,

Аар-кадыг, дошкун чаңын көргүзе бээр.

Авам ышкаш бажым чыттап эргелетпээн.

А.Даржай.

ОЖУК ДАШТАРЫНЫҢ ЭСТЕТИКТИГ ТАЛАЛАРЫ.

Чеченчиди сөглээр өөредиг аяны

Алдар-сураг кулактарны кумнай кааптар.

Алдын-мөңгүн карактарны хаптай кааптар.

Аасты … чүгле мерген угаан хаап болур.

Э.Мижит

Хөй эвес сөс-биле ханы бодалды илередиптери

Үүле-чолум ховаган бооп киискип чорда,

Үе-шаг деп ээремчигей хилис орбайн,

Хаваам кежир көвей дузаан аргып ап-тыр.

А.Үержаа

Синтаксистиг, утка-аян чергележилгези

Чаш кижи -- чырык угаан,

Чалыы кижи --  чарт угаан.

Кыраан кижи -- мерген угаан.

Р.Лудуп.

Бодалдың хенертен өскерлири,
чаа утка немежири

Шаг-үе шапкан аъттан дүрген-дир.

Сарыг бүрү орук дургаар эстеп тур.

Хөнү сыным хаак ышкаш эглип батты.

А.Даржай

Хараалааның, амыдырал бодавааным

Какпа-маспаан оруум кежир салып ап-тыр.

Карак чиксээн кускун ынаар карганы-дыр.

М.Ооржак

Туруш бодал -- аңаа удур бодал -- ол ийиниң каттышканы.

Баштайгызы -- экер маадыр --  чаага барган,

База бири -- өскерликчи -- ялалаткан.

Үшкү кижи -- ава күжүр -- ыглап чоруур.

А. Үержаа

Автор шүлүкте Өртемчейде эң-не бедик болгаш дээштиг овур-хевир болур Ие кижиниң ажы-төлү дээш, үүле-хинчээн көргүскен.

Чаа көргенивис чижектер ожук даштары деп шүлүк хевириниң янзы-бүрү шынарларын, бүдүжүнүң демдектерин тайылбырлап, ооң тыва чогаалга бодунуң туружун элей бергенин көргүзүп турар. А ожук даштары деп хевир кайын көстүп келгенил, ооң дөзү кайдал?

Амылыг бойдустуң кандыг-даа үнүжү бодунуң дазылдарының дузазы-биле өзүп-сайзырап, чечектелир. Дазылдар чокта -- чечектер чок. Ол ышкаш,  ожук даштары -- бодунуң дазылдарынга даянып төрүттүнген шүлүк хевири болур. Ооң үндезин дөзү тыва улустуң аас чогаалында.

2.1. Тыва улустуң аас чогаалында үштээн тывызыктарның (триадаларның)  салдары.

Тыва улустуң үлегер домактарын база триада тывызыктарының  тургузуун, поэтиктиг аргаларын, хөй эвес сөс-биле улуг бодалды илередиптерин, чеченчиди сөглээн өөредиг аянын, синтаксистиг тургузуун кичээнгейлиг хайгаарап көрээлиңер.

Сагышты ыры-биле ажыдар.

Чаяанны ажыл-биле ажыдар.

Шаг шаа-биле турбас,

Чавылдак көгү-биле турбас.

Үштээн тывызыктар:

Башкы: Өртемчейде үш дудуу чүлер барыл?

Өөреникчилерниң харыызы:

Дээрниң баганазы чок,

Дагның куру чок,

Сугнуң бышкызы чок.

Тывызык: Чүведе үш кызыл ?

Харыызы: Чымыштыг кижиниң адыжы кызыл,

Чыргалдыг кыстың чаагы кызыл,

Чыварлыг ойнуң оъду кызыл.

Тывызык: Чүведе үш дүрген.

Харыызы: Угаан, бодал, карак…

Өөреникчилерге айтырыг: Триада тывызыктар, үлегер домактар кандыг шынары-биле ожук даштарынга чоок-тур?

Харыы: -- Триада тывызыктар, үлегер домактар үш одуруу-биле, философчу утказы -биле ожук даштарынга чоок.

2.2. Орхон-Енисей бижиктеринде үш одуруглуг шүлүктерниң онзагайы.

- Бистиң ада-өгбелеривис болур бурунгу түрк чоннуң даш көжээлерде сиилбип каан мөңге тураскаалдарының аразында бичежек хемчээлдиг бижиктер хөй. Енисей тураскаалдарының хөй кезии чевег-хөөр лириказы деп санаттынып турар. Олар шүлүкке чоок.

Чижээлээрге:

Эрес-дидим чоруум ужун эрес эр адым тыптым.

Бодум Йигин Алп Туран. Алты баг чонумдан он үш…

Бег эргемден, силерден адырылдым.

(очул. А.Ч.Кунааныы)

Орхон-Енисейниң тураскаалдарында биче хемчээлдиг үштеп каан шүлүктер 2, 4, 5 одуругларлыг шүлүктерден хөй деп эртемденнер санап үндүрген.

Олар кыска-даа болза, колдуунда-ла чаёгыс аай композицияга чагырткан болур:

  1. Маадырның адын азы угун, эргезин айтыр.
  2. Ооң кылган херээ азы маадырлыг чоруу демдеглеттинген болур.
  3. Шүлүктүң төп черин ээлеп турар кол дээштиг кезээ -- маадырның чуртталгадан чарылганынга ханы хомудалы.

Өөреникчилерге айтырыг: Енисей тураскаалдарында биче хемчээлдиг үштеп каан шүлүктер кандыг шынары-биле ожук даштарынга чоок-тур?

Харыы: - Олар  үш одуруу-биле,  бирги одуруунда_- бодалдың эгези, ийиги одуруунда кол бодалы илередири база үшкүзүнде -- төнчү бодалы илередири -биле ожук даштарынга чоок.

2.3. Ожук даштарының япон үш одуруглуг шүлүктер-биле харылзаазы.

Бодунуң даштыкы хевири-биле база чамдык иштики бодал илерээшкиннери-биле ожук дажы делегейде чаңгыс эвес. Тываларга чоок алтай, хакас, якут, бурят, моол чоннарның поэзиязында үштээн шүлүктер ховар.

Шылгараңгай орус шүлүкчү, чогаалчы Владимир Солоухин бодунуң бир ажылында Японияга чораан Европа чурттуг туристерниң таварышканы бир болуушунун мынчаар бижээн: турсичи фирма оларны Фудзияма даа эң эки тода көстүп турар бедикке эккеп кааш, элээн үр арттырып кааннар.  Туристер кажан: «Бис Японияны көөр дээш келген бис, чаңгыс черге үе эрттирер дээш эвес» -- деп шыжыгып эгелээрге,  японнар ол аян чорукчуларга программаны кичээнгейлиг көөрүн сүмелээн. Ында: «Эртенгиниң 9 шактан 11 шак 30-ге чедир магадаашкын» деп бижээн болган.

Япон культурада бойдус биле кижиниң делегейлери тудуш харылзаалыг. Чечектелген вишня азы сакура -- Японияның символу. Вишня чечектелип турда, японнар, улуг-аныяа чокка, өг-бүлелери, чоок кижилери, эш-өөрү-биле сад, парктарга чыгылып, эптиг чер шилип алыры-биле бир хонук бурунгаар четкилеп келирлер. Аңаа сакураның ак-кызыл чечектериниң чымчак халбаңнарын магадаары -- улуг байырлал.

Ынчангаш хоккулар база бойдус дугайында

Япон хокку бодалды арай чедир илеретпези – биле (номчукчуга арттырар), метафора, деңнелгелер  ажыглавазы-биле тыва хензиг шүлүктерден ылгалдыг.

Хоккунуң эң алдарлыг автору -- Мацуо Басё (1644-1694).

Шайның сывынга

Бүрү чыыкчызы уруг --

Күстүң хады дег.

*     *     *

Кускун, эргий көр,

Уяң кайыл? Вишнялар

Чечээ бүргеди.

*     *     *

Эшкииш, даажы, хат,

Соок чалгыг чажыы.

Чаакта чаштар.

(М.Ооржак очулдурган)

Башкының айтырыы: Хоккулар каш одуруглуг болур-дур, слогтар саны чежел?

Ол чогум чүнүң дугайында шүлүктерил?

Түңнел: - Хоккуда одуруглар албан 5, 7, 5 болур. Хоккулар бойдус дугайында шүлүктер, ооң катаптаттынмас чаражын, кижи-биле бойдустуң харылзаазын илереткен болур.

Башкы: Хоккуда бир-ле арга-биле албан чылдың кандыг-бир үезин айтыр. Аңаа «саби» (чааскаанзыралдың муңгаралы), «каруми» (чиик болуру) деп япон эстетиктиг дүрүмнерин сагыыры -- өске кандыг-даа чоннуң шүлүктеринден ылгалдыг. Ында япон чоннуң угаан-медерели, дылының чигези, кысказы болгаш чечен-мергени  сиңген. Хокку кижини бодалын, чүвени даап бодаарын сайзырадыр.

Европаның шүлүк чогаалының  үштээн одуруглары биле ожук дажы чүгле үш одуруу-биле дөмей.

Ам дараазында таблицаны долдуруптаалыңар:


Хевири

ожук даштары

хокку

Одуруглар саны

3

3

Слогтары

8, 12

5,7,5

Тускай дүрүмнерлиг

+

+

Айтырыг: Кичээливисти түңнеп тура, дараазында айтырыгга харыылаптаалыңар: « Ожук дажы деп шүлүк хевириниң укталган дөзү кайдал?»

Харыы:

  1. Тыва улустуң аас чогаалында үштээн тывызыктар;
  2. Орхон-Енисей бижиктеринде үш одуруглуг шүлүктер.

Башкының түңнели: Бо кичээливистиң түңнелинде ожук даштары тыва шүлүк чогаалының тускайлаң, боду дүрүмнерлиг, онзагай хевири-дир деп болур бис.

Хыналда тест

  1. Үштээн одуруглуг кандыг шүлүк хевирлери барыл?
  2. Ожук дажында каш слог барыл?
  3. Хоккунуң мастериниң ады кымыл?
  4. Ожук дажы деп терминни кым саналдааныл?
  5. Ожук дажы тускай хевир кылдыр кажан тывылганыл?
  6. Триада тывызыктар деп чүл?
  7. Чевег поэзиязын чүү  дээрил?
  8. Ожук даштарының укталган дөстери?

ХАРЫЫЗЫ:

1. Хокку, сиджо, үштээн одуруглар.

2. Сес, он ийи.

3. Мацуо Басё.

4. Юрий Кюнзегеш.

5. XX вектиң төнчүзүнде.

  1. Үш харыы негээр тывызыктар.
  2. Эпитафия.
  3. Аас чогаалында, Енисей бижиктеринде.

Шын харыы бүрүзүнге  1 балл салыр.

7-8 б. _- «5»; 5-6 б._-«4»; 4 б.- «3».

Түңнел айтырыг:

Ожук дажы -- тыва шүлүк чогаалында чаа хевир бе ынчаш?

Башкы уругларның харыызын түңнээр.

Онаалга: 3-4 хире ожук даштары чогаадып эккээр.

Ажыглаан литература:

1. Кульневич С.В., Лакоценина Т.П. Современный урок. Часть III: Проблемные уроки. Научно-практич. пособие для учителей, методистов, руководителей учебных заведений, студентов и аспирантов пед. учеб. заведений, слушателей ИПК. – Ростов-на-Дону: Изд-во «Учитель», 2006.

2.Мижит Л.С. Триадичные образы в религиозно-мифологических представлениях тувинцев. - Ученые записки ТИГИ. Вып. XIX. Кызыл. 2002. стр.247-256.

  1. Ожук дажы. Тувинские трехстишия. Антология. Сост., вступ. ст. и комм. Л.С.Мижит. Перевод с тув. Л.С.Мижит и Э.Б.Мижита. – Кызыл, 2004.
  2. Японская лирика. Пер. В.В.Соколова., Под ред. В.Орлова. – М.: ООО «Издательство АСТ», Мн.: Харвест, 2000.

 

 

Обновлено 13.11.2012 17:38
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Комментарии

 
0 #1 Каххор 07.08.2012 09:08
Помогите пожалуйста мне найте трехстиши ожук даже с рускким переводом.
Цитировать
 

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ