Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Төрээн чериниң ыраажызы. М.Болат PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
29.03.2012 21:07

 

Бии-Хем шаандан тура-ла орус, тыва харылзаалар-биле сурагжаан. Кончуг тараалаң черлер, кат-чимистиг тайгалар база ында. А чогаалчылар санныг-даа болза база бар. Ынчалза-даа чамдыкта оларны уттуптарывыс багай.

 

Болат Бурунаевич Маадының ады амгы аныяк-өскенге ындыг-ла кончуг билдингир эвес. Ол амгы үеде Каа-Хемниң Дерзиг-Аксында чурттап чоруур. Кызылдың ийи дугаар ортумак школазын, ооң соонда шериг албанын эрттиргеш, Зоя деп уруг-биле таныжып, ооң-биле өг-бүле тудуп чурттай бергеннер. Каа-Хем кожууннуң Бельбей суурунуң дузалал школазынга баштай кижизидикчи башкы болуп ажылдап эгелээн. Башкы кижиге эртем чок боору берге болбайн канчаар. Ынчангаш ол Кызылдың күрүнениң башкы институдун бот-өөредилге-биле доозуп алган. Бодунуң кады төрээн акылары шагда чок апарган. Болат – оларның эң хеймери. Үш оол, бир кыстың адазы. Уруу Чойгана – күрүне университединиң төөгү факультединиң студентизи.

Болат Маады – ийи шүлүк номунуң автору. 1988 чылда үнген ооң бир дугаар «Авамга сөс» деп номунда чүгле херээжен кижини эвес, а ие-черни база алгап турар. Ол хөй чыл иштинде көдээ школага башкылап келген болгаш, кижилерниң сагыш-сеткилин кончуг эки билир. Ынчангаштың-на боор оң, ооң шүлүктери сагыш-сеткилге дээштиг, чедингир. Авторнуң 1993 чылда үнген «Ыдык доң» деп номунче төрээн черин алгап-йөрээген, мактаан болгаш амыдыралдың үнези, ыдыктыг чүүлдер, ынакшыл база кижилер аразында нарын харылзаалар дугайында бодалдар сиңген шүлүктер кирген.

 

 

Кара-оол Маспык-оол, Юрий Күнжеп суглар ышкаш, Болат Маады база Бии-Хем чурттуг. Ол эрте чаш шаан чурттап эрттирген эргим суурун мынчаар номчукчуга таныштырар:

Саарыг суглуг кежиин кежип,

Чаны-биле эртип чыда,

Чону эвээш, чалгааранчыг

Солун эвес суур-дур диве…

Чырык черге күжүр мени

Чыргап чурттап чоруур кылдыр

Ием төрээн ыдык суурум –

Ленинкам – изиг чүрээм.

(«Ыдык суурум»)

Шүлүкчүнүң бижип турары дег, Ленинка, шынап-ла, бичии суур. Ынчалза-даа кандыг-даа кижиге ооң төрээн булуңу дег эргим, үнелиг чүве чок. Автор оон аңгыда Өөк, Хадың, Туран, Кара-Тал, Каа-Хем, Бельбей суурларны онзазынып, магадап чарашсынган база Тывага, Россияга ханы ынакшылын илереткен шүлүктерни бижип турар.

Болат Маадыда бойдус дугайында шүлүктер база бар. Бойдусту чуруп көргүзүп тура, ол кижиниң сагыш-сеткилин ооң болуушкуннары-биле «согажалай» кааптары бир тускай солун. Аңаа «Чылдың ырлары» деп бөлүк шүлүктери, «Оожургап аайн, күжүр терээм» дээн ышкаш өске-даа чогаалдары хамааржыр. Автор бойдус камгалалының айтырыын оюп эртпейн, ону «Черивисти ээлеп, камнаал» деп шүлүүнде илереткен. Бойдус биле Кижи тудуш дээрзин «Чаглак дыдым» деп шүлүү-биле бадыткап турар.

Шүлүкчүнүң мөзү-шынар темазын шүлүктеринде чырыдып турары дараазында одуруглардан билдинип кээр.

… Чамдыктары мырай кажар,

Чашпаа болгаш оптуг боор-дур:

Арның орта – хоюг сүт-ле,

Артың орта – кузум, өт-ле…

(«Мөзү чокту солуза чүл?»)

«Бир эвес силерде чүү-даа чок болза, оода арын-нүүрлүг болуңар» деп, Яблонский чугаалаан болгай. А Болат Маады «Арын-нүүр» деп шүлүүнде мынча деп турар:

… Турам дендеп, улуг сеткий бергенимде,

«Туттун сен» деп шымчып чордуң,

арын-нүүрүм…

Ол-ла бодалды автор мынчаар түңнеп турар:

… Шында тудуш арын-нүүрүм

сен чок болза,

Чырык черге чурттап чораан ажыым бар бе?

Сөөлгү  үеде амдырал-чуртталганың бергедеп, кижиниң кижизиг, чараш шынарлары чидип, кээргел чок апарганы авторну база дүвүредип турар.

Чаагай, чараш чаңчыл, сүзүү барык чидип,

Чамдык улус авыяастап саттынар-дыр.

Балдыр быжыг дөстүглери карачалын

Бастып, ылгап, оорлап улам ядаратты.

Кежик-чолдуг ам-даа чурттаар алдын тынны

Кээргел чокка элекке-ле үзүп каар-дыр.

Чөгел төнүп могаптывыс, чырык черге

Чөптүг, дең шын кажан доктаап

делгерээрил?

(«Чаагай чаңчыл эргип келзин»)

Шүлүкчү бичиизинден тура өскүс-чавыс өскен болгаш, ооң кадыг-бергезиниң дугайында «Өскүс деп сөс дыңнаанымда» деп шүлүүнде делгереңгей бижээн. Ооң номнарында тураскаадыг шүлүктер база бар: «Өгбемге», «Калган акым хөректээжи», «Хөгжүм, чогаал башкызы», «Сагынганым одуруу», «Дилеп чор мен», «Ак-Даг баалыы», «Чойгаанага».

Тывага болуп турган ханныг репрессиялар ооң чаш амыдыралынга база аар согугну чедирген. Алды хар четпээн турда, иези «кызыл-дустаан», оон-на бичии оол «далган, шайлыг өглер хайып», доңуп, түреп эгелээр. Ассирий журналист, очулдурукчу Марона Арсанис «Иениң куспаа – эң чылыг чоорган» деп чугаалаан. А тыва чон «Ада чокта чартык өскүс, ие чокта бүдүн өскүс» дижир. Ындында-ла түреп чораан оолдуң адазын база «контр» дээш тудуп аппаар.

… Тонуң-хевиң кеттин, ашак,

Дора-өлчүк, контр! – дээш,

Сүрүп алгаш, чоруй барган,

Шүжүледир ыглай бердим…

(«Ачам актыын коптарза чүл?»)

Ол таварылга соонда чурттаары оон-даа бергедээн. Кады төрээн угбазының дугайында ол чылыг сеткип бижээн.

… Кады төрээн Чаймаа угбам

Кадыг иштен чайлыг өйде,

Аалдарга чигген үлүү -

Аъш-чем артыын ораап эккээр…

Ынчалза-даа «чону – чоорган». Оол орай-даа бол, өөренип ап, оран-чуртун чаартчып келген.

Радион Донгак.

«Шын» солунга 2001 чылдың июнь 16-да парлаттынган.

 

/p,/pspan style=

line-height: 150%; text-align: center;text-align: justify; line-height: 150%;font-size: 10.0pt; line-height: 150%; font-family: font-size: 10.0pt; line-height: 150%; font-family:

/strongmso-spacerun: yes;p style=

Обновлено 13.11.2012 18:34
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ