Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

«ЧОЙГАН, ПӨШТҮГ КАРА-ХӨЛДҮҢ ЧОРГААР ОГЛУ…» PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
30.10.2014 21:08

Сайлыкмаа Комбу, чечен чогаал шинчилекчизи.

Чогаалчы Виктор Сагаан-оолдуң амыдыралының эртип келген оруктары төрээн Тывазының төөгүзүнүң, хөгжүлде-сайзыралының оруу болур. Ол — Таңды Тывага төрүттүнген, Тыва Арат Республика, Тыва автономнуг область, Тыва Совет Социалистиг Респуб­лика база Тыва Республика үезинде чурттап-ажылдап чораан төөгүнүң кижилериниң бирээзи.

Элээди шаа четкелек чорда, бүгү Тываның арат чонунга үжүк-бижик өөредип, бижик чок чорукту узуткаар дээн шимчээшкин эгелей берген. Ынчан Салчак Сагаан-оол үзеп каан калбак ыяшка болгаш ак харга шывык хаак-биле үжүктерни чуруп, бижип, шиңгээдип алгаш, ол үеде Бай-Тайга болгаш Барыын-Хемчик чаңгыс кожуун болуп турганындан кожуун төвү Кызыл-Мажалыкка кээп, эге школаның өөреникчизи апарган. Үениң маңы ындыг турган: эге школаны доозуптарга-ла, «эртемниг болганы» дээш, оларны башкыладыры-биле чер-чуртунче чорудуптар. Салчак Сагаан-оолга база-ла ындыг үүле онаашкан. Өскен-төрээн Алаш бажы Даштыг-Хөл чоок-кавызынга аревэчи аныяк эш-өөрү-биле чонну үжүк-бижикке өөредип, үе-шагның өске-даа чаа-чаа ажыл-ижиниң эгелекчилериниң бирээзи апарган.

Кажан кожавыс улуг күрүне – Совет Эвилелинче фашистиг Германия халдап келгенде, Тываның бүгү араттары совет чонга акы-дуңма дузазын чедирип, ажыл-ишче бедик көдүрлүүшкүннүг дүн-хүн чокка шымныгып турар үеде, ыраккы Бай-Тайганың арбан, суму бүрүзүнден бөлүк аныяктарны алдын тывыжынга ажылдадыры-биле аъткарып турган. Оларның аразынга Салчак Сагаан-оол Биче-оол оглу чыглып келген эш-өөрү-биле кады чүък машиназынга олурупкаш, Кызылче чорупкан. Оларны машина Дерзиг-Аксынга чедирип каан. Оон ыңай кандыг орук эрткенин чогаалчы бир шүлүүнде бижээн:

…Каа-Хемниң кашпал иштин

Он беш хонук чоруур чорду…

Хаан-Тайга баарында

Оруум ужу мында төндү...

Шак ынчаар ол Хаан-Тайга баарында Эми хемниң унунда Үттүг-Даш деп черге барып, алдын уургайынга ажылдай берген. Ынчан-на Салчак Сагаан-оол чогаал ажылының дынын туда бергенин архивинде чогаалдар бадыткап турар. Шүлүктерниң адаанга каштың хүнүнде, каш чылда бижээниниң тодарадылгалары бар. Эң баштайгы шүлүүн 1941 чылда бижээнин бир шүлүкте бижилге херечилеп чыдар. Ол «Авам сеңээ харыы чагаа» деп шүлүк. Ырак-узак черже чорупканын, чаа ажыл-ишти сонуургай бергенин лириктиг маадыр чугаалап турар.

Даштыг-Хөлден аъттангаштың,

Тере-Хөлде чедип келдим.

Талыйты-ла ырап келдим,

Дендии ырак орук эртим…



…Алдын казар улус дээрге

Аттыг кортпас кижилер-дир.

Алды кулаш ханы черже

Аластанып кире бээр де!

Ук шүлүкте ырак черже чорупкан аныяк оолдуң авазы дээш сагыш човаашкын, харын-даа авазының дүвүрелин аргалап турар чассыг хөөннер дыңналыр.

Харым четчи бергижеге,

Кадыг ишке дадыгар мен.

Кадык-шыырак, омак-хөглүг,

Халдып чана бээр мен, авай!



— Оран кезип, оруу узаан

Оглуң олчаан баары ол – деп,

Опчок чугаа тыптып келзе,

Ону черле тоова, авай.

Сагаан-оол Биче-оол оглу Эми алдын уургайынга диңмиттиг тиилелгеге чедир-ле ажылдаан. Дайын төнгенде алдын уургайы-даа хагдынган. Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинден эгелеп төнчүзүнге чедир күш-ажыл фронтузунга бодун бүрүн өргүп, бедик тура-соруктуг, чүткүлдүг ажылдап чорааны – ооң маадырлыг чоруу.

Бодунуң күш-ажылчы базымнарын алдынчы болуп эгелээн аныяк оол Кызыл хоорайга чедип келгеш, социалистиг Тывага баштай өрт шериинге, оон садыгжылап, баштайгы тудуг-суурну тутчуп, аныяк найысылалдың тудугларынга дашчы болуп ажылдаан. Шак ынчаар ол бүгү Тываның төөгүзүнүң үе-чадаларын, оруктарын чурттап эртип, төөгүнүң кижизи болган. Ажыл-иш оруунче кирген бодунуң намдар төөгүзүн «Ажыл болгаш бодум» деп шүлүглелинде делгереңгей бижип каан. Бо чогаал чүгле ажылчынның намдары эвес, ажыл-ишке йөрээл ыр-дыр:

Ажыл кижээ кадыкшыл бээр,

Ажыл кижээ аваангыр эп,

күштү немээр.

Ажыл-ишке каңналбаанның

соруу кошкак,

Ажып тиилээр дидим чүткүл

өрү тыртар...



Ажыл кижээ омакшыл бээр,

Ажыл дээрге найырал-дыр,

ынакшыл-дыр.

Чымыш-иштен аас-кежии

сомаланыр,

Чырык черге чуртталганың

өзээ-даа ол!

Салчак Сагаан-оол Эми алдын уургайынга чүгле «кадыг ишке дадыккан» эвес, чечен чогаал бижиир ажылдың дынын база сегирип алган. Бижип алган шүлүктерин «Шын» солунче, ол үеде билдингир чогаалчы апарган Байкара Хөвеңмейже чорудуп турган. «Онза часпас адыгжы бис» деп шүлүү «Шын» солунга 1942 чылда көстүп келген. Аныяк ажылчынның бир кезек шүлүктери 1943 чылда парлаттынган «Дайынчы кыйгы» деп чыындыже база кирген. Улуг чогаалчы Б.Д. Хөвеңмей эгелеп чоруур шүлүкчүге бодунуң дузазын, деткимчезин көргүзүп чораанының ачызында ооң чогаалдары ынчангы солуннарга, чыынды дептерлер арыннарынга көстүп, парлаттынып турганы ол. Эгээртинмес улуг океан дег, чечен чогаал делегейинче Салчак Сагаан-оол Биче-оол оглу бодунуң кокпазын ынчаар изеп эгелээн.

Сагаан-оол Биче-оол оглунуң ынчангы бижип турган шүлүктеринден ооң уран талантылыы илдең, тода билдинип келген. Ооң алыс-ла чылдагааны улустуң аас чогаалының кавайынга өзүп дорукканы болур. «Улусчу тоолчулар ооң башкылары болган» деп, Тываның Улустуң чогаалчызы М.Б. Кенин-Лопсан үнелеп бижээн. Тоолчуларның тоол ыдар ыяңгызы, өскен-төрээн чериниң кайгамчык чараш, силиг бойдузу, улус чонунуң уран-чаагай сеткили, чечен дылы ооң сагыш-хөңнүн ындын-сырынныг кылдыр хевирлеп каан.

Дайын сөөлүнде чылдарда бүгү хамаатыларга документ кылдыртып турар үеде Салчак Сагаан-оол Биче-оол оглу Виктор Сагаан-оол Биче-оолович апарган. Үе-шагның тыныжы, негелдези ындыг турган. Чечен чогаалче базымын Кол Чадамба, Түлүш Сарыг-оол болуп эге­лээш, Леонид Чадамба, Степан Сарыг-оол апарган чогаалчыларывыс дег фамилиязын солуур ужурлуг апарган.

Улуг чогаалчывыс Степан Агбанович бодунуң үезинде Виктор Биче-ооловичиге боттуг дузаны бүгү тала-биле чедирип чораан. Степан Сарыг-оол депутат тургаш, Виктор Сагаан-оолга чурттаар оран-сава алырынга дузалашканы дээрге-ле, чүгле ажылчын аңгының төлээзин деткээни эвес, а тыва чогаалга Виктор Сагаан-оолдуң салыышкыны улуг болур дээрзинге бүзү­рел-дир.

Черле ынчаш улуг-улуг тыва чогаалчыларның талазындан Виктор Сагаан-оолга деткимче улуг турган. Ооң баштайгы номун чырыкче парлап үндүрерде Юрий Кюнзегеш улуг дузазын көргүскен. Ук номда кирген чогаалдарны Виктор Сагаан-оол бөлүп алгаш, ном үндүрер черге ажылдап орган шүлүкчү Юрий Кюнзегешке барып көргүзерге, үнелиг саналдарны берип, жанр-хевирлерже кичээнгей салырын сүмелээн турган.

Виктор Сагаан-оолдуң бойдустан онзагай салым-чаяанныын М.Б. Кенин-Лопсан эскерип, ооң чогаал бижиирин деткип чораан. Оон аңгыда Улуг чогаалчы Монгуш Борахоевич «Шын» болгаш «Тувинская правда» солуннарга В.Б. Сагаан-оолдуң чогаалдарының дугайында хөйнү бижип, «Кара-Хөлдүң ыраажызы», «Кайгамчыктыг салым-чаяанныг чогаалчы», «Сөс хааны» деп тодарадылгаларны берген. Виктор Сагаан-оол М.Б. Кенин-Лопсанны «Улуг башкым», «Улуг кижи» деп адап чораанында чоргааралдың хөөнү дыңналыр.

Чаңгыс сөс-биле чугаалаарга, тыва чечен чогаалдың начыннары В.Б. Сагаан-оолдуң салым-чаяанныын болгаш чиңгине тыва биче сеткил-хөңнүн эскерип, хүндүлеп чорааннар. Улуг чогаалчылар биле Виктор Сагаан-оолдуң аразында акы-дуңма найырал кылын болгаш эриг, чараш артып калган. Шак ынчаар улуг чогаалчыларның чагыг-сүмезин дыңнап чорааш, оларның деткиишкини-биле Виктор Сагаан-оол тыва чечен чогаалдың ак өргээзиниң база бир ээзи болуп, өндүр чогаалдарны өргүн чонунга бижип арттырып каан.

Тыва чечен чогаалдың төөгүзүнде Виктор Сагаан-оол баштайгы ажылчын чогаалчыларның бирээзи болуп арткан. Ол алдын уургайынга ажылдаан чылдарындан эгелеп-ле, ажылчын аңгының төлээзи апарган. Харын-даа баштайгы номунуң адын безин ол «Ажылчынның ыры» (1968) деп чоргаар хөөннүг чараш ат-биле адап алган.

Виктор Сагаан-оолдуң чогаалдарында үениң тыныжы эскертинер. Кандыг-даа кижи бодунуң үезиниң төлү болганда, ол черле ындыг турар-даа ужурлуг. Ылаңгыя «Чоргаарал ыры» деп шүлүүнде ук чүүл тодазы-биле эскертинер. Ол үеде хостуг болгаш тайбың социалистиг чурттуң хамаатызы болганынга чоргааралды, аңаа ынакшылды кижи бүрүзүнге оттуруп, кижизидип турар үеде мындыг чергелиг чогаалдар хөйү-биле бижиттинип турган. Виктор Сагаан-оолдуң «Чоргаарал ыры» деп шүлүүнде одуруг болгаш сөс бүрүзү чоргаар хөөн-биле долдунуп шыптынган.

Чолум, кежиим тайбың

болгаш кезээде

Чоргаарланып ырлап чоруур

омак мен.

Аңчы, малчын уктуг болгаш,

кандыг-даа

Ажыл-иштен бергезинмес,

белен мен…

Эки чуртка өскен болгаш

чолумну

Уран чүүлдүң чогаалынга

кошкан мен…

Сагыш-сеткилдиң бедик чоргаар көдүрлүүшкүнү-биле бижиттинген бо одуруглар кандыг-даа сеткилдерге хөөннежи бээр.

Виктор Сагаан-оол бойдустан ужукталган чараш хөөннүг езулуг шүлүкчү чораан. Чогаал талазы-биле тускай өөредилге эртпээн-даа болза, бижип каан шүлүктериниң даштыкы, иштики аяннажылгазында, тургузуунда-даа, утка-шынарында-даа эрбенниг чүүл чок. Ооң шүлүктери жанр хевирлер-биле бай-байлак: лириктиг шүлүктер, шүлүглелдер, баснялар, сестээн, дөрттээн, үштээн одуруглар, шүлүктээн тоолдар, элегия, сонет, сонет чечээ. Ылаңгыя бо сөөлгү ийи жанр-хевир литературада чүгле тургузуу-биле эвес, а иштики сюжет хөгжүлдези-биле эң нарын болуп турза-даа, Виктор Сагаан-оол ону мергени-биле шиңгээдип алганын ооң хөй санныг сонеттери болгаш сонет чечээ херечилеп турар.

Чогаалчының сагыш-сеткилин хензиг тыва чонунуң чедиишкиннери, каражалары хөлзедип чораанын ооң шүлүктеринден эскерип болур. Чогаалчының «Тыва улустуң чаңчылдарындан» деп бөлүк дөрттээн одуруглары бар. Чоннуң чараш чаңчылдары уттундуруп бар чытканы шүлүкчүге дүвүрелди оттурганының тайлымындан бижиттинген одуруглар болур.

Келин уруг, бээңниң өөнге

дөрже барба,

Кат-иеңниң орар черин,

күдээ, баспа.

Кемниг, багай каржы чүве

ында чок бол,

Кажан шагдан биче сеткил

демдээ-дир ол.

Үштээн одуруглар база-ла ол хөөннү, чончу угаазылалдарны уламчылап турар:

Аксы-сөзүң хоп-чип сүрбес,

ээлдек болзун,

Аай-баш чок бажың черле

силгивейн чор —

Амытанга кажанда-даа

хинчек кылба.

Шак мындыг чөптүг угаазылал кижи бүрүзүнге дээштиг болур. Шүлүкчүнүң бижээни үлегер домактары база шак-ла ындыг кижизидикчи дөлем талаларлыг.

«Соруктугдан човулаң

коргар,

Еозажоктан эник коргар».

Чурттап чораан үезиниң көрүжү, туружу Виктор Биче-ооловичиниң угаан медерелин, сагыш-сеткилин хевирлеп каан. Ол арыг арын-нүүрнүң, байлак сеткил-хөөннүң база шудургу ажыл-иштиң кижизи чораан. Ол бүгү ооң хөй чылдарда кылып келген чогаалдарындан, аңгы-аңгы чылдарда чырыкче парлап үндүрген «Ажылчынның ыры» (1968), «Часкы шинчи» (1972), «Кызыл дузаламчы» (1975), «Рабочая жизнь моя» (1977), «Мөңгүн согуннар» (1979), «Авыралдыг Алдын-Кушкаш» (1983), «Кыңгыргай» (1991), «Ырым – чалгын» (1996) деп номнарында тода чырыттынган.

Виктор Сагаан-оолдуң чогаалдары Алаш хемниң саарыгларындан ужукталган, Даштыг-Хөлдүң, Кара-Хөлдүң дүп чок ханызындан аттыгып үнген, ыдык, өндүр Бай-Тайганың, авыралдыг Шогжаң-Тайганың буурул меңгилериниң дожунуң сырызы бооп мөңге чалбырааш­талган. Ынчангаш Виктор Сагаан-оолдуң чогаалдары кайгамчык сүркүчүлүг, уян сырынныг, чалбырааштыг сөстүг.

http://shyn.ru

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ