Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

«Амыдыралдың идепкейлиг киржикчизи, хамааты соруктуг чогаалчы» PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
10.05.2014 07:34

http://tigi.tuva.ru

1960-1980 чылдарда совет литературада проза жанры бурунгаар хөгжүлдени алган турган. Чүге дээрге, литератураның төөгүзүнде «Оттепель» («часкы чылыг») деп адаар Хрущев үезинде идеологияның кызагдаашкынының соонда амыдыралдың ниити байдалы түр када чымчай берген. Ол чылыг агымның чалгыы тыва чогаалчыларга база дамчып келген. Ынчангаш оларның мурнунга чогаалды канчаар, кандыг угланыышкынныг, сорулгалыг көргүзерил? дээн чижектиг айтырыглар тургустунуп келген. Оон аңгыда, тыва чогаалчыларның кичээнгейи ниитилелде кижиниң овур-хевирин, аажы-чаңын, салым-чолун, иштики делегейин чуруурунче угланы берген. Чогаалга амыдыралдың нарын талаларын көргүзерде, чогаал маадырының (персонажтың) аажы-чаңы, кылыглары дамчыштыр ажыдар деп чүүл тодараттынып келген.

Тыва прозада кижиниң салым-чолунче, мөзү-бүдүжүнче, хууда амыдыралынче, ниитилелдиң нарын айтырыгларын көдүреринге чогаалчы Салим Сазыгович Сүрүң -оолдуң чогаадыкчы үнү чидиг, бот-тускайлаңы-биле ажыттынган. Ол хөй чечен чугааларны: «Дагын таныжылга» (1955), «Оржуңмаа биле Балдай-оол» (1959), «Төнмээн төөгү» (1962), «Сес чүстүг дуран» дээш оон-даа өске; тоожуларны: «Чайгы хүннер» (1962), «Ынакшыл-дыр» (1965), «Озалааш хем» (1968), «Лейтенантының даалгазы» (1970), «Авазынга даңгырак» (1973), «Кымның оглул?» (1977), «Кижиниң намдары» (1983), «Ак-Төш» (1984), «Ногаан ортулук» (1986), «Ак анай биле Арбай-оол» (1987); романнарны: «Өске кадай» (1980), «Тывалаар кускун» (1994) бижээн. Ниитизи-биле 26 проза болгаш шүлүк номнарының автору.

Тываның Улустуң чогаалчызы Салим Сүрүң-оол ниитилелде кижиниң амы-хуунуң мөзү-шынарының база мораль-этика айтырыгларын, хууда амыдыралды, амыдыралдың «кара» талаларын чидии-биле бир-ле дугаар чогаалдарынга көдүрген чогаалчы. Ынчангаш ооң чаа-чаа чогаалдары номчукчуларның болгаш критиканың кичээнгейин хаара тудуп, улуг «шуугаазынны» үндүрүп турган. Чүге дээрге, социалистиг реализмниң негелдези езугаар чогаалдарга амыдыралдың бак, кара чүүлдерин көргүзери совет литературага хоруглуг турган. Ындыг болза-даа, ол чогаадыкчы ажылга шүгүмчүлелдиг, проблемалыг орукту быжыг туруштуунуң ачызында шилип алган болгаш удурланыышкынга чөрүштүр уламчылаан. Ооң ачызында дыка хөй номчукчуларның сонуургалын чаалап алган «Ынакшыл-дыр» (1965), «Авазынга даңгырак» (1973) деп тоожулары чырыкче үнгүлээн. Бо чогаалдарынга-ла С. Сүрүң-оолдуң талантызының уг-шии – нарын, будулгаазынныг айтырыгларже тыртылчаа тодарай бергенин А.К. Калзан демдеглеп турар.

С. Сүрүң-оолдуң тоожу жанрынга талантызы бичии уругларга «Чайгы хүннер» (1962) деп баштайгы чогаалы-биле уран-чечен ажыттынган. Тоожуда кырган ада-иезиниң чайлаанда бичии хоорай чурттуг Шериг-оолдуң солун ужуралдарының дугайында бижээн: дииң оглун азырап, эмнеп турары, бичии эзирикти дилгиден камгалап алыры, адыг-биле демисел дээш оон-даа өске. Бичии номчукчулар Шериг-оолдуң овур-хевирин дамчыштыр бойдустуң янзы-бүрү дириг амытаннары-биле чоок таныжарлар.

Ол-ла чылдарда аныяк чогаалчы тыва, орус күш-ажылчы кижилерниң хосталга болгаш чаа амыдырал дээш демиселге быжыккан найыралы эргиниң артыышкыннарын узуткаарынче кыйгырган болгаш интернационалчы харылзааларны тоожуларында чедимчелиг көргүскен. «Ынакшыл-дыр» (1965) - тоожуда кол чөрүлдээ – Хеймеректиң иези Чаш-уруг оглунуң орус башкы уруг-биле олуржурунга чөпшээрешпейн турары. Автор эргиниң артыышкыннары-биле демиселди көргүскен. Хеймерек – тоожунуң кол маадыры. Мария Ивановна Шаробаро – хоорай чурттуг, орус дыл башкылап чедип келген уруг. Оларның аразында ынакшыл. Ол ийи маадырның ынакшылы чуртталганың шаптараазыннарынга шылгалданы эрткеш, тиилеп үнер. Бо-ла тема уланчылыг «Лейтенантының даалгазы» (1970) деп тоожуда база чырыттынган. Ында болуушкуннар Ада-чурттуң Улуг дайынының кадыг-дошкун чылдарында болуп турар. Кол маадырлар школа директору Окал-оол, араттың революстуг шерииниң дайынчызы Базыр-оол, школа ажылдакчызы Катя бир баг болуп алгаш, дайын сөөлүнде келген ырбакчы дайзынны тудуп алырынга хөй-ниити органнарынга дузалажырлар. Тоожу детектив аянынга бижиттинген, ында болуушкуннар тодаргай интригалар-биле ажыттынар: Базыр-оол биле Окал-оол ырбакчының бажыңын дүне хайгаарааш, туттурар чазып турары, Мелькинниң соондан ийи эжишкиниң түңнел чок истээшкини, дайынчы өөредилге үезинде ырбакчыны илередип үндүрери дээш оон-даа ыңай.

Тыва улустуң чурттап эрткен төөгүлүг үези – революсчу көдүрлүүшкүннү болгаш национал-хосталгалыг шимчээшкинни көргүскен тоожу «Озалааш хем» (1968). Болуушкун Барыын-Хемчик кожууннуң бир ырак сумузунда ак гвардейжилерниң артынчылары-биле база феодалдар биле араттарның аразында демиселин чураан. Чогаалдың кол маадыры Хуралбайның овур-хевири – тыва чоннуң угаан-медерелиниң оттуушкунунуң символу кылдыр билдинип турар. Ооң үзел-бодалдары, күзелдери, кылган херектери ядыы чоннуң чаа амыдырал дээш чүткүлү, демисели-биле чүүлдеш.

Тыва литература шинчилекчизи З.Б. Самданыы-биле алырга, С. Сүрүң-оолдуң «Озалааш хеми»-биле хакас чогаалчы Н. Доможаковтуң «Ыраккы аалга» («В далеком аале», 1960) деп тоожуларының сюжеттери дөмейлешкек. «Ыраккы аалга» деп тоожуда чон-биле большевиктерниң аразында демиселди чураан деп демдеглээн.

1970 чылдарда С. Сүрүң-оол чогаалдарынга кижиниң мөзү-бүдүжүн, хууда амыдыралын, өг-бүле айтырыгларын, сагыш-сеткилиниң дойлуушкуннарын көргүзеринче кичээнгейин угландыра берген. Ол үеде «Авазынга даңгырак» (1973), «Кымның оглул?» (1977) деп ниитилелде социал айтырыгларны көдүрген тоожуларын бижээн. Ук тоожуларда кижиниң моральдыг мөзү-шынарының дугайында, ооң амыдыралда сагып чоруур эстетиктиг идеалдарының буураарынга хамаарышкан чогаалдар болур. Кижиниң амыдыралынга, ниитилелге арагалаар чоруктуң хоралыының дугайында «Авазынга даңгырак» деп тоожуда чырыткан. Чогаалдың кол маадыры – Чараш-оол. Ол ачазы Монгуш Самбылович биле кожазы Чамбалдайның арагалаашкынынга удур туржуп турар маадыр. Авазы аарааш, чок апаарга, өскүс арткан дуңмаларын азыраар үүле Чараш-оолга дүжер. Ол авазынга берген даңгыраан бүрүн күүседиринге, бүгү-ле хемчеглерни чорудар, ынчалза-даа ачазы араганың аспаандан үнмес, а кожазы Чамбалдай кем-херек үүлгедип алгаш, бодунуң бүгү буруузун медереп билип келир. Чогаал 41 чыл бурунгаар бижиттинген-даа болза, амгы үеде ниитилелде арагалаашкын дугайында айтырыг ам-даа ажык артпышаан. Бо чогаалды «Кара-дашка харыылыг…» деп ат-биле В.Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының артистери белеткээш, көрүкчүлерге бараалгаткан.

Чаа кижиниң хевирлеттинип тургустунарынга, өг-бүлениң, хөй-ниитиниң ролюнуң дугайында «Кымның оглул?» (1977) деп тоожу онзагай черни ээлеп турар. Чогаал шинчилекчизи А.К. Калзан тоожунуң маадырларының салым-чолун хөй адырланчак сюжетке көргүскен, оларны дүүштүрүп ужураштырып келир болганындан ук тоожуну ол роман жанрынга хамаарыштырар деп «Өзүлдениң демдектеринде» демдеглээн. «Кымның оглул?» - шагдаа Ак Артыш-оолдуң амыдырал-чуртталгазын, ажыл-ижин, ынакшылын көргүскен чогаал. Кол чөрүлдээ – кижилерниң аразында харылзаалар, өг-бүле айтырыглары болгаш кем-херек үүлгедикчилерин истеп тодарадыры. Актың удурланыкчызы Сарыгбай араганың хайында ажыл-ижин, өг-бүлезин ышкынган, оорларга каттыжып, кем-херек үүлгедип алыр. Кадайы Хеймер-кыс ажы-төлүн эдертип алгаш, түреп чурттаар салымга таварышкан. Ак биле Хеймер-кыстың аразында кажан шагда болган ынакшыл катап хөрлээлеп үнүп кээр. Хеймер-кыстың чажыды Акка ажыттынар: ол дун оглунуң адазы болур. Тоожуда салым-чолу кээргенчиг маадыр Кестик – Сарыгбайның баштайгы өг-бүлезинден өскүс арткан оглу. Ол даайы Кылын-оолдуң азыралында. Кылын-оол арагалаарындан башка билир чүвези чок. Кестик берге амыдыралдың хайындан оорлаар ужурга таваржып турар. Ынчалза-даа оорларны тударынга, тодарадырынга ол дузалаар.

Υстүнде адаанывыс чогаалдар («Ынакшыл-дыр», «Авазынга даңгырак», «Кымның оглул?») дээш автор номчукчуларның болгаш критиканың шүгүмчүлелдерин алган. Чүге дээрге, ында арагалаар, хөй-ниитиниң негелдезин арта баскан кижилер кол маадырлар бооп турар. Ындыг болган төлээде, ол чогаалдарның автору аныяктарга таарышпас моральды, этиканы дөгеп турар ирги бе дээн түңнелдерни үндүрген шүгүмчүлелдер солуннарга удаа-дараа үнгүлээн турган. Амгы үеде ук чогаалдар бодунуң дээштиг шынарын чидирбээн болгаш аныяк-өскениң кижизидилгезинге, мөзү-бүдүжүн хевирлээринге ажыктыг дээрзи чугаажок.

1983 чылда авторнуң «Кижиниң намдары» деп чогаалчының документалдыг тоожузу чырыкче үнген. Социалистиг күш-ажылдың Маадыры деп хүндүлел аттың эдилекчизи, Дажы-Намчалдың чуртталгазының күш-ажылчы өөредиглиг талаларын көргүскен чогаал болур. Мурнакчы малчынның күш-ажылчы намдарының эгези баштай өг-бүлезинден сыпталып үнгеш, улуг совет чуртка чедир алдаржыыр. Тоожуда улуг чөрүлдээлер чок, кол маадырның хөй чылдар иштинде чурттап эрткен чуртталгазының солчуушкунун чуруп көргүскен. Оон аңгыда, чоннуң салгалдар дамчып келген улусчу ужурларын болгаш чаа Тывага тывылган чаңчылдарны, хамааты мөзү-шынарларны илереткен.

Чогаалчының уран-мергежили «Ак-Төш» деп тоожуда (1984) моральдыг мөзү-бүдүш айтырыгларын бот-тускайлаң көдүргени-биле ажыттынган. Тоожунуң кол ужур-утказы: кижиниң шагдан бээр өңнүү болур ытка болгаш ыттың кижиге хамаарылгазы. Ак-Төш кижи дег сагыш-сеткилдиг, боданыр мээ-медерелдиг кылдыр чуруттунган овур-хевир. Ыттың ээзи Ондар бодунга бердинген кончуг аңчы ыдын арагага душкан улустарга орнап турар. Ыттың ээ бүрүзүнге хамаарылгазы аңгы-аңгы. Ол дөмей-ле бодунуң ээзинге шынчы болуп артар. Ыттың салым-чолунуң дугайында якут чогаалчы Н. Лугинов «Кустук» деп тоожузунда база көргүскен. Ында кол маадыр ыт Кустукту ээзи Байбал деп кижи көзерге ойнадыптар. Кустуктуң бодалы-биле ээзи түр када эжинге ачыладып каан. Кустуктуң чанар дээн күзели күштүг, өөр бөрүлер-биле демиселдиң түңнелинде, ол дириг үнүп шыдавайн баар. Кайы-даа тоожуда ыттың бодунуң ээзин манаан утка-хөөн, күзел делгереп турар.

Ниитизи-биле, С. Сүрүң-оол амыдыралдың нарын айтырыгларын, кижиниң хууда амыдыралын, мөзү-бүдүжүн чогаалдарынга чырыдып чораан. Ооң чогаадыкчы талантызы «Өске кадай» (1980), «Тывалаар кускун» (1994) деп романнарындан аңгыда, сураглыг тоожуларында онзагайы-биле ажыттынган. Чогаалчының бижээни 8 тоожуларының сюжеттери бот-боттарынга дөмейлешпес угланыышкыннарлыг болуп тодараттынган: бичии номчукчуларга тураскааткан хоорай чурттуг оолдуң ужуралдары, эргиниң артыышкыннарын узуткаары, ядыы чоннуң хостуг чаа чуртталга дээш демисели, арагаалаашкының ниитилелге, өг-бүлеге уржуу, кижи биле бойдустуң аразында харылзаа, бир кижиниң чурттап эрткен амыдыралының төөгүзү. Тоожуларны жанр талазы-биле аңгылаарга мындыг:

- бичии уругларга тураскааткан: «Чайгы хүннер» (1962);

- мораль-этиктиг: «Ынакшыл-дыр» (1965), «Авазынга даңгырак» (1973), «Кымның оглул?» (1977); «Ак-Төш» (1984).

- төөгүлүг: «Озалааш хем» (1968);

- детектив: «Лейтенантының даалгазы» (1970);

- документалдыг: «Кижиниң намдары» (1983);

Ынчангаш С. Сүрүң-оолдуң тыва литературада чогаадыкчы талантызы хөй янзы тала-биле ажыттынган болгаш амгы үениң алгакчызы бооп билдинип келир.



Ажыглаан литература даңзызы:



1. Донгак У.А. Салим Сүрүң-оолдуң прозазында кижини чуруп көргүзериниң онзагайы // Башкы, 1998. № 2, – 13 –16 с.

2. Донгак У.А. Салим Сазыгович Сюрюн-оол (1924-1995) // Башкы, 1999. № 2, – 86 –87 с.

3. Калзан А.А. Өзүлдениң демдектери. Кызыл: Тув.кн.изд-во, 1991. – 24-64 с.

4. Самдан З.Б. От фольклора к литературе. Кызыл: Тув.кн.изд-во, 1991. – 66 с.

5. Хадаханэ М.А. Тувинская проза. Кызыл: Тув.кн.изд-во, 1968. – 17 - 43 с.

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ