Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Расул Гамзатов "КАРГЫШТАР ДУГАЙЫНДА". PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
27.09.2014 08:26

«Горянка» деп шүлүглелди бижип турумда, каргыш херек апарган, шүлүглелдиң каржы маадыры херээжен кижи каргыш салыр ужурлуг. Бир ырак аулда кандыг-даа кижи сөске маргыжып чадап каан кырган эне бар болган, аңаа баарын меңээ сүмелээн. Мен ол-ла дораан ол кайгамчыктыг кырган-аваже аъттаныпкан мен.

Кижилер-биле маргыжар, чаргы чарар-даа хире эвес, а харын ==р\\р, ырлаарөглээр, магалыг часкы эртен сураглап келгеним сакляның эргинин артап кирдим эвеспе. Кырган горянкага кандыг херектиг келгенимни оожум тайбың байдалдыг чугааладым. «Шүлүглелге ажыглаар күштүг каргыштан силерден дыңнап көрзүмзе...» - дидим.

Ынакшаан душтууңнуң адын безин уттуп аар кылдыр аксың кургазын, улустуң кандыг-бир херек бүдүрүп эккелзин дээш чоруткан кижизи, сээң чугааң дыңнааш, утказын билбейн баар кылдыр аксың катсын; талыгырдан чанып келгеш, төрээн аулуң улузу-биле амырлажып мендилежириңни уттуптар кылдыр дылың соолзун, диштер чок артып каарыңга, аксың иштинге чүгле хат сыгырар болу берзин… Аш кокай оглу, бир эвес меңээ аажок муңгаранчыг болза, мен каттырып шыдаар мен бе, а? (аллах ындыг өөрүшкүнү сенден хунаап аппарзын!). Кижи өлбээн бажыңга ыы өртээ аар бе? Бир эвес мени кым-даа хомудатпаан, дора көрбээн болза, мен сеңээ каргыш чогаадып берип шыдаар харыым бар бе? Бар, моон соңгаар мээң бажыңымче кажан-даа мындыг мелегей дилеглиг келбе.

Четтирдим, эвилең-ээлдек өг ээзи дээш, артап кирген эргинимден дедир үнүп чорупкан мен.

Чанып бар чыда бодандым: «Бир эвес кандыг-даа хомудал чокка, аксын анаа-ла ажыткаш, менче мындыг кайгамчыктыг каргыш салып орар кижи болза, ону ёзулуг дора көрген амытанның арнынче кандыг килең-каргышты ол шывадапкаш баар ирги?...».

Бодаарымга, кажан-бир шагда дагестан аас чогаал шинчилекчилери даг улузунуң каргыштарын чыып, ном кылып кагза хөңнү, ынчан-на даг чурттугларның ааскыр-сөскүр салым-чаяанныын, тывынгыр-сагынгырын, илби-шидилиин база авар дылдың уран-чеченин чон танып, билип каар.

Аул бүрүзүнде каргыш тускай. Оя хаарып кээр каргыштан камгаланыңар! Оларның бирээзинде көзүлбес дужак-биле хол-будуңар ораадып алган силер, өскезинде өлген хааржаааңарның иштинде чыдар силер, а үшкүзүнде силерниң карааңар чемненип орар тавааңар иштинче ток дээн чуглуп чыдар, дөрткүзүнде силерниң карааңар сүүр даштарга барып дүшкүлээш, кашпал кара хооргалче чуукталып чиде бээр. Карактарга хамаарыштыр салган каргыштар эң-не коргунчуг каргыштарның бирээзи деп чон чугаалажыр. Ону каргыштың каргыжы дижир. Ындыг турбуже, оон-даа коргунчуг каргыштар база бар. Бир аулга ийи кадайның алгышканын дыңнаан мен:

Дылын өөредир аас-кежикти, башкыны, Аллах, сээң ажы-төлүңге бербезин!

Чок, Аллах сээң ажы-төлүңге дылын өөредир өөреникчилерни бербезин!

Шак мындыг хевирлиг элдептиг каргыштар чоргулаар. Ынчалза-даа төрээн дылын үнелевес кижи даг чуртунга хүндүткелди кандыг-даа каргыш чокка чидирип аар. Бир эвес шүлүк «сынык» дылда бижиттинген болза, даг чурттуг ава кижи ону оглунга номчуп бербес.

ДЕМДЕГЛЕЛДЕР КЫДЫРААЖДЫНДАН. Парижке бир катап дагестан чурукчуга таваржы берген мен. Революция соонда ол Италияже өөренип чоруткаш, аңаа итальян кыска таварышкаш, өгленип алгаш, олчаан чанмайн барган. Даг чонунуң ёзу-чурумунга (хоойлуларынга) кижизиттинген дагестан бодунуң чаа черинге тааржып чадап шаг болган. Ол бөмбүрзекти бир кылдыр кезип, танывазы ырак черлерниң каас-чараш төптерин көрүп, доктаап-даа чораан болза, ооң-биле чааскаанзырал, муңгарал, кайнаар-даа барганда, кезээде чарылбайн чораан. Сагыш-сеткилиниң чааскаанзыргай байдалы ооң чуруктарында канчаар үнүп келгенил, көрзе деп бодал-биле чурукчудан ажылдарын көргүзерин дилээн мен.

Бир ажылдың ады «Төрээн чериниң дугайында сактыышкын». Чурукта итальян кысты бурунгу авар херээжен хептиг турар кылдыр чураан. Дагның кадырындан шурап бадып чыдар суг бажының чанында сурагжаан гоцатлин ус-шеверлерниң хевирлээни мөнгүн кувшин туткан уруг турар. Дагныё белинде авар аул ундаргай көстүп турар, а ооё кырында даглар оон-даа муңгаргай хөкпейжи берген тургулаан. Шыпшыктар туманга ораадып алган.

– Туман дээрге дагларның карааның чаштары-дыр деп, чурукчу чугаалады. – Кажан дагны туман шуглап аарга, кадырларның сыгыг-чарыктарындан чырык дамдылар агып бадып эгелээр. Туман ол мен-дир мен.

Өске бир чурукта тенниг шырыш кырында куш олурар. А шырыш кончуг кадыр сүүрлер аразындан үнүп келген. Куш эдип орар, а артында сакля соңгазындан муңгаргай шырайлыг уруг ону хайгарап олурар. Мээң чурукту сонуургап турарымны эскерип кааш, чурукчу тайырбырлады:

Бо чурук эрте бурунгу авар тоолчургу чугаалардан үндезинин алган.

Кандыг тоолчургу чугаалардан?

Кушту тудуп алгаш, хана-карак хааржакка суп каан. Хоругдалга кирген куш дүн-даа, хүн-даа дивейн: төрээн чурт, төрээн чурт, төрээн чурт, төрээн чурт, төрээн чурт, төрээн чурт… деп эдип-ле орар болган. Шак-ла ынчаар, мен ол куш дег, эрткен чылдарның дургузунда катаптап чор мен. Куштуң ээзи: «Бо куш кандыг төрээн чурт дугайында ырлап орар куш боор, бодавыже, ол кайгамчык чараш, чечектелип турар ыяштарлыг, аян тудуп ырлашкан каас-чараш куштарлыг дываажаң ораны болгай аан. Каям, мен бо кушту салып үндүрүпкеш, кайнаар ужар эвес, көрүп көрейн. Кайгамчыктыг оранынче ол мени чедире бээр боор» - деп боданган. Демир хана-карак хааржактың эжиин ажыдыптары билек, куш дүргени кончуг далбаңайнып ужуп үнүпкен. Он хире базым ушкаш, ол дагныё кадыр сүүрлериниё аразында шырышка хонуп алган. Ол шырыш аразында ооң уязы бар болган…Мен база бодумнуң төрээн аалымче шаараш хана-караам көзенектеринден харап орарым ол-дур – деп, чурукчу чугаазын төндүрдү.

Чүге дедир чана бээр деп бодавас силер?

Орайтаан-дыр. Бодумнуң төрээн черимден изиг, хайныгып турар чүректиг чоруткан мен, ам кыжырткайнып чоруур сөөктеримни төрээн черимге эгидер мен бе…

Парижтен чанып келгеш, чурукчунуң төрел-дөргүлүн дилеп чорааш, тып алдым. Ооң авазының ам-даа дириг чурттап чорууру мени кайгаткан. Чурукчунуң төрелдери, сакляга чыглып келгеш, чуртун каап, танывазы хары черге солуп, чанып келбейн барган оглунуң дугайында мээң чугаамны ханы хомудал-биле дыңнаааннар. Ынчалза-даа оларның иштинден төрелин чектээн байдалды эскербедим. Амыр-менди чурттап чоруурунга өөрүп олурдулар. Чурукчунуң авазы хенертен мындыг айтырыг салды:

Силер авар дыл кырынга чугаалаштыңар бе?

Чок. Бис очулдурукчу дузазы-биле хөөрежип олурдувус. Мен орус дылга, а сээң оглуң франзуц дылга чугааланды.

Хенертен ава арнын кара пөс-биле дуй тырттыныпты, оглу чок апарган деп медээ дыёнапкан таварылгада арнын кара думаалай-биле чажырып аар чаңчыл бар. Сакляның крышазында чаъс дамдылары токкуңайнып турду. Бис Аварияда олуруп турар бис. Чер-делегейниң өске ужунда, Парижте, канчап билир, Дагестанның улучумал төлү база чаъстың токкулаарын дыңнап олурары чадавас. Ава элээн үр ыыт чок олургаш, чугаалады:

Сен чазып тур сен, Расул, мээң оглум шагда мөчээн. Сээң душканың кижи мээң оглум эвес-тир. Мээң оглум болза, мээң авар иениң, аңаа анай чажындан өөредип кааным, төрээн авар дылын утпас ужурлуг кижи.

САКТЫЫШКЫН. Авар театрга ажылдап турган үем чүве. Декорациялар, идик-хептер, шии каасталгазынга таарыштыр кылган кылымал эдилелдер (бистиң хамык-ла херекселдеривисти элчигеннер дажыглап турган, артистерниң боттарының чүү-хөөзүн кызыдып аар арга база турган) сөөрткен бистер бир аулдан, бир аулче даг чурттуг чонну шии уран чүүлүнге чаңчыктырып көжүп турган бис. Театрга эрттирген ол үемни болганчок-ла сактып кээр мен.

Чамдык шиилер үезинде меңээ бичии-бачыы рольдар күүседир таварылгалар тургулаан, ынчалза-даа мен колдуунда суфлер өрээлиниң бичии үгээнге олуруп турган мен. Меңээ, аныяк шүлүкчүге, кандыг-бир рольдар күүседириниң орнунга, суфлерлап олурары солун турган. Артистерниң сцена кырынга аай-дедир шимчээшкиннерин, арын-шырайының өскерлиишкиннерин, имнээшкиннерин мен ийиги чергениң чугула эвес рольдары-дыр деп санаар турган мен. Ол ышкаш меңээ идик-хеп, гримм, декорациялар база чугула эвес кылдыр сагындырар турган. Чырык чер кырында чаңгыс-ла чүүлдү үнелээр турган мен – сөстү. Артистерниң сөстерни соора адап, утказын хажыда бербезинче, шын эвес адаптарынче улуг кичээнгей салып, хынаар турган мен. Бир эвес бир артист кандыг-бир сөстү эрттирип азы утказын хажыда берген болза, үгээмден уштунуп келгеш, бүгү зал дыңнап турда, ук сөстү шын кылдыр эде адап каар турган мен.

Ийе, меңээ сөзүглел болгаш сөс чугула турган, чүге дээрге сөс идик-хеп, гримм чокка-даа чурттаар аргалыг ооң утказын көрүкчүлер чайгаар-ла билип аптар.

Бир хөктүг таварылганы сактып ор мен. Авар чоннуң эрте-бурунгу амыдыралының дугайында «Даг чурттуглар» («Горцы») деп шиини көргүзүп турган бис. Мен, биеэги хевээр, суфлер мен. Бодунуң ынак кызын көрүксээн Айгази өжээн негеп келгеннерге өлүртүп каарындан безин кортпайн, чаштынып турган дагларындан дүне када чедип келгеш, аулче кирип кээр. Өлүрүп каатпаанда, дүрген дедир дагларынче чоруптарын эжи дилээр, ынчалза-даа Айгази (рольду артист Магаев ойнап турган), ынакшаан кызын чаъстан чаглактаныр хөм-биле шуглап алгаш, аңаа бодунуң ынакшылын болгаш ынакшыл дээш хилинчектенип чоруурунуң дугайында хөй-ле сөстерни чугаалаар.

Ол орта манаваанывыс болуушкун болган. Хенертен Магаевтиң өөнүң ишти сценаже \не халып келген. +ске кижиге ынакшылын с=глеп,миннип турары дээш, ол ашаанче аажок килеңнээн шурап келген. Чүү болганын тайылбырлаар дээш, Магаев кадайын сцена артынче сөөртүп апарган. Кадайын оожуктуруп кааш, ол улаштыр ойнай бээр мен деп бодаан, ынчалза-даа ашаандан салдынмастаан херээжен ону сценаже үндүрбээн.

Сцена кырынга ынакшаан кыс чааскаан артып калган. Шии саадай берген.

Мен бодумнуң үгээмде анаа кедип чоруур чүвүрлүг, чежик моюндуруктуг ак хөйлеңниг (хеп, гримм чок болбайнаан) олурган мен. Бодаарымга, харын-даа тапочкалыг-даа ышкаш мен. Шииниң сөстерин шээжи-биле билир-даа болзумза, шак мындыг хептиг кижи, Магаевти солуп шыдавас турган мен. Ынчалза-даа меңээ костюм эвес, а сөс эң чугула болганда, үгээмден үне халааш, сценага Айгазиниң-Магаветиң күжүр ынакшаан кызынга миннир ужурлуг сөстерин чугаалап каапкан мен.

Көрүкчүлерге драма комедия апарганы чадапчок, та канчаар хүлээп алган, билбес мен, ынчалза-даа мээң сагыжым ханып арткан. Көрүкчүлер шииниң утказын, чаңгыс-даа сөс халас ытпайн, билип апкан болгайлар, а мен ону эң чугула деп санаар турган мен.

Бедик дагларда билдингир аул Гунибке бир-ле дугаар келгенивисти сактып олур мен. Танышпас-даа болза, шүлүкчү шүлүкчүге өң-тала дижир. Таптыг-ла ол өйде, Гунибке мээң дыңнааным, ынчалза-даа ужурашпааным, шүлүкчү чурттап турган болган. Бистиң гастрольдап турар үевисте, мен ол шүлүкчүнүң бажыңынга келген ояар, оларга-ла ол-ла хевээр турумчуп алган турган мен.

Хүндүлээчел аал ээлери мени аажок эки, харын-даа, бодумну кайнаар чажыра тыртыптар чоор кылдыр эпчоксунуп боданы бээр кылдыр, уткуп-хүлээп алганнар. Ылаңгыя шүлүкчүнүң авазының чылыг-чымчак, эвилең аажы-чаңын сактып артып калган мен.

Олардан чарлып чоруп тура, өөрүп четтириишкинимни канчаар илередир аайын тыппаан мен. Шүлүкчүнүң иези-биле, өрээлге кым-даа чок турда, байырлажыр ужурлуг апарган бис. Ава кижиге ооң төлүнүң дугайында эки сөстер дыңнаары чүден артык өөрүшкү деп билир мен. Гуниб шүлүкчүнүң кандыг салым-чаяанныын шын эскерип турзумза-даа, авазынга оглунуң дугайында, шала тыртылчак хөөн-биле, мактап эгеледим. Авага ооң оглу хүннүң чугула айтырыгларының дугайында бижип турар мурнакчы шүлүкчү-дүр дээрзин чугааладым.

– Харын, ол мурнакчы-даа болуп болган дижик – деп, ава мени шала муңгак хөөннүг үзе кирди. Ынчалза-даа ооң салым-чаяаны чок кижи. Хүннүң чугула айтырыгларының дугайында бижип турары эки-даа дижик, ынчалза-даа мен ооң шүлүктерин номчуй бергеш, чалгаарай бээр-дир мен. Сен харын боданып көрем, Расул, канчап ынчап барганы ол. Оглум бичиизинде чулчуруй бээрге, баштайгы, утказын кижи билип алыр арга чок аажок берге, сөстерин чугаалай бээрге, өөрүшкүм аттыг турган. А ам, кажан ол чүгле чугаалап эвес, шүлүктер бижип турар апарганда, меңээ чалгааранчыг апарды. Кадай кижиниң угааны ооң платьезиниң эдээнде дижир. Ол олурда, угааны ооң-биле кады турар, а кажан ол туруп кээри билек, угааны чуглуп баткаш, шалага баар дижир. Мээң оглум шак-ла ындыг-дыр: кажан ол бистиң-биле чаңгыс стол артынга чемненип олурда, ооё чугаазы шын, шупту ону дыңнаксаар, а кажан чемненир столдан тургаш, бижиттинер столунче углап бар чыда, ол бөдүүн болгаш чараш сөстерин чидирип аар. Чүгле езу барымдаалаан, кургаг, чалгааранчыг сөстер артып каар.

Ол таварылганы сактып келгеш-ле, аллахтан дылымны одура кеспезин чалбарып дилеп тейлээр мен. Мээң шүлүктерим болгаш бо номум, мооң соонда бижип каар чүүлдерим дөгерези авамның, дуңмамның, даг чурттуг чаңгыс чер-чурттугларымның кижи бүрүзүнүң холунга кээр болза, оларга билдингир болгаш чоок болу бээрин күзеп, бижиксээр мен. Чалгааранчыг шүлүк бижиксевейн тур мен, өөрүшкү сөңнексеп тур мен. Бир эвес мээң дылым «сыйлып», номчукчуга билдинмес, соок болгаш чалгааранчыг апаар болза – чаңгыс сөс-биле, төрээн дылымны үрегдеп каар болзумза, чуртталгамда ол дег коргунчуг чүве меңээ турбас.

Бистиң аулдуң чурттакчылары чугула айтырыглар шиитпирлээр дээш, мусульман хүрээ чанынга чыышка чыглып келгенде, ачамның шүлүктерин ыыткыр аянныг номчуп тк\\седип урганым таварылгалар тургулаан. Ынчан хензиг төл мен, шүлүктү бедик көдүрлүүшкүннүг (харын-даа эмин эрттир көдүрлүүшкүннүг, чамдык, мээң сеткилимге таарышкан сөстерни болгаш үннерни онзагайлап адап, тура) номчуп билир турган-дыр мен. Чижеглеп чугаалаарга, ачамның «Цадага бөрүнү узуткаары» деп чаа шүлүүн номчуп тура, «бацъ» болгаш «цъада» деп сөстерге «цъ» деп үннү, так ызыртынып алгаш, диштер шаккыңайнып, үн сирттиңейнип турар кылдыр адаар турган мен. Шак мынчаар күштүг, күженниишкинниг номчуур болзумза, ол үннер кайгамчык эки дыңналыр боор деп билип турган мен.

Ачам меңээ, мени каш-даа катап эдип тура, чугаалап турган:

Сөс тоорук сайынга дөмей чүве-дир бе, ону хемирер, диштери-биле кыйырадып үүрмектээр аан? Азы сөс чеснокка дөмей чүве-дир бе, даш согаашка чуура соктаар? Азы сөс даштыг кургаг довурактыг чер чүве-дир бе, озукка үзейип чыдып алгаш, чардырар? Сөстерни албадал чокка, чиик, диштериң шаккылавас, үскүлешпес кылдыр номчуп өөрен.

Мен катап номчуп-ла эгелээр мен, ынчалза-даа бодумнуң адаарым чая базып алган турар. Ол үеде авам, сакляның крышазынга турган. Ачам авамче:

Оода сен мону өөредип көрем деп алгырган.

Авам адаары берге сөстерни ачамның күзээни дег меңээ адап берген.

– Дыңнадың бе? Че, ам сен.

Ам база катап менден эки чүү-даа үнмээн.

– Тьфу! – деп, ачам ажына берген. – Сөс шын адай албас джалатуринни ширбииш-биле кезеткен кижи мен. Бодумнуң оглумну канчаайн?

Ачам чыыштан хараадал-биле чорупкан чүве.

Лидия Ооржак очулдурга

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ