Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Расул Гамзатов "Демдеглелдер кыдыраажындан" PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
27.09.2014 08:29

АЧАМНЫҢ ДЖАЛАТУРИННИ КАНЧААР ЭТТЕП КААНЫ.

Часкы базар хүнү турган. Чазын черле ындыг ышкажыгай, эрги дүжүттен чүү-даа артпаан боор, а чаа ногаа амдызында чок. Чазын базарга, күскү үеге бодаарга, бүгү-ле чүве өртээ аар боор, ховуга өстүрбес бол, горшоктар безин.

Мээң ачам, ынчан ооң аныяк турган үези, базар кирер дээн. Кожазы аңаа 20 копеек бергеш, ширбииш садып эккеп бээрин дилээн.

Бир эвес моон эвээш акшага садып аар болзуңза, артыын бодуңга арттырып ап болур сен деп, кожазы аныяк Гамзатка чугаалаан, ындыг чагыг алгаш, ол базарга кылаштап келген.

Удаваанда ол ширбииш садып орар садыгжыны тып алгаш, ооң-биле садыглажып эгелээн. Чөөн чүк улузунуң базарынга баштайгы садыглажыышкын ындыг-ла чугула эвес дээрзин кижи бүрүзү билир ирги бе? Ачам ширбииштер аразындан эң-не быжыг, экизин шилип алгаш айтырган:

Садып тур сен бе?

Мында чүге турар кижи мен.

Кажыл?

Дөртен копеек.

Ширбииш дээрге, аът эвес-ле болгай, аар өртек-биле садыглажып эгелээр. Өртээн дорт, шын чугааламоон чара кылаштажы бээр бис, ол-ла.

Дөртен копеек.

Баштак чокка.

Дөртен копеек.

– Чээрбиге беривит.

– Дөртен копеек.

– Менде чүгле чээрби бар.

Дөртен копеек.

– Шынап-ла, менде оон көвей акша чок ийин.

– Акшалыг апаргаш, чедип кел.

Ширбииш-даа садып албас-тыр мен деп билип кааш, ачам базар иштинче улаштыр аян-тээлеп кылаштап каан, удавайн ол бир-ле бедигээште, садыглажыр черден ырак эвесте, чон чыглып турарын эскерип каан. Иткилежип чорааш, чоокшулап кээрге, чыылганнар ыраажы Махмудту дыңнап турар болган.

Махмуд мөөң чыылган чон мурнунда холунда пандурлуг олурган. Ол бирде пандуру-биле ойнап үдевишаан, бирде холдарын х=гж\м херекселиниё хылдарыныё кырынга салып алгаш ырлап каап олурган. Чон ыраажыны тыныжын тыртып алган, кичээнгейлиг дыңнап турган. Базар девискээриниң кырында ажыл-херээн чогудар дээш ужуп турар арының безин даажы дыңналып турар. Бир аныяк оол ыры үезинде чөдүре кааптарга, ак баштыг кырган, чөдүрүпкенниң ачазы хевирлиг, доп-дораан оглун аянныг аялгадан ырадыр сывырыпкан. Шак ындыг шыпшыңда, кажан, Махмудтуң ырызындан аңгыда, чүү-даа дыңналбас өйде, джалатурин садыгжы чанында кожазы-биле чугаалажы берген. Чогум-на джалатурин ажыктыг чүве чугаалап турган чүве-дир: чанында авар дыл билбес кожазынга Махмудтуң чүнүң дугайында ырлап турарын утказаның аайы-биле эдерти тайылбырлап берип турган. А таарымча чок чүүл – ооң үзүткел чок чылчыраажы ырыны таалал-биле дыңнап турган чонга шаптыктыы кончуг болган.

Аныяк Гамзат, келир үеде мээң ачам, джалатурин кижиниң чурумунга таарзынмайн барган. Садыгжының чеңинден шеле тыртып, ыыттавазын сагындырып-даа каарга, ол дузалаваан, ынчаар орта ачам ооң кулаанга: «Ыыттаваңар» - деп сымыранган, ынчалза-даа демгизи ону база херекке албаан. Ачам халып чоруткаш, эң улуг ширбииш апкаш, бужурганчыг джалатуринни соккулай берген.

Джалатурин ыңайлап дезип ырап бар чыда, Гамзатче кыжанган ынчалза-даа ачам аңаа, чугаа херекке албас дээш, оон артык хорадааш, ыры дыңнаарынга шаптык кадып турган кижини ширбииш-биле соккулап тургаш ырадыр сывырыпкан. А кажан ачам садыгжыга ширбиижин дедир эгидип бээр дээш чедип кээрге, оозу:

– Бодуңга арттырып ал – дээн.

– Чок, менде чүгле чээрби копеек бар, а сен дөртенни негеп турар ийик сен чоп.

– Халаска ап ал. Сээң кижизиг чорууңнуң өртээ мээң бүгү барааннарым өртээнге бодаарга, аар-дыр.

Ыры дыңналдырбастаан джалатуриннер ам кайда-даа көвүдээн. Хомуданчыг чүве оларны томаартыр ширбииш база ол ширбиишти ажыглаптар хире кижиниң чогу.

Үезинде дорт, чиге дегген чидиг сөс дугайында даг чурттуглар мынчаар чугаалажыр: «Чиге дегген чидиг сөс эзерлиг аът өртектиг».

ДЕМДЕГЛЕЛДЕР КЫДЫРААЖЫНДАН. Махачкалада бажыңымда кожам Али Алиев кайгамчыктыг мөге чүве, делегейниң дөрт дакпыр чемпиону. Бир катап ол Стамбулга хүреш үезинде дендии шыырак түрк м=ге-биле таваржы берген. Түрк, шынап-ла, күштүг болгаш авааңгыр болган. Ынчалза-даа Али Алиев, даг чуртунуң дидим оглу, оожум, дүвүревес чаңы-биле түрктү чадыг кырынче, дүрүг хендир октааны дег, дүжүрген. Туруп ора, түрк, дыёналыр-дыёналбас каргыш думчуктанган. Авар дыл дыңнапкаш, Али Алиев кайгамчыктыг элдепсинген. Тиилээн мөге база авар дылга: «Кончуттунуп канчаар сен, чаңгыс чер-чуртуум, спорт дээрге, спорт-ла болгай» - дкп чугааланы бээрге, түрк баштайгызындан артык элдепсинип кайгаан.

Чадыг кырында ийи удурланыкчыларныё туруп-туруп, шагда чидиржипкен акышкылар дег, анаа-ла бот-боттарындан так кужактажып, куспактажып, чугаалажы бээрге, шииткекчилер болгаш көрүкчүлер оларныё боттарындан артык элдепсингеннер.

Түрк мөге авар уктуг болган, ооң төрелдери, Шамиль туттурган соонда, Турцияже чорупкан авар өг-бүле болган. Мөгелер бөгүнге дээр, ужурашкан санында-ла, чоок өңнүктер бооп чоруурлар.

МЭЭҢ АЧАМНЫҢ САКТЫЫШКЫНЫ. 1939 чылда ачам Москваже орден алыры-биле чорупкан. Ол үеде ындыг чүүл улуг болуушкун турган. Кажан ол орденин ап алгаш чанып кээрге, джамаат, өскээр чугаалаарга, аулдуң улуг хуралы ачамны Москва дугайында, Кремль дугайында, орден тыпсып берген Михаил Иванович Калинин дугайында, сагыжында артып калган өске-даа солун болуушкуннар дугайында чугаалап бээрин дилээн.

Ачам көрген, сонуургаан чүүлдерин чурум езугаар канчаар болганын х==рээн:

А эң-не онзагай болуушкун чүл дээрге Михаил Иванович Калинин мээң адымны орустап эвес, а аварлап адаан. Ол мени анаа-ла Гамзат Цадас дивейн, Ц,адас Хамсат кылдыр адады.

Аулдуң улуг өгбелери магадаанындан баштарын согаңнаткылай каггылап деткээн, магадаан олурганнар.

Көрүңер даан – деп, ачам уламчылаан. – Силер ону дыңнаарыңарга кайы хире солун, эки-дир, а меңээ Кремльдиң бодунга, Калининниң бодундан ону дыңнаары кайы хире өөрүнчүг болган дээр силер. Ажыы-биле чугаалаайн, ол орта эмин эрттир өөрээш, орден алганымга безин өөрүүрүмнү уттупкан болган мен.

Ачамның сагыш-сеткилин кончуг эки билип турган мен.

Каш чыл бурунгаар, Польша чоруур совет чогаалчыларның делегациязының аразында болган мен. Бир катап Краковка аалчылар бажыңынга өрээлим эжиин соктаан. Танывазым кижи арыг авар дылга айтырды:

Гамзатил Расул мында чурттап турар бе?

Мен аамайзып… база өөрүй берген мен:

Сээң адаңның бажыңы өрттенип азы буступ дүже бербезин! Канчап сен, авар кижи, мында Краковта келгениң ол?

Аалчымны чүгле албыктыр куспактаваан мен, бодумнуң өрээлимче ону сөөртүп киире бергеш, хүнзедир, кежээ дургу хөөрешкен бис.

Мээң аалчым авар эвес, Дагестанның чоннарының дылдарын болгаш чогаалдарын шинчилеп чоруур поляк эртемден болган. Авар дылды ол бир-ле дугаар концлагерьге хоругдалга ийи аварларның аразында чугаалашканындан дыңнаан. Авар дыл аңаа аажок сонуурганчыг болган, а аварларның боттары ооң сеткилинге чүден артык кирген. Поляк кижи бистиң дылывысты өөренип эгелээн. Ийи аварның бирээзи ол үеде чок апарган, а өскези хоругдалды шыдажып эрткеш, Совет Армия келгенде, хосталган, ам-даа чурттап чоруур.

Поляк эртемден-биле чүгле авар дылга чугаалашкан бис. Ол чүүл меңээ элдептиг солун, онзагай болгаш, ындыг таварылгага чаңчыкпаанымдан, эпчок-даа болган. Чугаа соонда эртемденни Дагестанга аалдап кээрин чалаан мен.

Ийе, ол хүнзедир бис ийи авар дылга чугаалашкан бис. Ынчалза-даа бис ийиниң аравыста чугаавыс бот-боттарындан тус-тузунда оранчок ылгалдыг дыёналып турган. Ол, эртемденниң нүүрүнден, эмин эрттир арыг, эмин эрттир шын, харын-даа эрттир шын, тоомча чок тооннуг дылга чугааланган. Чугаа үезинде поляк эртемден дылдың дириг чаражының дугайында эвес, сөс бүрүзүнүң төлү ооң утказының дугайында эвес, а чүгле дылдың грамматиказы, схемазы, чугааның конструкциязы, домактың тургузуунуң дугайында бодап олурган.

Дыл грамматикага чагыртпас, а грамматика дылга чагыртпас ном бижиксеп тур мен.

ООН БАШКА, грамматиканы орукта чорумалга дөмейлей бээр мен, а чогаалды мул мунган чорумалга дөмейлей бээр мен. Орук чорумалы мул мунган чорумалды чедирип каарын дилээн, мул мунган чорумал, ону артынга олуртуп алган. Чоорту орук чорумалы мул мунукчузун эзеринден кызып үндүрүпкеш, олче алгырып, ону сывыртап эгелээн: «Бо мул мээңии-дир, ооң эзеринде чыпшыр шараан бүгү хер-херексел мээңии-дир, сен база мээңии-дир сен!».

Мээң төрээн авар дылым! Сен мээң өнчүм, идегелим өжер хүнүмге арттырып шыгжап алган эртинем-дир сен, бүгү-ла хамчыктан камгаланыр эм-таңым-дыр сен. Бир эвес кандыг-бир кижи ыраажы чүректиг, ынчалза-даа үн чок төрүттүнүп келген болза, ооң төрүттүнмээни-ле дээре. Мээң чүрээмде ырлар хөй, мээң үнүм бар. Ол үн дээрге сен-дир сен, мээң төрээн авар дылым. Сен мени, холумдан, бичии оол ышкаш чедип алгаш, аулумдан үндүрүп, улуг делегейже, чон аразынче киирген сен, мен делегейге бодумнуң черимниң дугайында таныштырып чор мен. Сен мени күчүтен амытан улуг орус дылга хүлээдип, таныштырып киирген сен. Ол дыл база меңээ төрээн дылым дег апарган, ол мээң өске холумдан чедип алгаш, делегейниң бүгү чурттарынче эдертип киирген, ынчангаш мен аңаа канчаар-даа аажок өөрүп четтиргенимни, Арадерих аулунда мени эмзиржип чораан иемге дег, илередир мен. Ындыг-даа болза, канчаарга-даа, мээң төрээн авам бар деп кончуг тода медереп чоруур мен.

Бодунуң одаанга от кыпсып алыр дээш, чанында кожаларындан сереңги дилеп барып болур. Ынчалза-даа эштеринче, чүрээнге от салып алыр дээш, ол-ла сереңгини колдап кылаштап болбас.

Чүректери-ле чаңгыс аай демниг болза, чоннарның дылдары аңгы-аңгы бооп болур. Чамдык өңнүктеримниң аулдарын каггылапкаш, улуг хоорайларже чурттап чоруй баргылаанын билир мен. Ында улуг-ла багай чүве чок. Куш оолдары база чалгыннары үнүп, быжыгып келгиже чедир, боттарының уяларынга олурарлар болгай. Ынчанмыже улуг хоорайларда чурттап чоруур өңнүктеримниң хары дылга бижиир апарганынга мээң хамаарылгам кандыг болур ужурлугул? Ол байдал, харын, өңнүктеримниң боттарының херээ-ле ыйнаан, мен ындыгларны өөредиксевейн тур мен. Ынчалза-даа олар чаңгыс холунга ийи арбуз тудуп алыксаан кижилерге дөмейлежи бээр-дирлер.

Күжүрлер-биле чугаалашкан соонда, оларның бижип турар дылы авар эвес, орус база эвес дээрзин билип каан мен. Бо таварылгада олар чалгаа ыяш кезикчилериниң тоомча чокка ажылдап эрткен арга-сынын сагындырар-дыр.

Ийе, бодунуң төрээн дылын ядыы, эвээш сөстүг дээш холуп, тоомчага албайн, далдап, ие дылындан артык байлак, өске улуг дыл дилеп чоруй баар кижилерни көрген мен. А ооң түңнели авар тоолда өшкүнү сагындырар: өшкү аргаже кокай кудуруу өстүрүп аар дээш кирген, ынчалза-даа ол оон мыйызы безин чок ээп келген дээр.

АЗЫ олар балыктар дег эштип, шымнып билбес бол, бичии-бичии эштир бажың кастарынга дөмей; хостуг ужар куштар дег эвес бол, бичии-бичии ужуп билирлер; айлаң-куш эвес, ынчалза-даа бичии-бичии ырлап безин билир болгулаар. Шынарлыг чүве кылырын олар орта билбестер.

– Ажыл-агый кандыг тур? - деп, Абуталибтен бир катап айтырган мен.

– Бодунуу-биле-ле. Бөрүнүү дег эвес, ынчалза-даа коданны дег база эвес. Ортузунда. – Абуталиб кезек ыыт чок тура, немеп кагды: - Чогаалчы кижиге сагыш-сеткилдиң сандаргай байдалы ортузунда байдал болур. Ол бодун, чок болза, коданны чипкен бөрү дег, чок болза бөрүден дезипкен кодан дег алдынар ужурлуг.

ДЕМДЕГЛЕЛДЕР КЫДЫРААЖЫНДАН. Бир катап ачамга кожазында аулдуң оолдары чедип келгеш, бир шүлүкчүнү эттеп каапканын хөөрээннер.

– Чүү дээш ону эттедиңер? деп, ачам айтырган.

– Шүлүктү чугаалап тура, ол мегелеп турду: өжегерээн чөдүргүлеп, сөстерин чазып; бирде кускуннап, бирде ыт ышкаш ээрип турду. Ол шүлүктү үреп каапты, ол дээш бис ону эттеп кааптывыс.

– Чүнүң-биле эттеп турдуңар?

–Кым кур-биле, кым чудуруу-биле.

– Кымчы-биле база чаа шааптар турган-дыр ийин. Силерден ооң кайызынче улдап турдуңар деп база айтырыксап тур мен.

– Хөй кезиинде чымчак черлеринче. Ынчалза-даа, ооң мойнунче база, харын, чаштап тургулады.

– А кол буруу ооң бажында турган-дир ийин.

САКТЫЫШКЫН. Ам бир таварылганы чүге чугаалап болбас деп мен, харын-даа сагышка кирип келгенде.

Махачкалада бир авар шүлүкчү бар… Адын адаксавайн тур мен: ол бодун дөмей-ле танып кааптар, а биске ооң кандыг херээ деп? Чай кадында-ла ол ачамга кээр турган, бижип алган аялгазынга сөстер чогаадып бээрин дилээр кижи. Ачам чөпшээрежир, ынчаар-ла ырылар төрүттүнүп турган. Бир катап шайлап олурувуста, радиога билдингир шүлүкчү Гамзат Цадастың сөзүнге бижээн ырыны күүседир деп чарлапкан. Бистер шупту дыңнааш олурупкан бис, ачавыс база. Ынчалза-даа ырыны сиңнигип дыёнаан тудум, элдепсинеривис дам барган. Ыраажының чаңгыс-даа сөзү орта билдинмес, дыңналбас болду. Чемин баштай долгандыр тарадыр октап алгаш, оон үрезиннерни чаңгыстап чыып чиир аскыр дагаа дег, ыраажы сөстерни чарт адавас, «чиптер» болду, ыыт-дааш кулак уюк, а сөстери тода эвес.

Аңаа бир катап таваржы бергеш, ачам ыраажыдан ооң шүлүүнүң сөстерин чүге кайы-хамаанчокка чуду-каралап турарын айтырган.

– Мен өжегерээн ынчап тур мен, өске кижилер ырыны дыңнааш, чүнү-даа билип албазын дээш–деп, ыраажы харыылаан. – Бир эвес дагларда өске ыраажылар ону сактып аар болза, шупту ырлажып эгелээрлер. А мен ол ырыны чүгле чааскаан күүседиксеп тур мен.

Бир катап элээн \е болганда, ачам кежээ эрттирген, чалаттырган аалчылар аразынга демги билдингир ыраажы база келген турган. Кежээ төнүп чорда, ачам хылдары үзүк-чазык кумузун ханадан дүжүрүп алгаш, чаңгыс хылынга, арта хөөн чок хылыргай хылынга, билдингир ыраажының аялгазынга бижээн ырызын күүсеткен. Сөстери тода дыңналбас, а чарык хөгжүм херекселинден кандыг-даа тааланчыг аялга үнмейн барган. Ыраажы: «Мээң ырымны хөөн киирбээн херекселге ойнавас чүве-дир, ырының чараш аялгазын бо кумуз аялганы үндүрүп шыдавайн тур» - деп ажынып хомудаан. Ачам оожум харыылады:

А мен сандаргай, хөөн киирбээн херекселге өжегерээн ойнап, ырлап олурдум, өске кижилер сээң бижээн аялгаңны сактып албазын дээш. Бир эвес ырларны сөстери билдинмес кылдыр ырлап болур чүве болза, а ооң аялгазын сактып албазын дээш чүге багай ойнап болбас деп?

Дагестаннар он дыл кырынга чогаадып бижип турарлар, а чүгле тос дылга олар номнарын үндүрүп ап турарлар. Мындыг таварылгада он дугаар дылда бижип турарлар канчаарыл деп айтырыг туруп кээр? Он дугаар чүү дылыл ол?

Он дугаар дылга бодунуң төрээн дылын авар, лак азы тат-даа дижик уттупкан, ынчалза-даа хары дылды ханы шиңгээдип четтикпээн, кижилер бижип чоруур. Олар ында-даа эвес, мында-даа эвес кижилер.

Хары дылды бодуңнуң төрээн дылыңдан артык билир кижи болзуңза, он дугаар дылга бижи. А өске кандыг-даа дылды дижик, чедир шиңгээдип албааан болзуңза, төрээн дылыңга бижээниң дээре. Он дугаар дылга черле биживе.

Ийе, мен он дугаар дылдың удурланыкчызы мен. Дыл эрте-бурунгу хевээр артар ужурлуг, чүгле ынчан ону номчукчулар үнелээр.

Дылдың, харын, өскерлип чорууру билдингир, аңаа удур маргышпас мен. Ыяш база чыл санында өскерлип чоруур болгай, чамдыктары чурттап кааш, чызырт кээп дүжер, а өскелери ооң орнунга катап бодарап үнүп кээрлер. Ынчалза-даа ыяш кезээде ыяш бооп артып каар. Ол чыл келген тудум, улам саглаң, улам быжыг, улам каас болуп хуулар. Ооң будуктарынга алызы барып чимистер база үнүп кээр.

Мен силерге бодумнуң шүлүктеримни, номнарымны сөңнеп тур мен, бичии-даа бол, эрте-бурунгунуң ыяжы – авар дылдың сүүзүнүн сиңирген чимизим сөңнеп тур мен.

Төрээн дыл

Дүштер черле элдеп-эзин болур ийин:

Дүжүмде мен балыгланган, кара чааскаан

Дагестанның шынаазында өлүп калган,

Хаарып турар изиг хүндүс чыдар болдум.

Оожургал чок аккан хемниң даажы диңмит.

Оранымның хөрзүнү бооп хуула бээрде,

Оргулаашта кым-даа тоовас, херексевес

Октадыпкан, черниң карты чыдар болдум.

Өлүп чыдар хөөкүйнү деп кым-даа билбес,

Өөрлерим байырлажып чедип келбес.

Шаар дээрде эзир харын халактаанзыг…

Шаарааш арга шыргайында элик ыглаар…

Чечектелир назынында аъттанды деп

Сеткил аарып, хомудап кээр кым-даа чогул:

Авам, өңнүүм, амыраам-даа көзүлбейн тур,

А оон байтык – халактажыр ыраажы чок…

Шак-ла ынчаар күжүм төнүп, өлүп чыда,

Шала чоокта үннер дыңнааш, дирлип келдим.

Медээжокка ийи кижи аразында

Мээң дылым авар дылда шуугап чорлар.

Кааң хүндүс Дагестанның шынаазынга

Кара чааскаан өлүп чыттым, а ол улус

Кандыг-ла бир кажар Гасан дугайында,

Кайда-чүде Али сөөгүн санадылар.

Төрээн дылым таныш, чараш аялгазы

Дөңгүр баштыг оглу мени эмнеп аарын,

Эмчи-лама, сымыраачы кадай эвес,

Эргим дылым домнап аарын билип кагдым.

Хары дылдың аялгазы кым-бир кижээ

Хайыралыг боору магат, ынчалза-даа,

Шыны херек, ырлап черле шыдавас мен,

Чырык черге дылым читсе, өлүп каар мен.

Мээң дылым чегей дижип тургайлар аан,

Бедик индир чеңгий албас дишкейлер аан,

Ынчалза-даа төрээн дылым меңээ өндүр,

Ырым-шоорум ону алгап мага ханмас.

Утка-хөөнүн чидирипкен очулгадан

Улуг Махмуд ырын уйнуум танып аар бе?

Авар дылга ырын ырлаар өскүс-чаңгыс

Арткан-калган шүлүкчү бооп артар мен бе?

Каптагайның хензиг-даа бол, булуңунга,

Карак четпес делгеминге, чуртталгага,

Улуг Совет күрүнеге шүлүүм сөңнеп,

Ууттунмас ынакшылды алгап каан мен.

Балтикадан Сахалинче шөйлү берген

Байлак, хостуг оран шупту меңээ эргим.

Ынчалза-даа мени борта саксалаңар,

Ырым сөңнээн ынак черим меңээ чаңгыс.

Аул чаны дөңгеликке ында-хаая

Авар чонум чыглып келгеш, төрээн дылга

Цада суурдан Гамзат оглу Расул-биле

Чараш авар дылга ырлап, хөөрешсиннер!

ДЕМДЕГЛЕЛДЕР КЫДЫРААЖЫНДАН. Аныяк оолдуң ада-иези оглунуң орус омактыг уруг-биле өг-бүле тудуп чурттаар дээнинге удурланганнар. Ынчалза-даа орус уруг авар оолга кедергей ынак турган. Бир катап ынакшаан уруг авар дылга чагаа бижээш оолче чорудупкан. Күдээ оол ол дораан чагаазын ада-иезинге көргүскен. Орус уругнуң авар дылда бижээн чагаазын оолдуң төрелдери, боттарының карактарынга безин бүзүревейн номчааннар. Кайгап хараан ада-ие кайгамчыктыг чагааны холунга тутпушаан тура, оглунга ынак кызын бажыңынче эккээрин доп-дораан чөпшээрээннер.

ДЕМДЕГЛЕЛДЕР КЫДЫРААЖЫНДАН. Чогаалчы кижиге ооң дылы тараачын кижиниң бодунуң шөлүнден ажаап аары дүжүдүнге дөмей дижир. Сыпта хөй үрезин бар, а сып көвүдээн тудум, үрезиннерин санап четпес апаар. Бир эвес тараачын аксын аазадып алган анаа олурар болза, элбек дүжүт албас ийик. Көк-тарааны баштай кезер, оон дээрбелээр. Дээрбелээри безин ажыл-херектиң чүгле чартыы-дыр. Бастырган тарааны хавыындан арыглап, хатка каар. Оон дээрбелээр, далганны нугуур, хлебти быжырар. Хлеб чеже-даа чиксенчиг, аштанчыг-даа болза, үрезинни төндүр чарыгдап болбас дээрзин уттуп болбазы чугула. Тараачын кижи эң-не эки үрезинин курлавырлап арттырып аар болгай.

Сөс-биле ажылдап чоруур чогаалчының ижи тараачынга кончуг дөмей.

МЫНЧА ДЕП ЧУГААЛАЖЫР: уруглар саасканнар уялаан ыяшты одура кезип каапкаш, ында уяны чазарлап каан болганнар.

Ыяш, сени чүге одура хирээлеп каапканнары ол?

Чүге дээрге мен чүнү-даа ыыттавас боорумга.

Сааскан, сээң уяңны чүге чазарлап кааннары ол?

Чүге дээрге мен хөй шуугаар боорумга.

МЫНЧА ДЕП ЧУГААЛАЖЫР: сөстер чаашкын дег: бир катап улуг өөрүшкү шаңнаар, ийи дугаарында – таалал бээр, үш дугаарында – шыдажып эрттерин шылгаар, дөрт дугаарында хоозурал, айыыл-халап апаар.

Лидия Ооржак очулдурган.

Май, 2014 чыл, Кызыл хоорай.

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ