Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Төрээн тыва дыл болгаш чогаалынга 50 чыл иштинде… PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
16.02.2014 10:23

Тываларның өгбелери муң-муң чылдар бурунгаар бижик-билиглиг, бедик культуралыг, байлак уран чүүлдүг чорааны билдингир. Хөй чылдагаанның уржуундан бижимел дыл долузу-биле салгалдарга дамчыттынмайн барза-даа, ооң херечилери хаяларда база даш тураскаалдарда кадагалаттынып арткан. 

Тыва чоннуң байлак чогаалы бижимел хевирге база-ла кадагалаттынмайн барган-даа бол, аас дамчыштыр бир салгалдан дараазында салгалдың төлээлери муң-муң чылдарда дамчыдып, чүрээниң эң чажыт шыгжамырынга арттырган.

Түрк дылдыг аймактардан бурунгу чер-чуртувусту ээлеп артпышаан, байлак аас чогаалывыстың, төрээн дылывыстың эгээртинмес шыгжамырын улам быжыглап кадагалап, ам-даа чүс-чүс салгалдарга арттырар дээш, тыва дылывыс арыг болзун дээш, амыр-дыжын билбейн туржуп чоруурлар бистиң республикада эвээш эвес.

Оларның санынче Тываның күрүне университединиң тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразының башкылары база кирип турар. Ук кафедра ТывКУ-да эртем чадалыг башкылар-биле 100 хуу долдуртунган кафедра болуп турар болгаш амгы үеде кафедраның штадында 8 филология эртемнериниң кандидаттары ажылдап турар. Ол дээрге профессор М.В. Бавуу-Сюрюн; доцентилер - Н.Д. Сувандии, К.Б. Доржу, Е.Т. Чамзырын, Е. М. Куулар; улуг башкылар - А.Я. Салчак, Т.Х. Очур, А.М. Соян олар-дыр.

Ол кафедраның ынчалдыр быжыгып, бут кырынга туруп келиринге чедир бистиң башкыларывыс, баштайгыларывыс, баштакчыларывыс оруувусту изеп, ак орукче үндүрүп каан… .

1952 чылдың сентябрьда Кызылдың башкы институдунуң ажыттынганы-биле чергелештир тыва дыл болгаш литература башкыларын белеткээр ажылдың эгези салдынган. Ол чылын Ленинградтың (амгы Санкт-Петербург) А.А.Жданов аттыг университединиң Чөөн чүк факультединиң тыва салбырын баштайгы тыва эртемденнер, тыва интеллигенция доозуп келген. Олардан К.Х.Оргу, Е.Б.Салзынмаа, Ш.Ч.Сат, 1953 чылда дооскан А.Ч.Кунаа Тывага дээди өөредилге черинге тыва дылды башкылаарының быжыг таваан салган эртемденнер болур. Университетке өөренип турда, оларны Сибирьниң түрк дылдарының фонетиктиг системазының шинчилекчизи, тыва дылды дээди өөредилге черинге бир дугаар башкылаан эртемден В.М.Наделяев, ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының (ЭА) корреспондент-кежигүнү С.Е.Малов, сураглыг тюрколог, академик А.Н.Кононов, академик В.М.Жирмунский, профессор А.А.Холодович дээш оон-даа өске шылгараңгай эртемденнер башкылап турган. Тыва студентилер улуг эртемденнерниң удуртулгазы-биле курс болгаш доозукчу ажылдарны бижип, дыл болгаш чогаалды шинчилеп турганнар. Олар тыва дылды болгаш ону башкылаарының методиказынга хамаарышкан баштайгы эртем-шинчилел ажылдарының авторлары болур.

Институттуң тургустунганының баштайгы чылдарында орус дыл болгаш литература кафедразынга тыва филология секциязы ажылдап турган. Тыва дыл болгаш чогаалды башкылап эгелээн Куулар Хунажыкович Оргу дээди өөредилге черинге тыва филологияның оруун ажыткан.

К.Х. Оргу кандыг-даа өөредилге-методиктиг ажыл кылдынмаан черге ажылдап келгеш, бир дугаарында тыва дылды болгаш ону башкылаарының талазы-биле эң баштайгы теоретиктиг курстарны ажылдап кылбышаан, кичээл эрттирери-биле кызыгаарланмайн, ол эртемнерге өөредилге-методиктиг ажылдарны бижип эгелээн. Кандыг-даа эртемни башкылаарда, даяныр программалар эргежок чугула, ынчангаш Куулар Хунажыкович эге баштай эртем бүрүзүнүң өөредилге программаларын ажылдап кылган.

1960 чылда К.Х. Оргу төрээн дыл башкыларынга дузаламчы кылдыр «Тыва дыл» деп номун үндүрген. Ында тыва дылдың шупту адырларынга теоретиктиг билиглерни киирген. Куулар Хунажыкович тыва дылды дээди өөредилге черинге болгаш школага башкылаарының методиказынга эң баштайгы ажылдарны бижээн, ук эртемниң үндезиннерин тыва дылга бир дугаар ажылдап кылган. 1967 чылда ооң «Тыва дылды ортумак школага башкылаарының методиказы» деп өөредилге ному үнген. Ук ажыл сөөлүндеги үнген тыва дылдың методиказынга хамаарышкан ажылдарның өзээ болган.

Дараазында чылдарда ЛКУ-нуң доозукчузу Е.Б. Сал­зынмаа болгаш Г.Ф. Бабушкин олар секцияга башкылап эгелээн. Елизавета Боракаевна Салзынмаа профессор Ш.Ч. Сат-биле кады бо хүннерге чедир студентилерниң кол өөредилге ному болур «Амгы тыва литературлуг дыл» деп номну (1980) бижээннер. Е.Б. Салзынмаа тыва болгаш орус дылдарны деңнеп өөредиринге, тыва дылды билбес кижилерге тывалап өөрениринге баштайгы ажылдарны бижээн. Ооң мурнунда ындыг хевирлиг ажылдар турбаанындан оларны эгелээри кайы хире берге турганын башкының ажылдарындан көрүп болур. Е.Б.Салзынмааның орус дылдыг улуска «Тыва дыл» (1980), «Орус, тыва дылдарның деңнелге грамматиказы» (2000), «Амгы тыва литературлуг дылга (фонетика, лексика кезээ) мергежилгелер чыындызы» (2002) (М.В. Бавуу-Сюрюн-биле кады) деп өөредилге номнары база тыва-орус болгаш тыва-моол чугаа номнары амгы үеге чедир тыва дылды өөренип алыксаан улуска чугула ажылдар болуп артпышаан. Башкы хүндүлүг дыштанылгаже үнзе-даа, ам-даа университетке эртем ажылдары, өөредилге номнары белеткээр ажылын уламчылавышаан. Ооң 2011 чылда үндүргени «Тыва дылдың синонимнер словары» тыва лексикографияда синонимнерни чыып бижээн бир дугаар ажыл болуп турар.

1956 чылда ККПИ-ге А.Ч.Кунаа ажылдап эгелээн. Ол тыва дылдың үн тургузуун эң баштай тускай лабораторияга экспериментилер эрттирип тургаш шинчилээн фонетист болуп турар. Институтка ажылдап тура, ол 1958 чылда «Тыва дылдың Тес-Хем аялгазының үн тургузуу» деп темага кандидат диссертациязын камгалаан. Александр Кунаа гуманитарлыг угланыышкын талазы-биле бир дугаар эртем кандидады, а «Амгы тыва дылдың бөдүүн домаа» деп темага доктор диссертациязын камгалаан бир дугаар тыва эртем доктору болуп турар. Ол шинчилелдери тускай монографиялар кылдыр 1957, 1970 чылдарда парлаттынган.

Александр Чайбарович - сураглыг тюркологтар И.А.Батманов, З.Б.Чадамба олар-биле Тываның девискээринден тывылган хөй санныг эрте-бурунгу бижимел тураскаалдарны чазып номчааш, оларның сөзүглелдерин парладыр талазы-биле ажылды кылганнарның бирээзи. И.А.Батманов-биле кады «Тываның эрте-бурунгу бижимел тураскаалдары» деп чыындыны 1963 чылда үндүрген.

1958 чылда ККПИ-ге Ш.Ч.Сат ажылдап келген. Ол РСФСР-ниң Педагогиктиг Эртемнер академиязының (ПЭА) национал школаларның эртем-шинчилел институдунуң аспирантуразынче бот өөредилге-биле кирип алгаш, 1962 чылда «Тыва дылда причастие» деп кандидат диссертациязын камгалаан.

РСФСР-ниң Чырыдыышкын министерствозунуң 1963 чылдың февраль 12-ниң хүнүнде, а институттуң ректорунуң 1964 чылдың февраль 28-тиң хүнүнде дужаалдарын езугаар тыва дыл болгаш литератураның тускай кафедразын ажыткан. Ук бот-тускайлаң кафедраны ажытканы ККПИ-ге тыва дыл болгаш чогаалга өөредилге-методиктиг болгаш эртем-шинчилел ажылының, тыва дылды дээди өөредилге черинге башкылаарының чаа үе-чадазын салган. Кафед­раның эргелекчизи кылдыр Сат Ш. Ч. томуйлаткан болгаш кафедраны барык 20 ажыг чыл иштинде удуртуп келген. Оон ук кафедраны ф.э.д., профессор Д.С.Куулар, п.э.к. К.Б.Март-оол, доцент, ф.э.к. К.Б.Доржу, ф.э.к., профессор М.В.Бавуу-Сюрюн удуртуп турган.

2000 чылда тыва филология кафедразы тыва дыл болгаш тыва литература кафедралары кылдыр аңгыланы бергенде, тыва дыл кафедразын М.В. Бавуу-Сюрюн, а тыва литература кафедразын Д.С. Куулар, Е.Т. Чамзырын, Т.Х. Очур эргелекчилеп турган. 2011 чылдан эгелеп амгы үеге чедир ийи кафедраны тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразы кылдыр каттыштырыпканда, ону ф.э.к., доцент Н.Д. Сувандии эргелекчилеп турар.

Ш.Ч.Сат профессор деп атты бир дугаар алган тыва эртемден болур. Ол - 200 хире эртем ажылдарының автору, оларның аразында «Тыва дылдың причастиелериниң синтаксистиг хүлээлгелери» (1960), «Тыва дылдың төөгүзүнүң очериги» (1964) деп номнары чүгле тыва дылдың эвес, а түрк дылдарның талазы-биле баштайгы шинчилелдер болур. «Амгы тыва литературлуг дыл. Лексика, фонетика, морфология» (Е.Б.Салзынмаа-биле), «Амгы тыва литературлуг дыл. Синтаксис» (1983), «Тыва диалектология» (1983) деп өөредилге номнары чаа-чаа салгалдарны тыва дылдың чажыттарынга өөредип турар. Шулуу Чыргал-оолович 1973 чылда «Тыва национал литературлуг дылдың хевирлеттингени болгаш сайзырап келгени» деп темага доктор диссертациязын камгалаан болгаш ону аңгы ном кылдыр парлаткан. Ш.Ч. Сат тыва лексикография талазы-биле элээн ажылдарны кылган: «Тыва-орус словарь» (1955), «Орус-тыва педагогика эртемнериниң словары» (1974) деп словарьларны тургузарынга киришкен. 1955 чылда үнген словарьда кошкан тыва дыл дугайында очеркти тодаргайы-биле бижээн, ында чүгле тыва дылдың үн тургузуу, грамматиказындан аңгыда, тыва графика, орфография айтырыгларын база делгереңгейи-биле киирген.

Бистиң кафедравыстың сайзыралынга улуг үлүг-хууну ЛКУ-нуң доозукчуларындан аңгыда, Абаканның педагогика институдунуң доозукчулары база киирген. Оларга Хомушку Саинотович Алдын-оол болгаш Доржу Сенгилович Кууларны хамаарыштырып болур.

Х.С.Алдын-оол РСФСР-ниң ПЭА-ның ңационал школаларының эртем-шинчилел институдунуң аспирантуразын дооскаш, «Эге класстарга тыва бижикти башкылаарының методиказы» деп темага кандидат диссертациязын камгалаан. Ол - эге школага тыва дылды башкылаарының методиказының эгезин салган «Тыва дылдың методиказы. Башкыларга болгаш студентилерге» деп өөредилге номунуң автору. Хомушку Саинотович тыва аянныг номчулганың айтырыгларын база шинчилеп келген түңнелинде 1983 чылда «Аянныг номчулга» деп номну үндүрген. Ол номну амгы үеге чедир аянныг номчулгага үнген чаңгыс ажыл деп санап болур. Х.С.Алдын-оол тыва школаның эге класстарынга «Үжүглел» номун чогаадып тургускан баштайгы методист башкы болур.

Бистиң кафедравыстың башкыларындан Александр Чайбарович биле Хомушку Саинотович пединституттуң ректорлары болуп келген: А.Ч. Кунаа 1959-1965 чылдарда барык 6 чыл иштинде, а Х.С. Алдын-оол 1965-1979 чылдарда 14 чыл иштинде ректорлап келген.

Тыва литератураны башкылаары-биле Д.С. Куулар ТДЛТЭШИ-ниң литература секторунга 15 чыл иштинде ажылдаан соонда, тыва филология кафедразынга 1970 чылда ажылдап келген. Аңаа ажылдавышаан, ол ССРЭ-ниң ЭА-ның А.М. Горький аттыг делегей литературазының институдунга «Тыва шүлүк чогаалының тургустунганы болгаш хөгжүлдези» деп эртем диссертациязын камгалаан болгаш ол ажыл тыва литература шинчилээр эртемде эң баштайгы кандидат диссертациязы болур. Доржу Сенгилович тыва улустуң аас чогаалы болгаш тыва литературага хамаарышкан эртем-методиктиг ажылдарны удуртуп эгелээн. Доржу Сенгиловичиниң бижээни «Тыва поэзия», «Төөгү болгаш үе» деп ажылдары, өске авторлар-биле бижээни «Тыва улустуң аас чогаалы», «Тыва литератураның очерктери» деп ажылдары амгы үеге чедир студентилерниң өзек өөредилге номнары болуп турар. Доржу Сенгилович 2000 чылда тыва улустуң аас чогаалының Төп Азия чоннарының улустуң аас чогаалы-биле харылзаазынга тураскааткан «Тувинский фольклор в контексте центрально-азиатских устно-поэтических традиций» деп доктор диссертациязын камгалаан. Ол тыва чогаалдарның сайгарылгазынга хамаарышкан хөй-хөй эртем болгаш критиктиг статьяларны бижээн.

ККПИ-ниң доозукчуларындан К.Б. Март-оол бир дугаар төрээн институдунга башкылап келгеннерниң бирээзи болуп турар. Ол Ленинградтың театр, музыка болгаш кинематография институдунуң тыва студиязынга тыва дылды башкылавышаан, ол хоорайның А.И.Герцен аттыг институдунуң аспирантуразын доозуп, 1969 чылда тыва школаның 5-ки клазынга ат орнун башкылаарының талазы-биле кандидат диссертациязын камгалаан. Бо ажыл ортумак класстарга тыва дылды башкылаарының талазы-биле баштайгы эртем ажылы болур. Кимаа Биче-ооловна 1972 чылдан 1980 чылга чедир филология факультединиң деканы болуп ажылдаан.

Баштайгы методист башкылар К.Х.Оргу болгаш Х.С.Алдын-оолдуң ажылдарынга даянып, Кимаа Биче-ооловна тыва дылдың методиказынга хамаарышкан тыва дыл башкыларынга «5-9 класстарга тыва дылды башкыларының методиказы» (2002), «2-4 класстарга тыва дыл башкылаарының методиказы» (2006) деп номнарны чырыкче үндүрген. К.Б.Март-оол - А.А.Алдын-оол-биле кады «Үжүглелдиң», эге школага диктантылар болгаш эдертиглер чыындызының автору. Кимаа Биче-ооловна кафедрага ажылдап тура, ТР-ниң Улустуң башкызы деп хүндүлүг атты алганы биске база өөрүнчүг болганы чугаажок. Ол амгы үеде ТГШИ-ниң дыл секторунда эртем ажылдакчызы болуп, төрээн дылынга ам-даа бараан болуп иженмишаан.

Дараазында чылдарда кафедраның башкыларының штады көвүдеп, эртем ажылынга сонуургалдыг болгаш сундулуг аныяктарны ажылга киириштирер аргазы бар апарган. 1979 чылда филология факультединиң тыва дыл болгаш чогаал, орус дыл болгаш чогаал салбырының доозукчузу М.В. Бавуу-Сюрюнну кафедрага хүлээп алган. Каш чыл ажылдаан соонда, Мира Викторовнаны Новосибирскиниң Күрүне университединиң аспирантуразынче өөредип чорудупкан. Ол аңаа өөренип тура, «Тыва дылда тодарадылгалыг конструкциялар» деп эртем диссертациязын ф.э.д., профессор М.И.Черемисинаның удуртулгазы-биле бижээш, камгалаан.

Мира Викторовна кафедрадан НКУ-же буянныг орукту изээннерниң баштайгызы болган. Новосибирскиниң күрүне уни­верси­тединиң гуманитарлыг факультединде түрк дылдарны, ооң иштинде тыва дылды шинчилевишаан башкылап турар Сибирь чоннарының дылдарының кафед­разының башкылары, ф.э.д., профессорлар М.И. Черемисина, Л.А. Шамина, Н. Н. Широбокова, И.Я.Селютина олар амгы хүннерге чедир чымыштыг иженмишаан, Тывага шыырак билиглиг кадрларны дарганнап берип турар. НКУ-нуң эртемден башкыларының удуртулгазы-биле филология эртемнериниң кандидаттары Н.Ч. Серээдар, Б.Ч. Ооржак, А.Б. Хертек, А.В. Байыр-оол төрээн Тывазынга ээп кээп, тыва филологияның сайзыралынга үлүг-хуузун киирип чоруурлар.

1986 чылдан эгелеп, ККПИ-ниң доозукчулары О.В. Дамбаа, К.Б.Куулар (Доржу) кафедрага ажылдап келген. К.Б.Доржу МКУ-нуң Азия, Африка чурттарының институдунуң аспирантуразын дооскаш, филология эртемнериниң доктору, профессор Э.А.Грунинаның удуртулгазы-биле «Тыва дылда залог категориязы» деп эртем диссертациязын бижээш, 1987 чылда камгалаан. Ол Ш.Ч.Сат, А.Ч.Кунаа, Е.Б.Салзынмаа, Д.С.Куулар, К.Б.Март-оол… башкыларының холунга элээн чылдар иштинде эгин кожа ажылдап келгеш, олардан арга-сүмени ап, хөй чүвени өөренип алган.

О.В.Дамбаа кафедрага элээн үе иштинде ажылдаан соонда, М.В.Бавуу-Сюрюннуң удуртулгазы-биле тыва дылда чок деп утканы илередир лексиктиг аргаларны мурнуу Сибирьниң түрк дылдары болгаш моол база эрте-бурунгу түрк дылдар-биле деңневишаан, эртем диссертациязын бижип камгалаан.

1996 чылда ТывКУ-нуң тургустунганы-биле «Россияның чоннарының дылы» деп мергежилге аспирантураның «Түрк дылдар» деп адыры тыва дыл кафедразының баазазынга ажыттынгаш, чедиишкинниг ажылдап турар. Аспирантыларны РЭА-зының Дыл эртеминиң институдунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, амгы \еде Россияныё тюркологтар комитединиё даргазы, филология эртемнериниң доктору, профессор Игорь Валентинович Кормушин, ТГШИ-ниң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, филология эртемнериниң доктору Борис Исакович Татаринцев, профессор М.В.Бавуу-Сюрюн удуртуп эгелээн. Амгы үеде НГУ-дан профессор, ф.э.д. Л.А. Шамина база эртем удуртукчузу болуп турар.

Кафедраның аспирантуразынга ТывКУ болгаш ТГШИ-ден ниитизи-биле 10 ажыг аспирантылар эртем ажылдарын бижээш, камгаланып алган. И.В.Кормушинниң удуртулгазы-биле Б.К.Ондар «Тыва гидронимия», Н.М.Ондар «Тыва дылда эжеш сөстер», Л.С.Кара-оол «Тыва дылда төрел-дөргүл аттары», У.А. Даржа «Тыва дылда наречие», К-М.А. Симчит «Тыва дылда хамнаашкын лексиказы» деп темаларга; Б.И. Татаринцевтиң удуртулгазы-биле Е.М. Куулар «Тыва дылдың мурнуу-чөөн диалектизи», Н.Д. Сувандии «Тыва дылда антропонимнер» (кижилерниң хуу аттары), О.М. Саая «Тыва дылдың узун ажык үннери» деп кандидат диссертацияларын камгалааннар.

М.В. Бавуу-Сюрюннуң удуртулгазы-биле 2005 чылда О.В.Дамбаа тыва дылда чок деп утканы илередир лексиктиг аргаларга тураскааткан «Лексические средства отрицания в тувинском языке в сопоставлении с южносибирскими тюркскими, монгольскими и древнетюркскими языками», 2009 чылда Хийс Гансух «Сенгелдиң чурттакчыларының чугаазының онзагайлары», Бадарч Баярсайхан «Тыва дылдың сенгел диалектизинде мал ажыл-агыйының лексиказы», 2010 чылда А.М. Соян «Тыва дылда скрепалар (холбакчылар)», 2013 чылда Уламсурен Цецегдарь «Копту чурттакчыларының тыва чугаазының онзагайлары» деп диссертацияларын чедиишкинниг камгалаан.

Кафедраның аспирантуразында амгы үеде 8 аспирант өөренмишаан, тыва дылдың аңгы-аңгы айтырыгларынга эртем диссертацияларын бижип турар.

Кафедраның профессору М.В. Бавуу-Сюрюн университетте «Тюркология» деп эртем-өөредилге төвүн 2009 чылда тургузуп алган. Ук төп тыва дыл болгаш чогаал талазы-биле ханы шинчилелдерни кылыр калбак хүлээлгелиг болуп турары ооң директору Мира Викторовнаның улуг үлүг-хуузу болур.

«Тюркологияның» хөй санныг угланыышкыннарындан бир улуг черни «Тыва дылдың электроннуг корпузу» деп төлевилел ээлеп турар. Ооң кол сорулгазы – тыва чогаалчыларның бүгү чогаалдары, допчу намдары, оларның чогаадыкчы ижинге хамаарышкан эртем-шинчилел ажылдарын чыып, оларның хууда сайтызынче киирери болур. Ынчангаш республиканың аңгы-аңгы школаларының тыва дыл, чогаал башкыларын, филология факультединиң студентилерин ол төлевилелче хаара тудуп ажылдап турар.

Тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразының башкылары сургуулдарга быжыг билиг бээри-биле кызыгаарланмайн, өөредилге-методиктиг ажылдары-биле чергелештир эртем-шинчилел ажылын база чедиишкинниг чорудуп турар. Сөөлгү 10 чылдарда үеде кафедраның башкыларының эртем-шинчилел ажылдарының угланыышкынын дараазында бөлүктерге чарып болур:

1. Тыва дыл эртеминиң талазы-биле:

1.1. Бурунгу дылдар: Өөредилге планын ёзугаар «Бурунгу дылдар» деп эртемни университете башкылап турар, ук курсту ийи аңгы эртем кылдыр чарган. «Орхон-енисей бижимелдериниң лекция болгаш практиктиг кичээлдерин» Е.М. Куулар эрттирип турар. Ук бижиктер Тываның девискээринден хөйү-биле тывылган, ол дээрге бурунгу түрктерниң амгы болгаш келир салгалга арттырып каан канчаар-даа аажок үнелиг тураскаалдар болур. Тыва чонну болгаш оларның ада- өгбелерин шаг-төөгүден бээр үжүк-бижик чок, караңгы, бүдүүлүк чон чораан деп өөредип чораан болгай. Херек кырында тываларның өгбелери болур түрк чон VI-XII вектерде-ле үжүк-бижиктиг, бедик культуралыг чон чораан деп чүвени бадыткап турар. Ол тураскаалдарның дылы тыва дылга эң чоок дээрзин шинчилелдер бадыткап турар. «Тонукөкке тураскаал», «Күлтегинге тураскааткан улуг, биче бижиктерниң» дылын сайгарып көрген доозукчу квалификастыг ажылдарны Норбу Орлан, Сарыглар Сайлык деп студентилер камгалап, Новосибирск университединиң студентилериниң эртем-практиктиг конференцияларынга киржип, шаңналдыг черлерни алгылаан.

Ук курска И.В.Кормушинниң бижээни «Тюркские енисейские эпитафии. Тексты и исследования» (1997), «Древние тюркские языки» (2004), «Тюркские енисейские эпитафии. Грамматика, текстология» (2008) деп номнары кол удуртулга болуп турар. Ооң аңгыда база амгы үеде бижип турары «Историческая грамматика тувинского языка» деп ажылдары студентилеривиске чугула өөредилге номнары болур. Бо чижектиг ажылдар бистиң университедивисте бир дугаар кылдынып турар.

«Эрги моол бижик» деп курсту 2000 чылдан эгелээш, 2-ги курстуң тыва дыл болгаш чогаал мергежилиниң сургуулдарынга ф.э.к. Уламсурен Цецегдарь өөредип турар. Тыва болгаш моол чоннарны төөгү, культура, көшкүн ажыл-амыдыралы, ёзу-чаңчылдары, шажын-чүдүлгези дээш оон-даа өске холбаштырып чоруур чүүлдер-ле хөй. Тыва дылдыг сургуулдарга моол дылды өөренири оларның сайзыралынга эргежок чугула. Эрги моол дылдың өөредилге номун тыва студентилерге таарыштыр үндүрерин үе негеп келгени-биле Цецегдарь башкы ол номну белеткеп турар.

1.2. тыва диалектология: Е.М. Куулар, Н.Д. Сувандии студентилер-биле 20 ажыг чылдарның дургузунда Тываның аңгы-аңгы булуңнарынга чедип, тыва диалектилерниң эдилекчилери-биле чугаалажып, оларның дылының онзагайын шинчилеп турар. 2012 чылда Е.М. Кууларның «Тыва дылдың мурнуу-чөөн диалектизи» деп монографиязы үнген. Профессор Ш.Ч.Саттың «Тыва диалектология» деп өөредилге ному чырыкче үнгенден бээр 20 чыл ашкан, ол үениң иштинде тыва диалектология элээн бурунгаар базымнарны кылган, ооң айтырыгларынга тураскааттынган эртем-шинчилел ажылдары болгаш эртем диссертациялары үнгүлээн. Башкызының ук ажылынга Елена Мандан-ооловна немелделерни киирбишаан, Шулуу Чыргал-оолович биле бодунуң адындан «Тыва диалектология» деп өөредилге номун немелделерлиг кылдыр 2013 чылда парладып үндүрген.

Диалектология айтырыгларынга тураскааткан хөй-хөй статьяларны М.В. Бавуу-Сюрюн, Е.М. Куулар болгаш Н.Д. Сувандии үндүргүлээн. Ол башкылар чүгле Тываның иштинде эвес, а Моолдуң болгаш Кыдаттың девискээринде чурттап чоруур тываларның чугаазының онзагайын шинчилеп, экспедицияларны чорудуп турар. М.В. Бавуу-Сюрюн тыва дылдың даштыкы диалектилеринге хамаарышкан доктор диссертациязын камгалаарынга белеткенип турар.

1.3. Тыва дылдың лексиказы, тыва ономастика: А.Я. Салчак тыва дылдың лексиказында сөстерниң уткалары-биле ажылды калбаа-биле чорудуп турар. Н.Д. Сувандии тыва кижилерниң хуу аттарынга хамаарышкан элээн хөй статьяларны болгаш «Тыва антропонимия» деп монографияны (2011) чырыкче үндүрген. Тыва дылдың лексиказынга мергежилгелер чыындызын М.В. Бавуу-Сюрюн (2002, 2013) үндүрген.

1.4. Тыва дылдың грамматиказы: тыва дылды грамматиказын бижиир талазы-биле ажыл ам-даа уламчылап турар. Тыва дылдың морфологиязынга мергежилгелер чыындызын 2001 болгаш 2004 чылдарда К.Б. Доржу үндүрген.

К.Б. Доржу тыва дылдың залогтарынга хамаарышкан шинчилел ажылын кылып келген болгаш 2013 чылда «Тыва дылда залог категориязы» деп монографияны чырыкче үндүрген. К.Б. Доржу Россияның Эртемнер академиязының Санкт-Петербургта лингвистиктиг шинчилелдер институдунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, ф.э.д., профессор В.П. Недялковтуң удуртулгазы-биле тыва дылда болчуушкун залогунуң -ш- деп кожумааның илередир уткаларын делегейниң аңгы-аңгы дылдарында уткалары-биле деңневишаан, шинчилел ажылын 10 ажыг чыл иштинде кылып келген. Ооң түңнелинде Американың Филадельфия штадының Амстердам хоорайга англи дылга улуг статьязы (4,75 парлалга арны хемчээлдиг) үнгени кафедраның база бир чедиишкини деп санаар апаар.

Кафедраның улуг башкызы, ф.э.к. Чодураа Савыковна Ондар (1968-2009) удуртукчу башкызы ф.э.д. Л.А. Шамина-биле кады «Тыва дылда бирги компонентизи причастие болур кылыг сөстүг аналитиктиг конструкциялар» деп монографияның болгаш ук конструкцияларга хамаарышкан хөй санныг эртем ажылдарын үндүрген.

Тыва дылда чүве адының падежтеринге болгаш кылыг сөзүнүң болуушкун наклонениезиниң үе хевирлеринге хамаарышкан шинчилелдерни кылып, хөй санныг эртем ажылдарын филология эртемнериниң кандидаттары А.Б. Хертек, Б.Ч. Ооржак чырыкче үндүрген. А.В. Байыр-оол тыва дылдың артынчыларынга кандидат диссертациязын камгалаан, элээн хөй статьяларны үндүрген.

Тыва дылдың синтаксизинге М.В. Бавуу-Сюрюн, Е.М. Куулар элээн шинчилел ажылдарын, статьяларны бижээн.

1.4. Тыва дылды башкылаарының теориязы болгаш методиказы: амгы үеде ол угланыышкын талазы-биле кафедраның эргелекчизи Н.Д. Сувандии ажылдап турар. 2008 чылда «8-9 класстарга тыва дылга чижек кичээл планнары», 2013 чылда «10-11 класстарга тыва дылга чижек кичээл планнары» деп өөредилге-методиктиг пособиелерни парлап үндүрген.

2. Тыва чогаал эртеминиң талазы-биле:

2.1. Тыва чогаал эртеми болгаш ооң башкылаашкыны: кафедраның доцентизи, ф.э.к. Е.Т. Чамзырын «Тыва уруглар прозазының этнопоэтиктиг онзагайы», улуг башкы, ф.э.к. Т.Х. Очур «Степан Сарыг-оолдуң прозазының этнопоэтиктиг бот-тускайлаңы» деп монографиялары тыва литература эртеминге улуг ужур-дузалыг ажылдар болуп турар. Амгы тыва проза чогаалының сайзыралының дугайында сургуулдарга өөредилге номун А.М.Соян белеткеп турар.

2.2. Литературлуг чурт-шинчилел ажылы: бо эртемни университетке тыва литература төөгүзүнде бир дугаар башкылаан болгаш аңаа хамаарышкан программаны, Тываның литературлуг картазын М.А. Күжүгет тургускан. Ооң күжү-биле 2012 чылда филология факультединде Литературлуг музей тургустунган болгаш Мария Амын-ооловна ооң эргелекчизи кылдыр томуйлаткан. Ук музейге тыва чогаалчыларның болгаш чогаал шинчилекчилериниң юбилейинге тураскааткан экспозиция, делгелгелерни доктаамал организастап эрттирип турар. Профессор Д.С. Кууларның 80 харлаан юбилейинге тураскааткан «Тыва аас чогаалы – тыва литератураның үндезини» деп, «Тыва литератураның үндезилекчилери», «Чогаалчы болгаш үе», «Чоннарның найыралы – литератураларның найыралы», «Тыва критика», «ТР-ниң Улустуң чогаалчылары» деп экспозицияларны бо кыска үениң иштинде делгеп келген. 2013 чылда Мария Амын-ооловна «Литературлуг чурт-шинчилел ажылы» деп өөредилге номун үндүрген.

2.3. Төрел чоннар литературазы:

Ол угланыышкын талазы-биле кафедрада улуг абшкы, ф.э.к. Т.Х. Очур ажылдап турар болгаш, 2013 чылда «Түрк дылдыг төрел чоннар литературазы» деп өөредилге номун үндүргени база кафедрада бир чаа базымны кылганы ол.

2.4. Тыва чечен чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазы: бо эртемни дээди өөредилге черинге тыва дылга бир дугаар башкылап эгелээн башкы К.Б. Доржу ук эртемге хамаарыштыр өөредилге программазын база «Тыва чечен чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазынга практиктиг онаалгалар чыындызы» деп өөредилге номун 2011 чылда үндүрген. Бо чылын тыва чогаалдың филологтуг сайгарылгазының айтырыгларынга тураскааткан монографияны парладырынга белеткеп турар. Аңаа башкының тыва чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазынга тураскааткан эртем статьяларын база немей үндүрери планнаттынып турар.

Тыва чечен чогаалдың филологтуг сайгарылгазынга хамаарышкан эртем статьяларын кафедраның өске-даа башкылары хөйү-биле бижип, студентилерниң эртем ажылдарын удуртуп турар.

3. Эртем талазы-биле грантылар

Кафедраның башкылары янзы-бүрү грант мөөрейлеринге база киржип турар. 2008 чылда Тываның күрүне университединиң иштики парлалга грантызын доцент Н.Д.Сувандии «Тыва антропонимия» деп темага ойнадып алган. 2009 чылда аныяк башкылар Хертек А.Б., Соян А.М., Салчак А.Я., Ооржак Б.Ч., Барыс-Хоо В.С. «Тыва дылда кылыг сөстериниң темалыг бөлүктери. Оларның бөдүүн домак иштинге утказы, башкарылгазы» деп темага РФ-тиң өөредилге болгаш эртем яамызының грантызын ойнап алганнар. Ол-ла чылын доцент башкылар Сувандии Н.Д. биле Куулар Е.М «Тыва дылда иви лексиказы» деп темага база профессор М.В.Бавуу-Сюрюн биле моол дыл башкызы У.Цэцэгдарь «Тыва дылдың даштыкы диалектилери» деп темага Россияның гуманитарлыг эртемнер фондузунуң грантызын ойнап алганнар. 2011 чылда Е.М. Куулар биле Н.Д. Сувандии «Тыва дылдың барыын диалектизинде аңныыр болгаш балыктаашкын лексиказы» деп темага, 2012 чылда «Тыва дылдың тере-хөл болгаш тожу диалектилеринде аңныыр болгаш балыктаашкын лексиказы» деп темага грантыларны ойнап алганнар.

4. Даштыкы чурттар, эртем төптери-биле кады ажылдажылга

ХХ вектиң 90 чылдардан эгелээш, кафедраның даштыкы чурттар-биле харылзаазы элээн калбарып эгелээн. М.В. Бавуу-Сюрюн 1994 чылда Турцияның түрк делегей-биле кады ажылдажылга агенствозунуң чалалгазы-биле аңаа ажылдавышаан, Анкараның университединге база башкылап турган. Оон кафедраның даштыкы чурттар-биле, эң ылаңгыя Монголия, Япония, Америка, Чехия, Турция, Германия дээш өске-даа чурттар-биле эртем харылзаазы чыл келген тудум-на быжыгып орар. Тыва дылга сонуургал улгаткан, ынчангаш чылдың-на аңгы-аңгы чурттардан тыва дылды өөренип алыр дээш аспирантылар, эртем­деннер чедип кээп турар.

Кафедраның башкылары О.В. Дамбаа, К.Б. Доржу Турция, Япония, Чехия база Америкадан тыва дылды өөренип алыр сорулгалыг кээп турган аспирантылар, эртем ажылдакчылары болгаш өске-даа аалчылар-биле тыва дылга кичээлдерни эрттирип, олар-биле кады ажылдажылганы доктаамал чорудуп келген. К.Б. Доржу Анкара университединиң башкызы Экрем Арык-оглу-биле кады Тыва-турк словарьны 2004 чылда үндүргени ол кады ажылдажылганың түңнели болуп турар.

2008 чылда Кыдаттың Хух-Хото хоорайда дээди өөредилге черинде ажылдап турар, тыва дылдың грамматиказының талазы-биле эртем консультациязы алыр сорулгалыг келген стажер Соёл база Британияняң Коламбия университединде ажылдап турар пост-доктор Бенджамин Пурзицкий оларга тыва дыл кичээлдерин Е.М. Куулар эрттирген.

Бистиң факультеттиң тыва дыл болгаш чогаал салбырынга даштыкыдан келген сургуулдар хөйү-биле өөренип келген. Турция, Монголиядан элээн хөй студентилер дооскан. Моолдуң Сенгел сумузундан келген 3 тыва доозукчувустан Бадарч Баярсайхан биле Хийс Гансух, а Коптудан келген Уламсурен Цецегдарь эртем диссертациязын бижип, камгалаанын үстүнде айыткан бис.

Амгы үеде Японияның хамаатызы Савада Каори тыва дыл, чогаал салбырының 2-ги курузунда өөренип турар. Каори Японияга «Хүн-Хүртү» бөлүүнүң дискизинден тыва хөөмей, сыгытты сонуургай бергеш, сыгыртып өөренип алыр сорулга-биле Тывага келген. Тыва дылды өөренип албайн, сыгыт-хөөмейни шиңгээдири болдунмас деп чүвени Каори билгеш, тыва дыл, чогаал салбырынче өөренип киргени ол.

5. Кафедраның школалар-биле харылзаазы

Кафедраның башкылары М.В. Бавуу-Сюрюн, К.Б. Доржу, Н.Д. Сувандии, Е.М. Куулар амгы үеде школаларда 5-11 класстарда өөренип турар тыва дылга өөредилге номнарының авторлары болуп келген. Федералдыг күрүнениң чаа өөредилге стандарттарын ёзугаар тыва школаның 5-11 класстарынга тыва дылга өөредилге программазын кылып дооспушаан, амгы үеде 5-ки класска тыва дылдың өөредилге номунуң авторлары болуп, М.В. Бавуу-Сюрюн, Н.Д. Сувандии, К.Б. Доржу (НШХИ-ниң эртем ажылдакчылары Б.Ч. Ооржак, А.Б. Хертек, 9 дугаар школа-гимназиязының тыва дыл башкызы Ч.А. Сарыглар-биле кады) ажылдап эгелээннер.

Н.Д. Сувандии 2009 чылда 5-11 класстарга хыналда-хемчег материалдары (КИМ-нер) деп шенелде шөлүн Кызылдың 9 гимназиязының баазазынга чорудуп эгелээн. Ооң түңнелинде 9-ку класска чаа хевир-биле түңнел күрүне шылгалдазын республиканың элээн каш школаларында чорудуп эгелей берген.

Тыва чогаал башкылаашкынында бир чаа чүүл – бистиң кафедравыстың башкылары Е.Т. Чамзырын, М.А. Күжүгет база НШХИ-ниң эртем ажылдакчызы Л.Х. Ооржак 5-11 класстарга тыва чогаалга Федералдыг күрүне стандарттарын тургузарынга киришкени. Ол-ла башкылар (НШХИ-ниң директору, п.э.к. А.С. Шаалы-биле кады) ук стандарттарга дүүштүр тыва школаның 5-ки клазынга тыва чогаал номунуң авторлары болуп, 2013 чылда чырыкче үндүрген. Амгы үеде 6 класстың өөредилге номун белеткеп турар.

Кафедраның доцентизи К.Б. Доржу Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг ортумак школазынга тыва улусчу ус-тывыш мергежилдерин өөредир талазы-биле шенелде шөлүн удуртуп ажылдаан. Ук шенелдениң түңнелинде ус-шевер мастерлер К.М. Саая, В.Ш. Хертек, С.Х. Кочаа болгаш Р.Х. Тас-оолдуң байлак дуржулгазынга даянып, 7-9 класска улусчу ус-тывыш мергежилдеринге белеткээриниң өөредилге-методиктиг комплекизин тургузуп кылганнар. Ында чонар-даш уран чүүлү, тыва хээни ыяшче дүжүрүп каастаары болгаш уран дааранылгага ажыглаары база алгы-кешти болбаазырадырынга программалар, методиктиг сүмелер болгаш словарьларны К.Б. Доржунуң удуртулгазы-биле 2010 чылда чырыкче үндүрген.

К.Б. Доржу амгы үеде Бии-Хем кожууннуң Туранның 2 дугаар ортумак школазында 9-11 класстарга Тыва чогаалга өөредилге-методиктиг комплекс белеткээр талазы-биле эксперименталдыг шөлдүң эртем талазы-биле удуртукчузу болуп ажылдап турар. Ооң удуртулгазы-биле Туранның 2 дугаар школазының башкылары М.Н. Ооржак, А.Б. Суктар 9 болгаш 10-гу класстарга тыва чогаал номнарын үндүрген. Амгы үеде 11 класстың чогаал номун үндүреринге белеткенип турар.

Кафедраның доцентизи ф.э.к. Е.Т. Чамзырын Тес-Хем кожууннуң А.Ч. Кунаа аттыг Самагалдайның 1 дугаар ортумак школазында «Көдээ школаның байдалынга таарыштыр литературлуг чурт шинчилел дамчыштыр өөреникчилерниң чогаадыкчы чоруун сайзырадыр» деп төлевилел-биле шенелде шөлүн 2013-2014 өөредилге чылында удуртуп эгелээн. Шенелде уругларның чогаадыкчы чоруун сайзырадырынче кол кичээнгейни угландырып турар. Ону чедип алыр сорулга-биле школада өөреникчилерниң ортузунда «Школаның шаңналының эдилекчизи», «Школаның Хүндүлүг аттарының эдилекчизи» деп мөөрейлерни чарлаан. Школа Тывада хоочун школаларның бирээзи бо чылын 85 чылын демдеглеп эрттирер. Школага ниитизи-биле 14 эртемденнер өөренип чораан, оларга келир салгал чоргаарланып, үлегер алыр сорулга-биле «Доозукчулар ГАЛЕРЕЯЗЫН» кылгаш, школаның эң-не көскү черинде аскан. Бо кыска үениң иштинде дараазында ажылдарны чоруткан: тыва чогаалчыларның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга «Тыва литератураның боодал чечээ» деп мөөрей, тыва литератураның үндезилекчилериниң болгаш Тываның улустуң чогаалчыларының бирээзи С.Б. Пюрбюнүң 100 чылынга «Аян тудуп чедип келдим…» деп литературлуг фестиваль. Чоокта чаа школачыларның кожуун чергелиг «Келир үеже базым: амгы үе болгаш төөгү» деп эртем-практиктиг конференциязын база организастап эрттирген. Ук школага Александр Кунааның мемориалдыг самбыразын школада тургусканы ол шенелде шөлүнүң бир ажылы болуп турар.

Чаңгыс чер чурттуг чогаалчыларының чогаадыкчы ажыл-ижинге тураскааткан шинчилел ажылдарын чорутпушаан, ук чогаалчыларның литературлуг картазын тургускан. Ол шөлдүң бо өөредилге чылының планында Тес-Хем кожууннуң аас чогаалы, алдарлыг кижилери, сураглыг чаңгыс чер чурттугларының ажыл-амыдыралы-биле холбашкан «Путеводитель по Тес-Хему» болгаш эртемденнеринге тураскааткан тускай альбомнарны чырыкче үндүрери планнаттынып турар.

6. Студентилерниң эртем-шинчилел ажылдары

Филология факультединиң тыва дыл, чогаал салбырында дыл, чогаалга сонуургалдыг сургуулдар өөренип турар болгаш олар чүгле өөредилге-биле кызыгаарланмайн турар. Олар боттарының келир үедеги башкылаашкын болгаш эртем ажылынга ажыглаттына берги дег билиглерни, арга-дуржулганы университеттиң баазазынга ап, бөлгүмнерге киржип, эртем ажылдарын башклыарының удуртулгазы-биле бижип турарлар. Кафедраның башкыларының чыл санында үндүрүп турары эртем бижиктеринге база ТывКУ-нуң студентилериниң эртем ажылдарының чыындыларынга оларның статьялары база үнгүлеп кээп турары оларның эртемге сонуургалдыын херечилеп турар.

Оон аңгыда бистиң студентилеривис Тываның болгаш Россияның иштинде грантыларны база ойнап ап турары өөрүнчүг. 2013 чылда филология факультединиң бешки курузунуң сургуулу Хомушку Чочагай база дөрткү курстуң сургуулдары Саны Мочурга биле Дамбаа Шеңне Михаил Прохоров фондузунуң грантызын ойнадып алгаш, Новосибирск хоорайга чедип, шинчилелдеринге ажыглаар литература-биле ажылдаар аргалыг болганнар.

Новосибирскиге чылдың эртер студентилерниң делегей чергелиг эртем конференциязынга база студентилер киржип, шаңналдыг черлерни ээлеп турар. А бистиң университеттиң студентилериниң эртем-практиктиг конференциязынга олар база хөйү-биле киржип турар.

«Тыва дыл болгаш чогаал» салбырында өөренип турар студентилер чылдың-на Горно-Алтайск хоорайга болуп эртип турар Бүгү-Россия чергелиг түрк дылдар болгаш чогаалдар талазы-биле студентилер аразынга олимпиадага кафедраның башкыларының удуртулгазы-биле үре-түңнелдиг киржип турарлар.

Бо улуг эвес статьяга тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиӊ кафедразыныӊ чымыштыг ажыл-ижин төдүзү-биле бижиири болдунмас. Тываның Күрүне Университединде хөй санныг кафедраларның бирээзи тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразы бо хүннерде тургустунганындан бээр 50 чыл оюн демдеглеп турар. Төрээн тыва дылының сайзыралы дээш туржуп чоруур башкылар-эртемденнерге бүгү бодап, планнап алган ажыл-ижи боттанырын болгаш ону кылып, бүдүрер күштү, кадыкты база ам-даа чаа-чаа чедиишкиннерни күзеп каалыңар!

Клара Доржу – ТывКУ-нуң тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразының доцентизи, ф.э.к.

Чурукта: 2009 чылда профессор И.В.Кормушинниң юбилейинде кафедраның башкылары болгаш студентилер. Ортузунда – Игорь Валентинович болгаш Любовь Иннокентьевна Кормушиннер.

PS: Хүндүлүг башкылар, кафедраның доозукчулары!

Тыва филология болгаш ниити дылдар кафедразының тургустунганындан бээр 50 чыл оюн 2014 чылдың февраль 28-те демдеглеп эрттирер. "Салгалдар ужуражылгазы" деп байырлалдың программазы:

1. 11.30. - Аалчыларның бүрүткели (Студентилер кварталы, филология факультеди).

2. 12.00. - "Салгалдар ужуражылгазы".

3. 13.00. - ТывКУ-нуң филология факультединиң Литературлуг музейинче экскурсия.

4. 13.30. - Юбилейлиг хемчеглерниң  байырлыг ажыдыышкыны (хуралдаар зал).

Доозукчулар парады.

"Бурун  тыва төлдери бис" деп литературлуг композиция.

Университеттиң ректору О.М.Хомушкунуң байыр чедириишкини.

Уран чүүлдүң мастерлериниң киржилгези-биле концерт.

Доозукчу-аалчыларга сөс.

 

 

Обновлено 16.02.2014 17:12
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ