Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Маады Болат 70 харлаан PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
23.03.2012 21:22

 

Маады Болат бо чылдың   март айда мугур 70 харлап турар

Маады Болаттың адын чон дуу 80 чылдарда-ла билир апарган. Тодаргайлаарга, ол-ла чылдарда ол «чогаал, шүлүк дүн-хүн дивейн шорбаржылап» эгелээн. Оон бээр ам чечен чогаалда элээн тывыштыг ажылдап, бот-тускайлаң үннүг шүлүкчү болуп илерей берген.  «Мөңге күзел» деп шүлүүнде Болат Бурунааевич бодунуң овур-хевирин чуруп үндүрүп келгени ожааттынар. Шүлүк чараш бижиттинген, номчуштуг-даа. Шүлүкчүнүң бүгү боду шак бо дөрт строфада көрүнчүктелген. Ооң көрүжү, туружу, үзел-бодалы шупту-ла мында: назы-харынга-даа чалынмазы,  чуртталгага ынакшылы («орлан, дөспес чалыы шаам дег, оргу шынаа чечектерин сүзүксээр мен»), чараш-уян, делгем-дөлем сагыш-сеткили («сеткилим хып, шүлүк чогаал номчуксаар мен»), эрес-омаа («кадыр дагга хаяа даңны уткуксаар мен»), бедик чырык күзелдери («салгал чонга аян тудуп ырлаксаар мен»). Бо чогаалдан ооң автору ёзулуг шүлүкчү аян-хөөннүг, шүлүкчү салым-чолдуг болуп төрүттүнген дээрзиниң магадылалы бар-дыр.

Болат Бурунааевич бо хүннерге чедир «Авамга сөс» (1988), «Ыдык доң» (1996), «Маажым бодал» (2002), «Чалгын берген булуң черим» (2008) деп номнарны чырыкче парладып үндүрген. Ном бүрүзү ишкир. Шүлүктери бодал-күзелдери-биле-даа, уян-хөөннери-биле-даа дөлем, делгем. 

Б. Маадының чогаалдарында төрээн черге мөгейии, магадаашкын база чер-чурттунга ооң улуг ханы ынакшылы кол өзек болуп турар. «Тыва» деп шүлүкте Тывазынга магадал, чоргаарал ында кирген одуруг бүрүзүнден тода илереп кээр.

Тыва дээрге, сыгыт салган

Тырың, мөге малчын эрниң чурту бо-дур…

Тыва дээрге, чалгып ойнаан

Дыка чараш ак-көк хемнер ораны-дыр…

Тыва дээрге, могаг билбес

Дыңгылдайлаан ишчи чоннуң ораны-дыр...

Ол-ла хөөн дараазында «Чечен сөс тып, ырлапсымза» деп шүлүкте уламчылап турар. Үстүнде көрген шүлүүвүсте чоргаарланган хөөн колдап турар болза, а бо шүлүкте магадаашкын хөөнү  илдең. 

Эртинелиг, байлак, чараш черим сени

Эргип, көрүп ханмас-тыр мен.

Ынак ыдык Тывам сени, чечен сөс тып,

Ырлапсымза, чүрээм чыргаар.

«Өскен-төрээн Тыва черим», «Ие черни алдаржыдаал» деп шүлүктер база ынакшыл, чоргаарал, магадаашкынны чалгыннаан шүлүктер болур.

Төрээн чер болгаш ава темазы каяа-даа, кажан-даа кады, кожа чоруур. Авар шүлүкчү Расул Гамзатовтуң «Авазындан аңгы ава чок» дээни ышкаш, Болат Маады аазын эмген хайыралыг авазын чылыг сеткил-биле элээн делгереңгей бижип чоруур: «Авам куспаа», «Авам сеңээ аян тудайн», «Авайымны»… Ынакшылдан чалгынналган шак ол шүлүктер бөдүүн сагындырар сөстерден бижиттинген болза-даа, олар байлак бодалдыг уран чогаалдар болур. Ында бодал-сагыш тода, сииреш-даа, уян, чымчак-даа бердингенинден сеткил-хөөнге олар дээптер күчү-күштүг. 

…Эң-не эргим, эриг чымчак

Эргелеткен авайымның

Өртээ турбас таалал куспаа

Өзүм-баарым чылдып чору.

(«Авам куспаа»).

Болат Маадының шүлүктери мерген бодалдыг. Дуу эрте берген чүс-чүс чылдарда бижип чораан туураан улуг шүлүкчүлер-биле үн алчы бээр одуругларны ооң чогаалдарындан эскерип болур. Чогаалчының «Бора бүдүн чонуң утпа» деп шүлүүнде каяа-даа, кандыг-даа чорааш, бодуңну шүгдүнүп чор дээн идея мерген бодалдан тептинип үнген. «Чону чоорган…» дээн бодал база улажы бээр.

Чайынналган алдын, мөңгүн

Салааң, кулааң каастаза-даа,

Борбак хырнын дүптеп чоруур

Бора бүдүн чонуң утпа.

Бо-ла одуругларны номчуп олурарга, «Чер-делегейде оруктар… чокта, алдарлыг болгаш бай болганыңдан чова» дээн Конфуцийниң (б.э.ч. VI в.) мерген сөзү-даа сагышка кирер. 

Болат Бурунааевич мерген бодалдарны ийи одуруглай бижээн шүлүктеринде кол сиирип каан.

Бо-ла чорааш, байып чурттаар кежик дүшсе,

Бора бүдүн чонуң утпа.

Өгден ырап, кадай кижи эзириирге,

Өске хейниң куспаа мыя.

Чежеге-даа аштап, түреп муңганзыңза,

Чериң, чонуң адын сыкпа.

Ханы утка-бодалдыг ийи одуругларны тыва поэзияда Владимир  Серен-оол ийи илиглер кылдыр адаан болгай. А чанывыста ха-төрел алтай чонувуста чогаалчы Ш. Шатинов «ин» деп адап алган. («Ин» дээрге бистерде, тываларда «им» дээни ол). Шүлүкчүлер аңгы-аңгы адап-даа алза, кол-ла чүве бо ийи одуруглар  лириктиг маадырның мерген, өткүт бодал-сагыжын сииреш илереткенинде болур.

Болат Маадының чогаалдарында бодунуң алыс-ла төрүттүнген, өскен черинге хамаарыштыр бижээн шүлүктери кончуг хөй: «Өөк хемим саарыынга», «Өөк хемим» «Ием угу», «Хааннарның алдын, мөңгүн базырыынга», «Бии-Хем кожуунга мөгейиг сөс», «Өөгүм сеңээ чеде бээр мен», «Уран тоолзуг Бии-Хемим», «Бии-Хемге чурттаксааң кээр», «Хадың суурум»… Бо бүгү чогаалдарда ук черниң онзагай туружу, төөгүзү, ында чурттаан чоннарның аразында холбаа, найыралын шүлүк дылы-биле уран чуруп көргүскен.

Бажын салып, хааннар дунчаан алдын, мөңгүн

Базырыктыг ховуларың  ээлеп өстүм…

- деп шүлүкчү чоргаарал-биле демдеглеп бижээнинден ол черниң ылгалы, онзагайы база билдинип, тодараттынар.

Ол чергелиг шүлүктеринде чогаалчы өскен төрээн чериниң дугайында сеткил ханыышкын-биле демдеглеп бижигилээн:

Булут тырткан меңги харлыг

Буурул бедик Саян эдээ

Севи, Хүтке чораан сен бе?

Сеткилиң хып, сергеп келир…

(«Бии-Хемге чурттаксааң кээр»)

Сериин, чымчак салгын-хады

Чемгир салам тараа бажын

Аяар суйбап, чалгыда бээр

Авам чурту – Бии-Хемим.

(«Уран-тоолзуг Бии-Хемим»).

Өскен чери дээш сарынанып чорур-даа болза (ол Бии-Хемниң Ленинка суурунга төрүттүнген), хөй чылдарда чурттап келгени чер-чурту – Каа-Хемни Маады Болат чогаалдарында алдаржыдып чоруур. Ылаңгыя «Каа-Хемим»  деп шүлүү Каа-Хем чонунуң ынак ырызы болуп, диңмиттели берген. «Сарыг-Севим – кавайым суур», «Каа-Хемни кады эргиил», «Дерзиг-Аксы суурум» деп шүлүктери база-ла чоннуң сеткил-сагыжынга чоок шүлүктер болур.

Шүлүкчү Маады Болаттың чогаалдарында бир онзагай чүүл бар. Репрессия дугайында хөйнү бижээн шүлүкчү болуп турар. Ооң боду репрессияның хайлыг чалгыынга шондурган: ол бичии турда, ооң ачазын, Маады Буруна Даадыровичини, «контр» херээнге чыгадып, шаажылап каан. «Ачам актыын коптарза чүл?» деп шүлүүнүң

…Тонуң-хевиң кеттин, ашак.

Дора-өлчүк, контр! – дээш,

Сүрүп алгаш, чоруй барган.

Шүжүледир ыглай бердим.

…Бажың биле кидис өөвүс

База хунаап алгаш барган.

Эктим элеп, хырным хозап,

Элбер-самдар апарган мен.

дээн одуругларында ол үениң хайлыг багы, ханныг былчаа каракка чуруттунуп кээр кылдыр илереттинген.

Чогаалчының намдар-төөгүзүнден ооң чүгле ачазы эвес, а кады төрээн акызы Сандак база-ла ындыг үүлеге таварышканы билдингир. «Репрессияның шуурганы» деп шүлүүнде ол дугайында медээ мынчаар билдинер:

Акым Сандак база кады

Ажай Саян ажып ырап,

Ангарск, Братск тудуун улап,

Ажыг дер төп, чүнү көрбээн.

А «Халас эртпээн» деп шүлүүнде ачазының ат-алдарын катап эгидеринге киржип, төлү кижиниң ыдыктыг хүлээлгезин күүсеткенинде сагыжы дыштанып, оожургааны тодарап кээр.

Анчыг чеме дыңнап чорааш,

Ажы-төлүм доруктуруп,

Актыг келбээн күжүр ачам

Адын катап эгиттим-даа…

«Соңгу чүктен чагаа», «Репрессияның шуурганы», «Чаймаа угбам дүшке кирди», «Ачам сен дег болуксаар мен», «Халас эртпээн», «Өскүс деп сөс дыңнаанымда», «Ырым болуп хуула берген», «Дилеп чор мен», «Кара-Талдар» деп шүлүктеринде репрессияның чонга, кижилерге чедирген ажыг-човулаңын чиге илереткен. 

Чогаалчы Болат Маадының шүлүктеринде ооң ажыл-амыдыралы, эрткен оруктары, сеткил-хөңнү уран сөске сиилбиттинген. Номчуурга номчуштуг, байлак бодалдарлыг чогаалдар болур. 

Сайлыкмаа Комбу,

чечен чогаал шинчилекчизи.

 

 

Обновлено 13.11.2012 17:40
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ