Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Расул Гамзатов "Мээң Дагестаным" (номдан үзүндүлер) PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
27.09.2014 08:19

Чаш төл ыглап, каттырып ор,

Чаңгыс-даа сөс адавайн-дыр.

Ынчалза-даа өйү кээрге,

Ырлап, ыглап үнүп келир.

Кавайда бижик.

Делегейге сөс турбаан болза, ол делегей бөгүнгү ышкаш, ындыг турбас ийик.

Чер тыптып кээриниң чүс чыл бурунгаар ыраажы төрүттүнүп келген.

Дыл билбес кижиниң шүлүк бижип семээнин, эштип билбес мугулайның дажыг хемче шурай бергенинге дөмей дижир.

Дыл

Чамдык кижилер, башка онзагай бодалдар сыңмарлажып кирип кээрге эвес, а дылының бажы кижий бээрге, чугааланыр дижир. Чамдык улус шүлүктерни, чажырттынар аргажок сагыш-сеткил дойлуушкуну чүрээнге хайныгып кээрге эвес, а чүге дээрге … бижиир дээр. Ындыгларның шүлүк бижип эгелээн чылдагаанын тывары, тайылбырлаары безин берге болур. Олардан эди ханмаан хылырааш алгы хап иштинде тоорук сайларының дүлейзимээр кургамзык шыгыраары дег дыңналыр шүлүктер төрүттүнер.

Амдыы кижилер шүлүк бижиир бетинде делегейни долгандыр чүү болуп турарын эскерип, ылавылап, хая көрнүп, доктаап, шинчилээрин оралдашпастар. Делегейде кандыг аян-хөөннүг ырылар, аялгалар чаёгыланып турарынче кулак салып, ожаап, кичээнгейге алырын олар күзевес.

Кижиге карактарны, кулактарны база дылды чүү дээш чаяап бергенил деп айтырыг ала чайгаар тургустунуп кээр. Чүге кижиниң караа ийи, кулаа ийи, а дылы чаңгызыл? Ону тайылбырлаарга мындыг: кандыг-бир сөстү аастан салып үндүрер бетинде, баштай кижиниң ийи караа көрүп аар, а ийи кулаа дыңнап аар ужурлуг.

Аастан боштунуп үнген сөс дагның кызаа кадыр кокпазындан дазыр шынааже шаап кирип келген аътка дөмей. Чүректиң согуун санаваан, аарышкызын чүктешпээн азымал сөстү өртемчейже хостуг салып үндүрүп болур бе деп айтырыг база тургустунуп келир.

Анаа-ла сөс чок. Ол бир болза каргыш, бир болза өөрүп четтириишкин, бир болза чараш чүүл, а бир болза аарышкы, бир болза хир, бир болза чечек, бир болза меге, бир болза шын, бир болза чырык, бир болза тамы.

Кандыг-ла бир кадыг-дошкун оранда

Каас сөстер ордузу бар диштилер.

Каргыш? Човуур? Дилег? Дужаал?.. Дыңназа.

Кандыг сөстер бисти манап чыдарыл?

Хоозурал, хоп-чип шуглаан – човууртаан

Хоргадал чок өртемчейни камгалаар

Өзээн өдер сөстүң күжү кайда сен?

Өктередир йөрээл, каргыш салзымза…

Бир таныырым кижи: «Мен сөзүм ээзи кижи мен, күзезимзе сөзүмнү ээлээр, күзезимзе сөзүмнү ээлевес мен» деп чугаалап орган чүве. Мээң шак ол өңнүүмге ындыг байдал ажырбас болгу дег, ынчалза-даа чогаалчы кижи бодунуң даңгырааның, каргыжының бодунуң сөзүнүң шынчы ээзи болур ужурлуг. Чаңгыс чылдагаан ужун ол ийи катап даңгыраглавас ужурлуг. Черле ынчаш, кым хөй катап даңгырак берип чоруурул, ол, мен бодаарымга, анаа-ла мегечи амытан болур.

Бир эвес мээң бо номумну чадыгга дөмейлээр чүве болза, ону мен авар дылдың янзы-бүрү «удазыннары»-биле аргып олурар болур ийик мен; бир эвес негей тон кылдыр сагыштап алыр чүве болза, ону мен авар дылдың иривес хендири-биле быжыглап даараар ийик мен.

Шаанда, эрте-бурунгуда, авар дылга сөстер көңгүс эвээш турган деп чугаалажыр. “Хосталга”, “чуртталга”, “эрес чорук”, “найырал”, “буян»” дээн сөстерниё утказын чаңгыс-ла сөс-биле азы чугааның байдалын, хөөнүн, көжүрүп илереткенин барымдаалап дамчыдар арга турган. Бистиң эвээш санныг чонувустуң дылын ядыы деп тургайлар аан. Бодум дылымга чүнү күзей-дир мен, ону илередиптер харык менде бар, бодалдарым илередиринге меңээ кандыг-даа өске дылдың херээ чок.

Дагестанда хөй эвес лактар деп чон бар. Оларныё дылында бежен муң хире кижилер чугаалажып турар. Төрээн дылынга амдызында чугаалай албас, чаштар бар, өгбелериниң дылын уттупканнар бар, ындыглар чеже дээрзин санаары берге.

Лактар эвээш, ындыг болза-даа чер бөмбүрзээниң кайы-бир булуңунга оларның-биле үскүлежи берип болур. Хая-даштыг черге амыдыраарының берге байдалдары лактарны чер болганынче чурттап чоруурунче албадапкан. Олар шупту – кайгамчык алдын холдуг ус-дарганнар, идик даараныкчылары, алдын шуткукчулары, чайырлакчылар, а чамдыктары ыраажылар. Дагестанда мындыг чугаа бар: «Арбузту оваарымчалыг кес, оон лак кижи үне халып келири магат».

Оглун ырак черже үдеп тура, лак ава: «Танывазың черге баргаш, чемиң чип ора, оваарымчалыг бол, тавааңда кадыыёда бистиң черниң кижизи чыдар боору чадавас» -деп чагыыр чораан.

Мындыг таварылга дугайын чон чугаалажыр. Улуг хоорайга, Москвага бе, Ленинградка бе, кудумчуга лак хамааты кылаштап чораан. Ол хенертен кудумчуга дагестан хептиг кижини көрүп каан. Төрээн черин сагынган кижи, чаңгыс чер-чуртуу-биле чугаалажыксай бербес бе. Дораан халып чеде бергеш, бодунуң дылынга чугааланган. Чаңгыс чер-чуртуу чаңгыс чер-чуртуунуё чугаазын билбээн – бажын чайган. Кумык, тат, лезгин дылдарга харылзажырын оралдашкан…Лак хамааты кандыг-даа дылды ажыглап тургаш, төрээн чериниң кижизи-биле харылзажырын оралдажырга, дагестан хептиг ооң чаңгыс чер-чуртуу – чаңгыс аалдың оглу ооң чугаазын улап, сөс кожуп чадап каан. Адак соонда орус дыл кырынга чугаалашканнар. Ынчаар орта оларның чугаазы, харын, шуудай берген, ынчалза-даа бирээзи ажынып үнген, чүл дээрге ол лак эвес, а авар кижи болган. Авар кижи кончуттунуп, таварылга бооп ужуражы берген чаңгыс чер-чуртуун кочулаан:

Бир эвес сен авар дылды билбес кижи болзуңза, мени канчап чаңгыс чер-чуртуум дээр сен. Сени канчап дагестан дээр! Сен дагестан эвес, хүндүткел чок теве-дир сен.

Бо маргылдаага мен бодумнуң чаңгыс чер-чуртуумну деткивес мен. Күжүр лакче ужур-утка чок кончуттунганының ажыы-даа чок турган. Авар дылды, харын, билип болур турду-даа ыйнаан, ынчалза-даа билбес база бооп болгай-ла. Лак кижиге бодунуң төрээн дылын билири эргежок чугула турган-дыр. Авар бодунуң төрээн дылын безин билбес турда, лак хамааты, аңаа бодаарга, элээн каш дылды билир болду чоп.

АБУТАЛИБ бир катап Москвага чораан. Бир-ле херек ужун ол кудумчуда чораан кижиден дуза дилээр апарган. Ажыы-биле чугаалаарга, базар кайда дээрзин айтырар бодаан. Абуталиб англи хамаатыдан дуза дилээн болган. Ында кижи кайгаар чүве чок, Москваның кудумчуларынга даштыкы кижилер бо-ла чоргулаар болгай. Англи кижи Абуталибтиң чүнү чугаалаанын билбейн, баштай англи дылга, оон француз, дараазында испан, харын-даа, оон-даа өске чадавас, дылдарга катап-катап ооң чүнү айтырып турарын ылавылап шаг болган.

Абуталиб англи хамааты-биле орус дылга, оон лак, улаштыр авар, лезгин, даргин, кумык дылдарга тайылбырлажырын оралдашкан.

Бот-боттарын билишпээн, ийи кижи тарап чорупканда, кончуг культурлуг тооннуг, ийи-чаңгыс англи сөс билир бир-ле дагестан кижи Абуталибти угаадырын кызыткан:

Көрдүң бе, культурлуг болуру деп чүве ындыг кончуг-дур. Бир эвес культураң бедик кижи турган болзуңза, англи хамааты-биле чугаалажып шыдаптар турган-дыр сен, ону билип тур сен бе?

– Билип тур мен - деп, Абуталиб харыылаан. – Чүгле, чүге англи кижи менден культурлуг болур ужурлуг чүвел, ол мээң чугааланган дылдарымның чаңгызын-даа база билбес болду чоп.

+ске чоннарның дылдары меңээ дээрде сылдыстар дег. Дээрниң шупту сылдыстары октаргай делгеминиң чартыын эжелеп аар чаңгыс улуг сылдыс болуп каттыжа бээрин күзевес мен. Хүн бар болгай. Ынчангаш бичии сылдыстар база чайыннанып турзун. Кижи бүрүзүнүң бодунуң сылдызы турзун.

Мен бодумнуң сылдызымга мээң төрээн авар дылымга ынак мен. Улуг эвес дагга медээжок хөй алдын туруп болур деп геологтар чугаазынга бүзүрээр мен.

Аллах сээң ажы-төлүңнүң дылын, оларның иезиниң чугаалап турар дылын одура кезип аппарзын деп, бир кадай өске кадайже каргыш салган дээр.

Лидия Ооржак очулдурган.

Май, 2014 чыл, Кызыл хоорай.

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ