Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

«... Эчизинге чедир мана...» PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
10.05.2014 08:01

Рада Демчик

http://shyn.ru

Бистиң суурувуста кончуг солун, чаптанчыг чаңныг акый бар чүве. Ооң адын Валерий Кыргысович Шөмбүл дээр. Эртем-билии башкы азы культура ажылы-биле холбашпаан-даа болза, улус чонга, аныяк-өскенге төлептиг үлегерлиг кижи.

Хөй улус чыылган байырлалдарга чогаалчы Константин Симоновтуң «Мени мана» деп шүлүүн баштай тыва дылга, оон орус дыл кырынга аянныг номчуп, шээжи-биле чугаалап бээр. Валерий Шөмбүл бо шүлүктү аянныг номчуп турда, улус школачы үезинде орус чогаал кичээлдеринде шээжилеп чораанын сактып келгеш, деңге чугаалай бээрин эскерген мен.

Бо чылын Шагаа бүдүүзүнде кудумчуга Валерий Кыргысович акымга дужа бердим. Ол мени кый деп алгаш, мынча дээн:

— Экии, дуңмам! К. Симоновтуң «Мени мана» деп шүлүүн тыва дылче кым деп чогаалчы очулдурганыл, билир сен бе? Шүлүктү «Шын» солундан 1980 ажыг чылдарда номчааш, ушта бижип алган мен, очулдурган кижи дугайында ында медээ чок болчук, ону тып көрем. Дилээм ол!– дээн. Акымның дилээн күүседир дээш чоннуң сагыш-сеткилинге сырынналыр күчү-күштү киирип чоруур сураглыг чогаалдың болгаш авторунуң дугайында ала-чайгаар сонуургай бердим.

Шүлүктүң автору – бүгү делегейде ховар салым-чаяанныг кижилерниң бирээзи, чогаалчы, журналист Константин Михайлович Симонов.

Совет чогаалчы К. Симоновту берге чүүлдерни өске улусче чууй кагбайн, боду шиитпирлеп чурттаар кылдыр ада-иезиниң кара чажындан кижизидип кааны дыка улуг салдарлыг болган. Ол Москвага самолет кезектери бүдүрүп кылыр заводка ажылдавышаан, литература институдунуң кежээки салбырынга өөренип турган. Оон чоорту хүндүскү салбырже шилчип алгаш, дүнелерде ажылдавышаан, өөредилгезин доозуп алган. Константин Михайлович 1938 чылда институтту доозуптарга, ону япон эжелекчилерге удур изиг демисел болуп турган Моолдуң Халхин-Гол деп черинче чорудупкан. Аңаа баргаш, «Маадырлыг Кызыл Армия» деп солуннуң корреспондентизи болуп ажылдап эгелээн. Солун-сеткүүлге, ылаңгыя дайын-чаалыг үеде, ажылдаары белен эвес болган. Чүге дээрге бижиттинип, сүмележип, сайгаржып, таарыштыр тургузуп, эде көөр, хостуг үе-даа чок. Шериглер-биле кады тулчуушкунче шургуп кирип, дайзын-биле демиселди ийи караа-биле көрүп, улустуң маадырлыг чоруун эскерип көргеш, үлегерлиг овур-хевирлер сиңген шүлүктерни, демдеглелдерни чай кадында бижээш, солуннуң дараазында үндүрүлгезинче шалыпкын дужаар. Ол чымыштыг, берге үениң арга-дуржулгазы чугула хереглеттине бээрин кым-даа, аныяк чогаалчы боду-даа билбээн боор.

Ада-чурттуң Улуг дайыны. 1941-1945 чылдар.

Дайын эгелээри билек, Политэргелелдиң ажылдакчылары корреспондентилерни келдирткеш, тус-тус солуннарга хуваапкан. Константин Михайлович «Кызыл Сылдыс» солунунга шак ынчаар ажылдап эгелээн.

Солун-сеткүүл, парлалга ажылының кол сорулгазы чоннуң, шериглерниң эрес-дидим тура-соруун деткип, бүгү талазы-биле шын, чөптүг чырыдары, эки хүнге бүзүрелин ышкындырбайн ажылдаары турган.

Шериг корреспонтентизи К.Симонов солунга бээр материалдарын, шүлүктерин фронтунуң аңгы-аңгы булуңнарынга барып чедип чорааш, дарый белеткээр турган. Ооң 1941 чылда бижээн «Мени мана» деп шүлүүн «Кызыл Сылдыс» солуннуң редактору: «Сагыш-сеткилди доюлдуруптар, кижиниң тура-соруун бедидиптер дыка күштүг шүлүк-түр. Билир болгай сен, үе-шаг берге. Шериглерниң сагыш-сеткилин улам кударадып, аал-чуртун сагындыра бээр боор» — дээш, парлаарын чөпшээревээн.

1942 чылда «Правда» солуннуң редактору аңаа дужа бергеш, «Парлаттынмаан шүлүүң бар бе, берип көрем» — деп дилээн. К. Симонов турган черинге-ле «Мени мана» деп шүлүүн шээжи-биле номчуп берген. Редакцияның ажылдакчылары шүлүктү база катап чугаалап бээрин оон дилээн. Автор шүлүүн шуут үш-дөрт катап номчуур ужурга таварышкан. 1942 чылда «Правда» солунга ону парлап үндүрүпкен. Оон эгелеп шүлүк ат-сураглыг апарган. Дайынчы шериглер төрээн аал-чуртунче ыдып бижээн чагааларынга безин бижип турганнар. «Каяа-даа, кандыг-даа черге баарымга улус «Мени мана» деп шүлүүмнү катап-катап номчуп бээримни дилээр чүве…»— деп, автор сактып чугаалаар.

1943 чылда АКШ-тың журналистери Совет Эвилелиниң парлалга ажылдакчыларын чалаан турган. Ынчалза-даа чайы чок болганы-биле олар дугурушкаш, боттарының бижээн шүлүктерин, статьяларын чорудупканнар. Удаваанда харыызы чедип келген. «Мени мана» деп шүлүк дег кайгамчык, чараш чогаалга черле таварышпаан мен. Дыка-ла дээштиг шүлүк-түр! Ону англи дылче дораан очулдурган бис. Шүлүктериңерни биске чорудуп берип көрүңер» деп дилээн болган.

«Мени мана» деп шүлүктү делегейниң бежен ажыг дылдарынче очулдурган. А тыва дылче очулгазын 1980 чылда чогаалчы, журналист Владимир Седипович Серен-оол кылган. Ол тыва литератураның шыырак дээн очулдурукчу чогаалчыларының бирээзи чораан. Ленинград хоорайның Күрүнениң театр, музыка болгаш кинематография институдун дооскан. С. Маршактың «Өрт» деп шүлүглелин, Ж-Б. Мольерниң «Тартюф», А.Шагинянның «Ак оруктар» болгаш өске-даа шиилерин болгаш тоожуларын тыва дылче очулдурган.

Парлалгага кады ажылдап чораан эжи, чогаалчы Александр Даржай: «В.Серен-оол тыва дылдың кайгамчык байлааның болгаш ооң сөс курлавырларының эгээртинмес херечизи болур шүлүктерни бижип, тыва поэзияның хөгжүп сайзыраарының оруктары кайы хире ханы, делгемин көргүскен» — деп үнелээн.

Чаңгыс чер-чурттуглары-биле бир дөмей ажылдап, ажы-төлүн өстүрүп кижизидип чоруур бөдүүн ажыл-ишчи акым Валерий Кыргысович Шөмбүлдүң дилээн күүседип, шүлүктү очулдурган чогаалчыны тып алганым ол болган.


Мени мана

Ээп кээр мен, мени мана,

Эчизинге чедир мана,

Сагыш-сеткил кударадыр

Чаъстыг өйде мени мана.

Харлыг хатта мени мана,

Кааңда-даа мени мана,

Өске улус уттупса-даа,

Өжегерээн мени мана.

Херии черден бижээн чагаам

Келбезе-даа, мени мана,

Хамык өөрүм чөгел төткеш,

Келбезе-даа, мени мана.

Ээп кээр мен, мени мана,

Элек иргин түңнел кылып,

«Чеже манаар» соксап каг дээр

Сеткилдерге согугдан бер.

Айдың черде мени чок деп,

Авам, оглум бүзүреп боор.

Өөрүм безин таакпылажып,

Өөмге чыглып келир магат.

Шак ол шакта адым адап,

Сактыышкынның доюн кылза,

Арага-даа амзавайн,

Амылыг деп мени мана.

Эрлик оран өжү кылдыр

Ээп кээр мен, мени мана,

Өлүрүмнү мээ хүрүмнээннер

Өлчейлиин!- деп магадаай аан.

Канчап дириг артканымны

Хары улус кайын билир.

Эчис шынчы манаашкының

Эжиң мени камгалаан-дыр.

Өске кымдан артык кылдыр

Өскерлиш чок манап билген

Бодалда чок шыдамыыңны

Боттарывыс билип артаал.

1941.

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ