Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Меңги чечээ частып турда... PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
28.02.2012 18:52

Хүндүлүг номчукчулар! Бо материал 2009 чылдың августа "Шынга"  парлаттынган-даа болза,   хөй башкыларның дилээн  барымдаалап, сайтка салдывыс.


Орук демдеглели

Алды айның төнчүзүнде меңги чечээ частып, харлыг-доштуг оранның козур хорумнарын каастай бээрге, бир онзагай, тускай чурумалдыг. Ооң каас-чаражынга алыскан кижи салдыкпастай бээр дээрзин улуг улустан дыңнап, ном-дептерден номчуп чордум. Чүс катап дыңнаарының орнунга чаңгыс катап көргени дээре дижир болгай.

Ындыг сорулга-биле эш-өөрүвүс-биле кады Мөңгүн-Тайгаже аян-чорукка белеткенип турувуста, чыткан теве аксында каңмыыл кирген дээни ышкаш, ук кожууннуң культура килдизи бисти аныяктар чылын демдеглеп эртирер хемчеглерге киржир кылдыр чалаанын улуг өөрүшкү-биле хүлээп алдывыс. С.А.Сарыг-оолдуң «Саны-Мөге» деп шүлүглелиниң база «Хорлуу кадай» деп сураглыг шүлүүнүң бижиттингенинден бээр 65 чыл болганынга болгаш шүлүкчү, журналист Лидия Херлииевна Иргиттиң 55 харланынга тураскааткан «Меңги чечээ частып турда…» деп литература хүннеринде ыдыктыг оранга баар аас-кежиктиг болдувус.

Чоруур хүнүвүске чедир санныг хонуктар школачыларның күрүне шылгалдалары-биле кады билдиртпейн эрте берди. Чай-хос аразында бүдүү белеткенип, Мөңгүн-Хайыракан дугайында очерктер, чогаалдарны катап номчуп, чамдыызын дептержигежимге ушта бижип ап-даа турар мен. Улуг шүлүкчүлеривистиң уран сөстүң күжү-биле чуруп каан чурумалдарын карак-биле көрүксээн күзелимниң күштүү ол хире болган боор.

Бежелээн бис, алдалаан бис…

Солагай таладан о талаже: чогаалчы Шангыр-оол Суван, Борис Казырыкпайнын авазы, Монгун-Тайганын культура килдизинин даргазы Ульяна Хертек, башкы Раиса Донгак, шулукчу Борис Казырыкпай, шулукчу Лидия Иргит база чогаал шинчилекчизи Радион Донгак.

Июнь 26. Чаңгыс классчы эжим Радион Донгак-биле Туран хоорайдан эртенги автобуска олурупкаш, Кызылга 10 шакта халдып келдивис. «Улуг-Хем» сеткүүлдүң редакциязынга чогаалчы акывыс Шаңгыр-оол Монгушевич бисти уткуп алды. Чоруур хөлгевис - Мөңгүн-Тайга кожууннуң культура килдизиниң «Уазиги» ажыл-агый аайы-биле 12 шакта үнер апарган. Ону ажыглап, уттундура берген аап-саап чүүлдеривис тып ап, салчып-ла тур бис. Эгезинде бистиң-биле кады чоруур бооп турган күзелдиг турганнар ажыл-амыдыралының аайы-биле чай алынмаанындан сывырылза-сывырылза, бежелээ арткан бис. Ол кымнарыл дизе, Шаңгыр-оол Суваң, Лидия Иргит, Раиса Донгак, Радион Донгак база бо чүүлдүң автору. Бежен кижи шинчилиг халдып ора, орук ара санывыс немежип келди. Шүлүкчү, очулдурукчу акывыс Борис Оюлуевич Казырыкпай машинавыска авазын база студент дуңмазын олуртур сагыштыг келген боду бистиң "чалгыывыска" алзы каапкан аравыста хөөреп чору. Ынчалдыр Кызылдан дүштекиниң 12 шак ажып турда, шимчеп үнүптүвүс. Чычаанывыстың дээвиириниң кырында хөгжүм өйлээр дериг-херекселдерни овайты чүдүргеш, так быжыглай шарып каанын кыйыындан көөр болза, бир-ле чүктүг шары-ла. Чолаачывыс Орлан-оол Даржаевич Хертек, культура килдизиниң даргазы Ульяна Даржаевна Хертек-биле чоок таныжып ап, узун орукту оюн-баштак, ыр-шоор-биле чыыра тыртып, Чадаанага хииктелип келгенивисти эскербейн барган бис. «Культур даргазы» (аравыста ынчаар баштактанып чордувус) кедергей ырлаар дээрзин билип алдывыс, ынчалза-даа ужуражылга - концертке ырлап бээрин аазап, хүлүмзүрүп кагды. Шаңгыр-оол Суваңның сөзүнге бижээн «Оглум чазы» деп ырның баштайгы күүседикчизи болду. Аравыска чогаалчылардан аңгыда республиканың школачыларының туризм төвүнүң башкызы Раиса Алдын-ооловна Донгак база барын орук демдеглелиниң эгезинде айыткан болгай мен. Ол хоочун альпинист, чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның удурткан бөлүү-биле эвээш эвес черлерни кезип каапкан, Мөңгүн-Тайганың мөгейикчизи дээрзин чугаа кадында билип алдывыс. Школачылар-биле кады эрткен турисчи кокпаларын хөөреп чорду. Ооң эрестиг кашпагайы база даглыг черниң дошкун агаар-бойдузунуң шылгалдазын чаңгыс эвес удаа эртип келген шыдамыы  ооң арын-шырайындан, көрүжүнден, безин чадаар хынамчалыг кеттинип алганындан  илдең.

Ырда кирген көктүг-шыктыг Хөндергейниң эриин дургаар хөнезинде, челезинде ааржы дег көвей малын-даа магадап эрттивис. Каш чыл бурунгаар ээннээн чыткан тайга ам чалыыткай-даа бергензиг. Карак таалаар, сагышка өөрүнчүг-дүр! Хөндергей артының кырынга доктаап, аъш-чемивистиң дээжизин чажып, ак-көгүвүстү багладывыс. Өвүр чарыкче ишкээрлеп келгенивисте, асфальтылыг оруувус ээй тырткаш, Хандагайтыже "могаттынып" кире бээрге, Саглыже углай довураа буруңайнып чыдар, сайлыг орук-биле бедигээшче чүткүдүп үнүп кагдывыс. Моон эгелээш-ле эжим Радион удумзурап чораан боду «дирлип» кээп, ис баспаан черлерин улуг сонуургал долган карактары-биле кайгап чор. Аңаа шөл, чоога, арга, хову байтыгай хензиг даш-даа чаа болбайн аан. Бодум хуумда Саглыга студент чылдарымда барган болгаш, билир шаамче тайылбыр кылып, хөөреп чор мен.

Аныяктар арты

Чолаачывыс бир бедигээшке доктаап, машиназының чүлдү-чүрээн соодуп турар аразында, Аныяктар арты деп черде келгенивисти билип кааш, барып-барып аныяктар чылында маңаа келген аас-кежиктиг болган-дыр бис деп улузумну күшкүре кааптым. Оваага даш немеп, ужурлааш, дыштанып олур бис. Мурнувуста Бора-Шай, Моолдуг-Хемниң делгемнери адышта дег чапты берген чыдыр. Борис Оюлович улуг чогаалчывыс Монгуш Баянович Доржунуң чуртун биске тайылбырлап, ооң кезек шүлүктерин биске шээжи-биле чугаалады. «Бора-Шай» деп шүлүүнден үзүндүден тус черниң агаар-бойдузун билип алдывыс.

…Чайы сериин, кыжы аактыг

Чаштан өскен ынак черим –

Бора-Шайны бөгүн көргеш,

Борбак чүрээм дойлур чүзүл?

Шынап-ла, бо делгемнерге келген кижиниң көксү-хөрээ доюлбас аргажок. Монгуш Доржунуң ынакшыл дугайында шүлүктерин чугаалап турувуста,  соовустан келген «чиик-кара» чанывыска тура дүштү. Күдер мага-боттуг, бежен хар үезинде акый бисче углай кылаштап келгеш, мендилешсе-ле, Мөңгүн-Тайга кожууннуң чагырга даргазы Очур-оол Алексей Ооржакович болду. Шүлүктеп турар боорувуска, магадап дыңнааш, бистиң-биле кады чоруксап тур мен деп баштактанды-даа. Эртен он шакта бодунуң ажылдаар кабинединче бисти чалады. Өөрүнүң бирээзи кожуннуң Өөредилге килдизиниң эргелекчизи Очур-оол Людмила Чертаголовна-биле база таныштывыс. Ынчалдыр Мугур-Аксынга четпейн чыткаш-ла, чазак-чагырга чериниң төлээлери-биле арыг агаарга таныжып четтигипкен бис.

Калчан-Артка кежээкиниң тос шакта четтивис. Улуг Моолдуң төнчү чок девискээри кайы ырактан дүдүскөктелип көстүп чыдыр. Чавызап бадып чыда Хорумнуг-Ойнуң кежиинге келдивис. Монгуш Доржу «Бора-Шайында» ооң дугайында мынчаар бижээн:

Козурарган даштарлыг бол,

Хорумнуг-Ой – ынак хемим.

Авам мени маңаа божуп,

Адак-бышкак чиигеп алган…

Чурукта: сураглыг тыва шүлүкчү Монгуш Доржунуң чурту - Бора-Шай.

Дүнеки аалчылар

Студент үемде Саглыга эш-өөрүм-биле концерт үндүрүп кээп чорааш, саглыжыларга чула хүндүлеткенимни сактып чор мен. Ынчаарда ыраажы эжим Солун-оол Монгушту деткип, номерлер аразында үзүктелиишкиннерни дуглап, суурнуң клувунуң сценазындан шүлүктерим номчуп турганым бар. Олурарга олуртунмас, турарга турдунмас кылдыр чемненип-даа турганым бар. Чаңгыс курсчу уругларывыстың бажыңнарынга киреривиске-ле, столдар долу аъш-чем. Ээлериниң сеткилин хомудатпас дээш, амзап тура, үшкү бажыңга киргеш-ле, бисти чыттырып каан дазылгаже (интернат) карак ажыт дезипкеним-даа бар. Ынчангаш чамдыкта аштай бергенивисте, Саглыны сактып келир бис. Кызылга келгеш, «Сагыш ышкаш чүве болза, Саглы ышкаш суур болза» деп аттыг орук демдеглели бижээш, «Шынга» дужаапкан мен. Ол жанрга мээң баштайгы шенелдем чедиишкинниг болган хевирлиг. Башкывыс Доржу Сенгилович Куулар мактаан чүве. Ооң соонда Өвүрнүң Дус-Дагга чорааш, «Кайда сен, Кара-Туруг?!» деп чүүлдү бижээн мен. Бо удаада аян-чоруувусту база солунга чырыдар бодааш, көрген-билгенимни шорбажылап чорааным ол.

Саглы суур бижииргек кыс дег, кыйыывыстан бүлүртүң эрте берди. Моон ыңай ис баскан эвес мен, кожам Борис Казырыкпайдан дуза эредим. Тоол-домакта ады кирген Арзайтының өвүр талазынче ишкээрлеп кириптеривиске, хемниң дожу ам-даа эривээн, агарып чыдыр. Кадыр кашпалче шымнып киргенивистен-не чүве ийикпе, караңгылап-ла келди. Орук ийинде өглерниң өшкү-хою, инээ аал коданынче кирип, чоокшулап келген оъттап чорлар. Сарлык аразынга өскен болгаш, оларны-даа шоолуг херекке албайн, үңгүрлер көрзүнүп, тарбаганнар кедеп чор мен. Ол күзелимни караңгы ынаар сывыра соп алгаш барганынга хомудазымза-даа,  эртенги хүнге идегелим-биле алаагып чорааш, удумзурай берип-тир мен. Орукка кум кынны бээр «талантымны» Радион ак адааргал-биле эскерер кижи, ону бо-ла сагындыра бээр боорга, бижип орарым бо.  Бир талазында база эки болбайн аан, менде чүү боор машина даргалап чоруур эвес.

Мугур-Аксынга дүнекиниң бир шакта келдивис. Орук-суурга туруп-могапкан болгаш, чылыг чоорган-шуглак бодап чораан боттарывыс уругларның ном саңынга дүшкеш, бисти уткуп, шыдавыже манап олурган библиотекарьларның маадырлыын магадап ханмадывыс.

Кирип ора-ла, ном делгүүрүнде Шаңгыр-оол Монгушович чуруун танып кагдывыс. Ооң 60 харлаанынга тураскаадып, номнарын делгээн болду.

Чиң-сарыг шайын изигге кудуп, чигир-чимизин, Тоолайлыгның сарлыының өреме-быштаан салып, алдарлыг Хиндиктиг-Хөлдүң балыы-биле чаа-ла хүндүледилер.

Тываның улустуң тоолчузу Ооржак Чанчы-Хөөнүң адын эдилээн ол ном саңының эргелекчизи Саая Алдынай Бады-Байыровна, ажылдакчылары Донгак Саяна Борбаевна база кожууннуң Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Саая Самбуу Чүвүрековичиниң адын эдилээн төп ном саңының ажылдакчылары Шойдан Айлаңмаа Хомушкуевна, Чамыян Айдыңмаа Кызыл-ооловна, Шойдан Аида Николаевна оларга четтиргенивисти илереттивис. Ол аразында Мугур-Аксы чурттуг эживис Экер-оол бисче телефоннап, хой дөгерип алган манап олурарын дыңнатты. Өөрүвүстү база чалаан, кижи сеткили кончуг, аяк-шайын четтирдивис. Радион-биле ол бажыңга хонарывысты чугаалаарывыска, Шаңгыр-оол Монгушевич база изиг күзелин илеретти. Артканнарывыс бир дугаар школаның  дазылгазынче чоруптулар.

Эживис Саая Экер-оол Семис-оолович Тоолайлыг сумузунда «Сайзырал» аттыг көдээ ажыл-агый кооперативиниң судалын кошкатпайн, ажылын шуудадып чоруур, чонунуү бүзүрелин чаалап алган аныяк удуртукчу. Ол дээди эртемниг агроном. Ооң коллективинде шупту аныяктар хаара туттунган. Оларның иштинде республика Наадымының каш дапкыр тиилекчилери Кежик Хомушку база Арина Лопсан оларның бары мактаксанчыг. Ажыл-агыйда үш муң аңгор өшкү, чүс хире хой, беш чүс хире сарлык бар. Экер-оолдуң өөнүң ишти Шончалай Эрес-ооловна база амыр-дыш билбес аныяктарның бирээзи. Эртеми – фармацевт. Боду хуу аптека ажыдар сорулга-биле Кызылда документилер кылдыртып чоруп турар болду. Өг-бүлениң хуу садыы ажылдаа-ла үр болбаан-даа болза, чон үзүлбес.

Мугур-Аксы суур.

Культура одааның чылыы

Июнь 27. Чалалгаларывыста айыттынган бо хүнде база бир кол хемчег – Саны-Шириниң болгаш Хорлуу кадайның салгалдары-биле ужуражылга база Лидия Иргиттиң чогаадыкчы кежээзи болур.

Дүүн орай келген болгаш, Мугур-Аксының долгандыр чурумалы-биле долу таныжып четтикпээн бис. Суурнуң шала үстүү талазында даг каракка дораан-на илдиге бээр. Дагның кырында агарып көстүр хар ышкаш меңи – ак даштар болду. Ынчангаш чон ону Ак-Баштыг деп адап каан. Өөрүвүстен ол дагны эң-не магадап, кайгаан кижи Шаңгыр-оол Монгушевич. Чугаа кадында-ла ону демдеглеп, адаан кызыды шыйып каап олурар мындыг.

Кожуун чагырыкчызы Алексей Ооржаковичиниң айыткан шагында ооң кабинединге чеде бээривиске, аяк-шайын кудуп хүндүледи. Кылыр ажылдарывысты дугуржуп аптывыс.

Россияның аныяктар чылынга тураскаадып, июнь айны бүрүнү-биле аныяктарга хемчеглер эрттирер кылдыр тускайлаанын онзагай деп көрдүвүс. Июнь 12-13 хүннеринде арбаннар аразынга бут бөмбүүнге маргылдаа болуп эрткен. Июнь 25-те чагырга чериниң баарынга шөлге ус-шевер аныяктарның кылыгларын чонга сонуургадып, «Меңгилерниң хээлери» деп делгелгени база организастаан. Чаа өг-бүле тудуп турар аныяктарның байырлыг бадылажылгазын июнь 26-да эрттирер деп планнаттынган турза-даа, Мугур-Аксы биле Каргы сумузунуң аразында Мугур хемни кежир узун (барык чартык километр чыгыы) даван-даяк көвүрүгнүң септелгези доозулбаанындан, бир хүн соңгаарлай берген болду. Ол көвүрүгнү чон Ынакшыл көвүрүү деп адай берген. Бадылажылганы ол кежигге эрттирер турган чүве-дир.  Ону 1979 чылда РСУ ажылдакчылары Кара-оол Биче-оолович Донгактың удуртулгазы-биле туткан дээрзин Мугур-Аксының бир дугаар школазының хоочун башкызы Донгак Долчуң Баазаңовна сактып чугаалады. Ол хемчег база-ла таварылга эвес, көвүрүгнү туткандан бээр мугур 30 чыл болуп турар-дыр. Бадылажылга аныяктар хүнүнүң бүдүүзүнде, июнь 27-де, байырлыг байдалга эрткен. Ынчалдыр сес аныяк өг-бүле ол хүн кожуунга немешкени өөрүнчүг. Мугур-Аксының үстүү чарыында аныяктар чурттап турар чаа тудуг-суур шөйлүп, барык Көжээлиг-Ховунуң бажынга үзе чедер чыгай берген.

Июнь 26 – 27 хүннеринде  арбаннар аразынга хол бөмбүүнге маргылдаа, даш көдүреринге мөөрей. Ол-ла хүннүң кежээзинде аныяктарга ажык дээр адаанга танцы-сам эрттирери көрдүнген. А июнь 28-те «Каргынын хартыгазы» шаңнал дээш, 18-тен 35 хар чедир аныяктар аразынга тыва хүреш.

Мөңгүн-Тайганың Каргы сумузунуң Ч.С.Артай-оол аттыг культура бажыңынга болчашканывыс ёзугаар дүштекинин бир шак үезинде чедип келдивис. Улус чыглып турар аразында клубтуң адын адаан кижиниң дугайында кожаларымдан айтыртынып олур мен. Чудур Салчакович Артай-оол Мугур-Аксының культура бажыңынга 1959 чылдан бээр ажылдап эгелээн. Чурукчу хүлээлгезин күүседип, хөглүг-баштак чугааларны бижип чораан. Ол 1992 чылдан эгелеп, «Салгал» деп элээдилер клувунуң шии бөлгүмүнүң башкызы болуп ажылдап эгелээн. Олар көргүзүглерин чүгле суурунга эвес, республика төвүнге, Моолга болгаш өске-даа суурларга чедип барып бараалгадып чорааннар. Ч.С.Артай-оол – баштак чугаалардан тургустунган «Арыг сеткил-биле» деп номнуң автору.

Аныяктар чылынга болгаш Л.Х.Иргиттиң 55 харлаанынга тураскаадып, 15-тен 30 хар үезинде аныяк шүлүкчүлер аразынга мөөрейге шииткекчилер кылдыр бистерни, аалчыларны, томуйлап каан. Оон кол сорулгазы – чогаалга салымныгларны илередири. Мөөрейге киирген шүлүктерниң темалары Мөңгүн-Тайга чуртун алгап-мактаары база аныяктар чылынга хамааржыр деп негелделеринде бижээн болду. Кордакчылар чогаалын аянныг номчуп, таныштырар. Түңнелдер үндүрерде шүлүктерниң утка-шынарын, хемчээлин база барымдаалаары көрдүнген. Киржир күзелдиглер эге дээрезинде он ажыг турган-даа болза, янзы-бүрү чылдагааннар ужун чүгле беш кижи киришкен. Оларның аразындан 10-гу классчы Чамбал Кежик бодунуң чогааткан шүлүүн тергиин номчааш, тиилекчи болган.

Саны-Шириниң салгалдары

Чурукта: алдарлыг малчын Саны-Шири. (Саны-Ширинин салгалдарынын архивинден)

Шүлүк мөөрейиниң соонда С.А.Сарыг-оолдуң «Саны-Мөге» деп шүлүглелиниң кол маадырынын прототиви Саны-Шириниң салгалдары-биле ужуружылга болган. Аңаа Мугур-Аксының №1 школазының башкызы Доңгак Сарыг-оол Биче-оолович сактыышкын кылып, Саны-Шири даайы болурун чыылганнарга дыңнаткан . Оон чугаазы-биле алырга, Шаңгыр, Бөске Мөңгүн-Тайгага келгеш, ийи аңгы чурттай бергеннер. Адазы Шангыр Кончук чалаңның муң ажыг чылгызын кадара берген, а иези Бөске күжүр Эмчи-Ламаның аалынга саанчылай берген. Кончук чалан-даа, Эмчи-Лама-даа оларның чоок төрелдери. Чогаалчы ол маадырларның аттарын хевээр арттырган дээрзи моон илдең. «Саны-Мөге» деп шүлүглелден үзүндүнү көрээлиңер:

…Эрге чассыг ээп өскен

Эргим ынак авам күжүр

Эмчи-лама аалында

Эштенчи бооп ажылдап тур…

Кончуг ынак адам Шаңгыр

Кончук чалаң аалында

Шырай арнын чывар чипкен

Чылгычылап чурттап чору…

Хоочун башкы Долчун Баазановнаның сактыышкыны-биле алырга, Эмчи-Лама деп кижи угунда Моолдан келген, Калганың тумат уктуг мен деп Степан Агбаановичиге хөөреп орган дээр. Ол лама Бай-Тайганың Шуй хертектеринден кадай алган. Эмчи-Лама Тываже сарлык малды эң баштай эккелген база өстүрүп эгелээн кижи болуп турар.

Оларның чурттап чораан чери – Ак-Баштыг тайгазының баары. Саны-Шири Бай-Тайгадан кылаштап ажып келгеш, ада-иезин тып чедип келген деп улус чугаалажыр.

Саны-Мөгениң эр дунмалары Мага-Шири база Артаа-Шириден ангыда Шоваа деп кыс дуңмазы база чораан. Мага-Ширини улус Шагдаа-Ашак дижир, тодаргайлаарга, тус черниң баштайгы кызыгааржыларының бирээзи болур. Артаа-Шири колхозка даргалап чораан. Ооң салгалдары Артай-оолдар ол дээрзин билип алдывыс.

Мугур-Аксында төп кудумчуну  Саны-Ширинин ады-биле адыыны хөйнү сөглеп турар.

Хорлуу кадайның салгалдары

Чурукта: Хорлуу кадайның база Саны-Шириниң салгалдары база кежээниң аалчылары.

С.А.Сарыг-оолдуң «Хорлуу кадай» деп шүлүүнүң маадыры Намчыл Хорлуу Аскыраковнаның салгалдары амгы үеде Мөген-Бүренде өгбезиниң ады-биле адаан кудумчуда чурттап орарлар.

Бистиң барган үевисте кожуунга бензин айтырыы берге турган болгаш, Мугур-Аксынга культура өргээзинге Хорлуу Аскыраковнаның салгалдары элээн озалдап келдилер. Кежээге келген салгалдарының мурнундан алдарлыг малчынывыстың хеймер оглу Чуңгуй Шоожул Чуңгуевичиниң уруу, Кызыл-Хая участок эмнелгезиниң ажылдакчызы Хертек Мария Нортатовна сөс ап, дараазында солун медээлерни биске дамчытты. «Хорлуу кадай» деп шүлүктүң чогааттынган төөгүзүнге хамаарыштыр ооң ачазының сактыышкыны мындыг: «Чарыш аъды мунуптар апарган үем чүве. Бир-ле хүн хой кадаргаш келиримге, өөвүстүң баглаажында ийи кончуг аът тур: бирээзи кара-доруг, а бирээзи ак-бора. Өөмче-даа кирбейн, малдарны сонуургап тур мен. Ырактан-на келген хевирлиг – хөндүрге-кудургалыг, ындыг ырактан төреливис келген-дир дээн бодал-биле өгже кире халып келдим. Чыышкын баарында танывазым ийи кижи олур. Чугаазының аянын дыннаарымга, элээн үр турар хевирлиглер. Эртенинде кара-доруг аъттыы чорупкан. Артып калганын сөөлүнде бодаарымга, С.А.Сарыг-оол чогаалчы болду. Дайын чылдарында Мөңүн-Тайга кожуунда фронтуга дузаламчы чыыр белек комиссиязынга келгеш, аалывыс өглер ортузунда турар боорга, доктааганы ол. Мен хүннүң-не ол дарганың аъдын суггарып, солуй өрттээр мен.  Чогаалчывыс чүве чугаалааш-ла, кончуг чазык хүлүмзүрүп каап олурар, сегелин суйбай тудар мындыг.

Авам, ачамн арын-шырайындан, көрүжүнден, безин чадаар хынамчалыг кеттинип алганындан  дарганы хүндүлеп турары-даа кончуг. Степан Агбаанович хүндүс аалдан ырады оожум кылаштап чоруур, оон бир даш бажынга олуруп, туруп, бодангылаар. Саазын тудуп алган чоруур мындыг дарга болду.

Ол чооктуё аалдарыны чыгган белээ өг ишти-даштынга дыка-ла хөй чүве ийин. Мээң караамга көзүлген болгаш сагыжымга артып калган белектер – эттеп каан ой алгылар, тарбаган кештери, курут-ааржы, кырында саржаглар. Бир хүн ийи-үш аъттыг улус келирге, хамык коъш-комга, үш аътка чүдүргеш, даргавыс келген улус-биле чорупкан мындыг».

Хорлуу кадайның амыдырал-чуртталгазын кысказы-биле таныштырарга мындыг. Ол 1897 чылда Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мөген-Бүрен сумузунга төрүттүнген. Беш кыс, бир оолдуң ортуну. Бодундан улуг дөрт угбалары Даг-Алтайның Кош-Агач районунуң Кокоря деп суурунуң хамаатылары болур делеглер-биле өг-бүле тудуп чурттааннар. Оларның салгалдары амгы үеге  чедир харылзаазын үспейн чоруур. Хорлуу Аскыраковна 1913 чылда Чунгуй Саая Уртунович-биле өг-бүле болуп, алды уругну кижизидип өстүргеннер. Кызымак аныяктар өнчүге келген дөрт чүзүн малын 800 баш чедир өстүрүп, кажан Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелей бээрге, дузаламчыга 280 өшкү-хойну, аскыр өөр чылгыны, 11 баш сарлыкты база барба-барба аъш-чемни, алгы-кешти харам чокка өргээннер. Чунгуй бодунун шаанче аңнап, кежин ууштап, 150 өрге, 52 тарбаган кежин белекке берген.

Оларның амгы салгалдарында өгбелериниң изин салгап, мал ажылын салбайн чоруур Тывада ат-сураглыг кижилер бар: Конгаржап Хүлер-оол Иргитович – мурнакчы малчын, ССРЭ-ниң Дээди Совединиң депутады чораан, Тыва Республиканың ордениниң, «Хүндүлелдиң демдээ», «Күш-ажылга шылгарал» медальдарның эдилекчизи; Чамзы Деспи Балчыйович – Тыва АССР-ниң алдарлыг малчыныҢ Чамзы Шой Балчыйевич – Тываның алдарлыг тоолчузу; Хертек Каң-оол Шожалович, Хертек Борис Шожалович алышкылар – ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчылары; Хертек Дугаржап Шожалович – партия советтер ажылынын хоочуну; Сюрюнмаа Зоя Шожаловна – ТР-ниң көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы, ВЛКСМ Төп Комитединиң «Тоску беш чылдың аныяк шалыпчызы» деп мөңгүн медальдың эдилекчизи, дөртен ажыг чылдарда «Мөген-Бүрен» совхозтуң бухгалтери болуп ажылдаан; Сюрюнмаа Фаиза Кызыл-ооловна – Кызыл-Хая участок эмнелгезиниң фельдшери, ТР-ниң Чазаанын Хүндүлел бижииниң эдилекчизи; Хертек Мария Нортатовна – ТР-ниң Чазааның Хүндүлел бижииниң эдилекчизи, күш-ажылдың хоочуну; Коңгаржап Сылдыс-оол Чечен-оолович – аныяк малчыннар аразынга 2007 чылдың чемпиону («УАЗ» автомашина-биле шаңнаткан; Салчак Чодураа Шоожуловна – РФ-тиң коопреациязынын тергиини; Коңгаржап Саарбай Халарбааевна – «Мөген-Бүрен» көдээ ажыл-агыйының зоотехниги, РФ-тиң көдээ ажы-агыйының Хүндүлел бижииниң эдилекчизи.

Алдарлыг малчыннарның салгалдары-биле солун ужуражылгага көрүкчүлер сонуургаан айтырыгларын  салгылаан. Шүлүкчү Лидия Херлииевна оларгаада-ызыгуур талазы-биле шинчилел ажылы мооң-биле кызыгаарланмайн, ам-даа уламчылаарын сүмелээш, тускай литературлуг клубтар тургузарын дилээн. Чыылганнар ону деткип, Саны-Шириниң салгалдарының клувунуң удуртукчузунга башкы Донгак Сарыг-оол Биче-ооловичини, а Хорлуу Аскыраковнаның салгалдарының клувунуң даргазынга Хертек Мария Нортатовнаны соңгааннар. Ол клубтарнын сорулгаларын, угланыышкыннарын база чугаалашканнар. Оон түңнелдери беш чыл болгаш тускай номнар кылдыр үнүп кээринге идегел бар.

Меңгилерниң кадыны

Кежээниң үшкү кезээнде РФ-тиң Чогаалчылар Эвилелиниң база Журналистер Эвилелиниң кежигүнү, шүлүкчү, журналист Лидия Херлииевна Иргиттиң чогаадыкчы ажылынга тураскааткан концерт болган. Аңаа чогаалчынын сөстеринге бижиттинген ырларны күүсеткен. Сценада плакатта Мөңгүн-Тайганы база ооң баарында частып орар меңги чечээн чурааны тывызык. Юбилярга кожуун чагыргазы, келген аалчылар, чаңгыс классчылары база төрелдери байыр чедирип, белек-селээн сөңнээн. Культура килдизиниң эргелекчизи Ульяна Даржааевна сөс алгаш, Лидия Иргитти амгы түрк чоннар аразында найыралды быжыглап, каңнап чоруур шүлүкчү  деп кончуг шын үнелелди берди. Шынап-ла, Лидия Херлииевна тыва дылывыс, тыва чогаалывыстың сайзыралы дээш, сагыш саарзык чоруур кижилерниң бирээзи-ле болгай. Ол чоокта чаа-ла Барыын-Хемчик кожууннуң Акка Тываның Улустуң чогаалчызы Салим Сүрүң-оолга тураскаалды кылыр ажылды шуудадырынга киришкеш келгенин биске хөөреп олурду. Меңгилерниң кадыны төрээн чериниң агаарын хөрек долдур тынып ап, чаа күштү немеп алган боор. Ол ындыг болур ужурлуг-даа.

Шайлалга соонда Мария Нортатовна «аг-шериин» (20 чыгам кижи) чыггаш, караңгы-даа дивейн чаныптылар. Сумузунга субурган тудар буянныг ажыл-үүле оларны эртен-даарта манап турган.

Ак-Баштыгже аян-чорук

Июнь 28. Библиотека ажылдакчыларының планнап алганы-биле бөгүн  Мөңгүн-Тайга баарынга чедип, меңги чечээн көөр турган бис. Радион бистен хоорлуп, «Центр Азии» солуннуң даалгазы-биле, аныяк сарлыкчы-биле интервью ап, Тоолайлыгже баар деп барган. Оруувус ийи аңгыланы берген. Кайы-даа угже чеңгиир техника четчир-даа болза, эң кол шаптараазын – кожуунда кывар-чаар чүүлдүң чогу. Үжен ажыг литривистиң хөй кезиин Тоолайлыгже "аътткарыпкан" бис. Ынанганының бажын ыт чиген дээн ышкаш, дүъшке чедир бензин келбээн. Чудуруувусту чудук алдынче суккан эвес бис дээш, суурдан ырак эвесте көстүп турар Ак-Баштыгже ном саңының ажылдакчылары-биле кады хапкан бис. Тайылбырлакчывыс – Саны-Шириниң салгалынын төлээзи, тус черниң Төлээлекчилер хуралының депутады, «Хек-даван» деп шүлүктер номунуң автору, хоочун башкы Доңгак Сарыг-оол Биче-оолович. Ол «Ак-Баштыг» деп шүлүүнде мынчаар бижип турар:

… Сүүрерген бедик бажы

Сүт дег аккыр, чайынналган

Адырланган делгем хөрээ

Авам хөрээн сагындырар…

Шынап-ла, Ак-Баштыгны таптыг ылавылап көөр болза, херээжен кижиге дөмей: дагның хөрээнде эмиг-төш дег ийи дөстегер хаялар бар, ийи чарыктан чаржып баткан Чиңге-Дыттыг-Хем база Калбак-Дыттыг-Хем – чаъштары. Дагның эдээнде ламаларның дагып кааны оваазынга келдивис. Дужувуста Мөңгүн-Тайга ам-на ак думаалайын уштуп, арнын тода көргүзүп келди. Сүрлүүн! Чоргаарын! Чаражын!

Ак-Баштыгның эдээнге чурттаан кижи бай чурттар, оон бодунга четкен кижи аас-кежиктиг болур деп улуг назылыг башкы Долчун Баазановна дүүнгү ужуражылгага чугаалаан болгай. Алдарлыг Саны-Шири өгбевистиң мал-маганы ынчангаш өзүген, ал-боду соруктуг чорааны база чадапчок.

Сарыг-оол Биче-оолович биске Саны-Шириниң чурттап чораан хонаш-турлаан айтып бээрге, чурук-хөрүкке тырттырып алдывыс. Боду биология башкызы болгаш, эм үнүштерни биске тайылбырлап, меңги чечээниң беш янзы хевирлерин-даа меңээ таныштырды. Артыш, алдын-дазыл, бөрү оъду, черлик- шай  дээш чүнү чок дээр! Суук көшкелерде согуналарны чугаалааш-даа канчаар. Бай-ла оран-дыр! Ол чараш-каасты магадаар дээш, хүнезинивистиң чамдыызын дээлдиген, саасканнарга дойладып ап-тыр бис. Лидия Херлииевна барбазын чиндээш, бүзүрексевээни илдең: «Маңаа колбасавыс кайыл?» - деп айтыртыңар-даа. Чаңгыс-даа кеспээн чүве харын. Ам канчаар, черниң  кужу дойлаай аан деп каттыржып кагдывыс.

Дедир бадып ора, Каргы хемниң эриинге доктаай кааптывыс. Улузум тайылбырлакчывыстың  аайы-биле дая чечээ чыып ап турлар. «Аныяксыдар оът деп чүве-дир бо» деп бир  оът-даа сонуургаттылар. А мен бодум хуумда Салчак Тока чогаалчывыстың  чораан хеминин эриинде тур мен деп чоргаарал-биле боданып, Каргының  шала куурара берген сарыг-суун адыжымга дозуп, амзадым.

Каргыга мээң чорааным

Июнь 29. Бир дугаар хүн. Литература хүннери бөгүн доостур. Чанар ужурлуг бис. Лидия Херлииевна ажылымдан долгап тур деп дывылап үнген. Радион биле менде чүү боор, шөлээде-ле болгай бис, дүште-даа чок бис. Сагыжывыс - тайга бажында. Дүүн эживис Экер-оол Хиндиктиг-Хөлче чалаан-на болгай. Оон канчап ойталаар боор. Үжүвүс ынчалдыр чорумал машинага олурупкаш, Кызылынче кылыйтыпканнар.  А бистер ишкээрлээр туржук, көдээже тыртылыксап чоруп тур бис. Дүъш үезинде чоруур апарган бис. Эживис каты Хүлерниң (бистиң үевис чолаачы эр) «Уазигин» чугаалажып алган бо келди. Эртен Кызыл бадар бензининиң орнун бээр бооп аазапканын сөөлүнде билдивис. Бөгүн аян-чорукче Борис Казырыкпай, Экерниң даайы Салчак Демир-оол Комбуевич, чаңгыс классчы эжи Дуюг-оол, Радион база мен, чолаачывыс Хүлер база студент Эзир-оол – шупту чеди кижи үнүптүвүс.

Намы Эзир-оол-биле чоок таныжа бээримге, ТывКУ-нуң күш-культура салбырының үшкү курсчузу болду. Ам «Ак-Хөл» лагеринде күш-культура башкызы болуп, практиказын эрттирип турар. Дүүн бадылашкан сес аныяктарның бирээзи мен деп хөөреп олур. Фотоаппарадында чуруктарын сонуургатты – бадылажылга солун эрткени илдең. Аныяктар шупту тыва идик-хептиг чараш-ла чорду.

Дүштекиниң ийи шак. Казылганныгда келдивис. Ол чер казылган деп каттыг дээрзин Борис Оюлуевич хөөреп олур.  Каргы хемни аай-дедир кежип, чүткүдүп-ле олур бис.

Төжектиг-Өзенге шаанда чайлаг школазынга бистиң чаңгыс чер чурттуувус Борис Бааданович Чүдүк башкылап турган деп билгеш, сонуургай бээримге, ол бо черниң күдээзи кижи болду.

Артыкы одуругда солагай таладан: Радион Донгак, Борис Казырыкпай, Дуюг-оол, Эзир-оол Намы, а мурнуу одуругда солагай таладан: Менги Ооржак, Экер-оол Саая, Демир-оол Салчак.

Булуттар кара-кара. Булуттар чавыс-чавыс. Эжен сүлде-ле бо, Кужажының булуттары мында чедип кээп-тир. Чылыг чаъс дымырадып каап турар мындыг. Орук ара кедергей улуг рюкзак чүктээн өөреникчи уругну олуртуп алдывыс. Мугур-Аксының бир дугаар школазының онгу классчызы Тейниң Чечек болду. Бодун көөрге,  чеди-сес класс хире, бичиизии-ле аажок, ол хирезинде он кил ажыг чүъктү суурдан барык тос-он километр хире дөгүдүп келген маадырлыг кыс болду.

1. "Ак-Хөл" аттыг уругларнын чайгы дыштанылга лагери. 2. Улуг повар Иван Хертек.

Ак-Хөл келди-ле дижи бээрге, топтай бердим. Борис Казырыкпай акывыстың бажыңында азып каан  чурукта хөлге дөмейи аажок. Моол чурукчунуң чурааны эки-дир деп үнелел бердим. Демир-оол Комбуевич Ак-Хөлүн дораан-на мактап эгеледи: «Чедерниң курттары кырып бар чыдар, а бистиинде аныяк болдур ийин». Кым-даа кижи чуртун алгавайн канчаар, ында багай чүү боор. Хөлдүң кыдыында уругларның чайгы дыштанылга лагеринге келдивис. Практикантывыс барба-савазын туткаш, эжикче углапты. Чаашкындан ыжыкталып, улустуң аайы-биле бетики бажынче кире бээримге, чемненир чер болду. Улуг повар Иван Шамаевич Хертек аяк-шынаанда-ла барды. Ол боду афган дайынының хоочуну дээрзин улузум сымыраны каапты. Холу чемзиг акый лагерь мурнунда Барлыктың  столоваязынга ажылдап чораанын төөгүй каапты. Стажы он чыл ажыг. Лагерьниң эргелекчизи Өлчей Эремаа Эрес-ооловнадан уругларның кайы хире дыштанып турарын айтырдым. Ында ниитизи-биле 40 уруг хаара туттунган. Агаар-бойдустуң чылывайн турганындан бирги сезон орайтады июнь 22-де эгелээн, июль 12-де доостур. Лагерьде чүгле тус черниң школачылары эвес, а Кызыл, Ак-Довурак хоорайлардан, Хандагайтыдан уруглар база кээп, кадыкшылын быжыглап ап турар болду. Эрткен чылын кожууннуң чону бир ажыл хүнүнүң шалыңын чыгган, оон акшазы-биле уруглар удуур бир корпусту немей кылган, а чемненип орарганывыс оран-саваны бо чылын ажыглалга киирген болду. Ол бүгү тудуг-суурну кожууннуң шериг комиссариадының ажылчыны Кара-оол Мерген Хомушкуевичиниң  удуртулгазы-биле кылганын биске чугаалап, чоргаарланыр болдулар. Эмчи Дастан Херелмаа Дайынчыевнаның чугаазы-биле алырга, уругларның кадыы эки болуп турар. Хөл эм шынарлыг: кеш, дискек, оорга-моюн аарыгларынга дузалаар. Кызыл-кызыл курттарга ызыртып шенедивис-даа, сугнуң соогу-ла кончуг. Ак-хөлчүлер-биле байырлашкаш, оруувус уланчылап чоруптувус.

Чурукта: "Ак-Хөл" лагериниң ажылдакчылары-биле аяк-шай соонда.

Тоолчургу Хиндиктиг-Хөл

Дыттар база чечектелир...

Чагылыг-Хову, Көк-Дөргүннү эрттивис. Ховуда, даг эдээнде чылгы мал, сарлык чапты берген оъттап чор. Эжеш дуруяаларның чаражын! Машина оруундан ужуп өөренип турар оглун чайладыр дээн дуруяаның чаптынчыын, девидеп, чалгыннарын далбайтып шаг болду.  (,,,,)

Онгу классчы Чечээвис-биле база байырлажыр үевис чедип келди. Кызымак, бүдүштүг кыска эки чедерин күзеп кагдывыс. Хемчигеш кежир оон оо агарып көстүп тур.

Балыктыг-Хемден ыңай орук баксырап, малгаш, хая-даш кызагдап эгеледи. Даады-ла тейжигештер сиртеди чүгүрген орук-биле арт кырынга үне халдып келдивис. Чер-делегей кыдыында келген-биле дөмей, кайгамчык-ла оран-дыр! Барывыста Хиндиктиг-Хөл туман-биле шугланып алган агарып чыдыр. Хөлдүң ортузунда хиндии болур ийи ортулуктуг. Хөлге болган коргунчуг болгаш хөктүг таварылгалар дугайында чугаалар төктүп-ле батты. Бир балыкчы суглап алыр дээш баарга, казырыктыг хол киир тыртып алгаш барган-даа дижир. Бир оол балыктың казырыын аштааш, диригге сугже салыпкан. Сөөлүнде оон эът-кежинден казырык үнүп хилинчектенген дээр. Бот-боттарынга ынак эвес ийи аныяктарны чоокшулаштырар сорулга-биле сал кылгаш, мал-маганы-биле кады ортулукче кежирип, шенеп-даа турган дээр. Олары дөмей-ле таарышпаан дээр. Салым-хуу деп чүве ол ыйнаан. (,,,)

Кежээкиниң беш шак. Хөлдүң  эриинге чоокшулап кээривиске, дожу ам-даа чедир эривээн болду. Ортулуктарда кара тарбаганнар чаяан чара семирип, дүвү көзүлбес далай-суунда кадаргылар чоргаар эштип чоруур хөл болду. Ооң эриинде чайлап чыдар кошкар кадарчызы Чылбак-оол Александр Салчаковичиниң сүттүг шайын ижип, балыкчы акывыс Довукай Аңгыр-оол Сааяевичиниң сартыын база четтирдивис. Орайтай бергенинден балыкчылар чадырынга хонар ужурга таварыштывыс. Чадырның чоогунда «ЗИЛ» маркалыг автомашина уйгузундан одунмаанындан бээр он чылдын нүүрунче кире бергени илдең, дугуйлары ирип калган, чындыя берген мунгаргай тур. Оон аңгыда орук ара «пенсияже үнген»,  илчирбелиг трактор база оларныы болду. Эрик кыдыында балык шыгжаар вагон мүн-не ажыглалда, а ыштаар доскаарны орту киир бок. Үе экиде орулгалыг ажылдап турган балыкчылар артелиниң ора-сома чуруу мындыг-ла-дыр. Ону катап ажыглалга киирер дээш, шимченип турар кара чаңгыс кижи Дембирел Май-оол Иргитович дээрзин кожууннун чагырга черинге ооң-биле ужурашкаш, билдивис. Ооң чугаазы-биле алырга, көдээ ажы-агыйны деткиир банк чээли бериксевес, чүгле албан черлериниң шалыңын шилчидеринге өй болуп турар.

Ужурашкыже байырлыг, мөңгүн-тайгажылар!

Июнь 30. Эртен эрте оттуп кээривиске, дээр аяс. Мөңгүн-Тайганың харлыг бажын Хиндиктиг-Хөлге көрүнчүктенип, эртенги шалың-биле чунуп олур.

Мөген-бүренчилер келир чылын бисти чалаан, ыяап чеде бээр бис. Ужурашкыже байырлыг, мөңгүн-тайгажылар, хүндүлээчел чонум!

Туран-Кызыл-Мугур-Аксы-Хиндиктиг-Хөл.

Менги Ооржак,

тыва дыл болгаш чогаал башкызы.

Туран-Кызыл-Мугур-Аксы-Хиндиктиг-Хөл.

 

 

Обновлено 13.11.2012 20:27
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ