Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Частың хүлүмзүрүү PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
31.03.2014 20:22

Интервью

Тываның Улустуң чогаалчызы, төөгү эртемнериниң кандидады, Кызыл хоорайның база Сүт-Хөл кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы,Тываның күрүне университединиң хүндүлүг профессору, журналист, чогаалчы, педагог Екатерина Түктүг-ооловна Танова-биле Лидия Иргиттиң интервьюзу.

— Екатерина Түктүг-ооловна, ада-иеңер дугайында баштай таныштырып көрүңерем.

– Мен 1930 чылдың марттың 27-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Сүт-Хөл сумузунуң Кара-Чыраа деп черге өг-бүлениң хеймер уруу болуп төрүттүндүм. Ачам Моңгуш Дөчүкей оглу Түктүг-оол тараа тарып, мал азырап чораан. Ол демирден, ыяштан янзы-бүрү эдилелдер, нарын каасталгалар кылыр ус-дарган кижи. Авам Ондар Чоржапай уруу Мижит — чонзурак, төрелзирек, шевер, аныяк иелерниң божуп-чиигээр өйүнде чонга хүндүткел-биле чаладыр тудугжу ие.

– Кайы школага өөренип эгелээн силер, улуг эртем оруунче киргениңер сактып көрүңерем.

– Мен эге школаларны Сүт-Хөл кожууннуң Кызыл-Тайга база Суг-Аксы школазынга, оон Кызылдың № 2 школага, Абаканның башкы институдунга, Москваның СЭКП ТК-ның чанында партияның дээди школазының журналистика салбырын, ол ышкаш Москваның Ломоносов аттыг Күрүне университединиң аспирантуразын доостум. Күш-ажылчы базымны 1952 чылда Туранның № 2 школазынга пионервожатыйлап, башкылап эгелээн мен. Тыва радионуң уруглар редакциязынга, Телерадиокомитеттиң даргазының оралакчызынга, Тываның хөгжүм-шии театрынга директорлап, 1984-1990 чылдарда Кызылдың педагогика институдунга төөгү башкылап, эге өөредилге факультединге деканнап ажылдаан мен.

– Силерни частың ыраажызы деп чугаалап болур. «Анай-Хаак» деп ырыңар канчаар төрүттүнгенил?

– Чогаалдарымда час дугайында шүлүктер кара эңдерик. Час келирге-ле, анай-хаактар караамга чайгаар көстүп келир. Кезээде-ле чаптап, чарашсынар чүүлүм ол. Өөм ишти-биле база чазын танышкан мен. Ынчаарда садка кады кылаштажып чораан бис. «Сеңээ мен роза чечектерни дыка-ла сөңнексээр-дир мен. Ол ам садта чок ышкажыл, ынчангаш сеңээ частың хүлүмзүрүү — анай-хаактарны сөңнеп тур мен» – дээш, дыка чараш боодал чечектер меңээ тудускан. Ол анай-хаактарның салбак будукчугаштары чайгаар ыры-шүлүүвүс аялгазы болуп төрүттүнүп келген. Кажан «Анай-Хаак» деп ырывыс чонга нептерей бээрге, ындыг аттыг уруглар көвүдээн. Анай-хаак сеткилимде, шынап-ла, частың хүлүмзүрүү-дир ийин.

– Чашкы үеңерде ачаңар-биле кады арыг чорааш, часкы бойдустуң оттушкунун канчаар магадап көрген ийик силер, Екатерина Түктүг-ооловна?

– Ам-даа утпас-тыр мен. Ачам дарган болгаш, хөрүк кылырда, чыжыргана будуктары чыып алыр кижи. Эрик дургаар суларгай анай-хаактарже көргеш: «Көрем, уруум, чаражын. Анай-хаактар бисче хүлүмзүрүп турган ышкаш. Анай-хаактар частың хүлүмзүрүү-дүр» — дээш, шаанга киир магадал-биле көрүп алган турар чүве. Бөдүүн арат кижи бойдустуң оттуушкунун поэтиктиг көрүш-биле ынчаар чугаалааны дыка мерген.

– Часты силерниң-биле кады уткуп, бо шакта ужуражыр аас-кежиктиг болдум. Чогаадыкчы бодалдар башка кирип келгилээр боор, аа, Екатерина Түктүг-ооловна?

– Ийе, ам 84-кү часты уткуп турарым бо. Дыка онза, чараш бодалдар кирип келир-дир. Час –шагның бир онза үези, часкы бойдустуң оттуушкуну, чалыы назынның, уян-чараш ынакшылдың символу (демдээ) деп көрүп чоруур мен. Ам удавас анай-хаактар саглаш дээр. Мээң литературлуг шоламны Анай-Хаак дээр чүве. Ол атты улуг чогаалчы Леонид Чадамба адап каан. Частың башкы херелинден саарлып келген чаа бижээн шүлүүм номчукчуга сөңнедим.

Часка чүге ынак чоор мен

Шагның чаагай үези боор

Час-даа кышты солуй берди.

Сагыжымда сарыннал-ла

Саарылза-даа, чииги кончуг.

Шагда бир-ле часты уткан

Чалыы шаавыс тегерээн бе.

Сеткилимге чылыы кончуг

Сээң дүрзүң чырыш диди.

Ол-ла чазын эрик черге

Оожум салгын эстеп турда,

Анай-хаактың салбак будуун

Арай пөрүк тудускан сен.

Эпчоксунган сеткилим-даа

Эстей берген ышкаш болчук.

Чараш часты бүдүнге-ле

Чаңгыс меңээ сөңнежик сен.

Ынчан чаа-ла частып орган

Ынакшылды биске шаңнаан

Частың чараш шак ол хүнү

Сагыжымда чайнавышаан.

Бирги бүрү чазылгалак,

Бирги чечек саглайгалак.

Часка чүге ынак чоор мен

Чазын төрээн чаяалгам бе.

Лидия ИРГИТ, журналист.

"Шын" № 37 (18464) 2014 чылдың март 29

http://shyn.ru

Обновлено 31.03.2014 20:26
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ