Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Черлиг-оол Кууларның «Шораан» база Зинаида Казанцеваның «Балыглаткан эзир» деп барымдаалыг тоожуларының чоок талалары PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
11.02.2014 05:59

 

 

Ажылды Туранның  10 «а» клазының өөреникчизи

Шимээлге Шеңне бижээн.

Удуртукчузу: Ооржак М.Н.

 

Черлиг-оол Чашкынмаевич Кууларның «Шораан» база Зинаида Константиновна Казанцеваның «Балыглаткан эзир» деп тоожуларында чээрбиги чүс чылдың эгезинде тыва культураның хөгжүлдезинге улуг үлүүн киирген хөгжүмчүлер Солаан Кыргысович Базыр-оол, Василий Сергеевич Безъязыков оларның салым-чолунуң дугайында төөгүп бижээн. Олар кайызы-даа чажында аарыгга, айыылга таварышкаш, караа көзүлбес болуп, берге амыдыралды чурттап эртер. Ынчалза-даа олар салымынга чалынмайн, хөгжүмнүң дузазы-биле караңгыны тиилеп үнерлер.

Чогаалчы Черлиг-оол Куулар композитор Солаан Кыргысович Базыр-оолдуң дугайында материалдарны ооң чоок кижилеринден чыып, тоожу кылдыр бижээн. Хөгжүм шинчилекчизи Зинаида Казанцева Василий Безъязыковтуң дугайында чүүлдерни Марьям Рамазанованың, Маргарита Татаринцеваның, Валентина Сүзүкейниң, Сергей Бухтуевтиң, Кызыл-Эник Кудажының солун-сеткүүлдерге парлаттынган материалдарындан база ооң чоок улузундан чыып, «Балыглаткан эзир» ("Ранненный орёл") деп документалдыг тоожуну бижээн. Ук тоожуда кол маадырының ады өскерилге чок арткан, а Шораанның прототиви - Солаан Базыр-оол. Бо ийи чогаалда кол маадырларның салым-чолунда чоок талалар хөй.

 

Ийи  маадырның чашкы үези

«Шораан чажындан чырык көрбээн. Ол чогум иезиниң иштинден ыт оглу ышкаш, караа муңгаш үнүп келбээн. Бир эвес ындыг турган болза, кемниг төл деп санаар, төрүттүнерде көңгүс анаа оол турган. Дыдыраш баштыг, кырлаңзымаар думчуктуг, терең кирбиктериниң адаанда шалыңда чодураа дег кылаңнашкан кара карактарлыг. Авазының эмиин көрүп кааш, каттырымзап, ийи холун сарбаңнадыр дывыгылаар...» 

Шораан улаанут аарыындан аарааш, чажында-ла чырык көрбестээн. Ада-иезиниң дун оглу болганда, аныяк ие арга-дужулга чогу-биле оглун чедир эмневейн баар. Ооң туңнелинде карак эмчизинге баарга, согур деп коргунчуг түңнелди үндүрер.

Василий база-ла каң кадык, өөрү дег, деңге хөглеп өзүп орган. Белоцарскының Доңмас-Суг эриинге кызыл-даван маңнап, Дөгээ дааның кырындан Улуг-Хемниң ак-көк оруун база дээрде хостуг эзирлерни магадап көөр чораан. Ынчаарда хоорайга ажыттынган школа-гимназиязынга бичии Вася Безъязыков өөрени берген. Ада-иезин, башкыларын угаанныы-биле, шимченгир-эрестии-биле кайгаткан. Ол мага-бот талазы-биле өөрүнден ушчок улуг.

Вася кудумчу оолдары-биле ойнай бергенде, кандыг-даа мөөрейлерге бо-ла тиилеп алыр турган, алыс чоруу чогунгур төл болган. Аңаа чамдык оолдар бүдүү адааргап, чамдыктары, ылаңгыя Ваня Горев дээрзи, ажыы-биле кыжанып турган. 1918 чылдың март айда Ваня эптиг үе ажыглап, адазының боозун ап алгаш, улус көрбээнде, сагыштыы-биле Васяже боолаптар. Үүлгеткен херээн чажырары-биле, балыглап каан эжин хоорай кыдыынче аппарып кааптар. Ваняның ада-иези орук чорааш кел чыда, дембээргей оолду душ бооп тып алырлар. Ынчалдыр Вася Безъязыков караа көрбес  артар. Улуг хоорайларга баарга, эмчилер-даа дуза болбас.

Шораан чажындан бойдустуң үн-даажын, куштарның ырызын магадап дыңнаар чораан. Ол чорук оолдуң хөгжүмге салым-чаяанныын илередир. Ооң адазы Кыргыс Багыр дошпулуурга шору ойнаар турган. Сотпа даайы Шораанга мандолина белекке берген. Ол кезек-кезек болгаш-ла чедип кээп, школага өөренип алганы орус ырларын дуңмазынга өөредир. Багыр каш малын эдерип, көшкүн амыдыралга чаңчыга берген болза-даа, караа көрбес оглунуң келир үезин бодааш, суурже чоокшулап, Чаа-Хөлден ырак эвесте Шөгүрге чурттап орган Сандак ирейниң чанынче көжүп алыр. Сандак ирей оолдуң кулааның дыыжызын магадаар, ол боду бызаанчыга ойнаар. Чоок кижилериниң деткимчези-биле Шораан бызаанчыга, хомуска, ооң соонда мандолинага ойнап өөренип алыр. Сандак оолга Хемчикке чурттап чораан Дембилдей дээр, караа көрбес хөгжүмчүнүң дугайында тоолчургу чугааны чугаалап бээр. Дембилдейниң уян үнүн улус магадап, чону хүндүлээр чораанын билип алганы оолга улуг салдарны чедирген.

Вася Безъязыков караа көрбестээн соонда,  база-ла качыгдалга алыскан. Ол хай-халап болур мурнунда-ла, гармошкага ойнап шенеп турган болгаш, хостуг үезинде гармонь, балалайканы холдан салбастай бээр. Оолдуң амыдыралын хөгжүм каастай бээр. Ооң өг-бүлези хөгүмге алыс сундуглуг турган. Авазы Пелагея Мелентьевна база даайы Василий Мелентьевич Николаев ырлаар салымныг. Угбалары: Раиса, Люба база багай эвес ыраажылар, акызы Федор балалайкага кедергей ойнаар. Өг-бүле кежээлерде чыглып келгенде, улуг эвес концерт үндүрерлер.

Васяның адазы Сергей Петрович бичии садыглыг турган. 1919 чылда Тывага байдал нарыыдаан, политиктиг үскүлежиишкиннер ында-мында болгулап тургулаан. Безъязыковтарның өг-бүлези Урянхайдан көжүп чоруур деп белеткенип турганнар. Ынчалза-даа хай болуп,  авазы аараан…

Пелагея Мелентьевнаны кезип эмнедири чугула апарган. Минусинск, Томск хоорайларга берге орукту эртип чорааш баарга, эмчилер авазын аарыгның аспаандан камгалап ап  шыдавайн баарлар. Тывага ээп кээрге, адазы Өөк суурнуң девискээринге аткылажыышкын үезинде кызыл партизаннарга бооладып каан болур.

Улуг угбазы Ульяна биле бичии Вася Тываже ээп келирлер.

Шораан баштай Чаа-Хөл школазынга өөренгеш, сөөлүнде сураглыг композиторлар Александр Лаптаң база  Сергей Безъязыков-биле ужуражыр. Ол ужуражылга оолдуң салым-чолунга улуг рольду ойнаар. Оол ийи хылдыг игилден хөй үннүг баянче шилчип, нотаны танып, хөгжүмнүң оруунуң чаа чадазынга келген. Удаваанда ол Оренбург хоорайда караа багай уругларның тускай школазынга өөрени бээр.

Тываның  төвү  Кызылга төөгүлуг болуушкуннар болуп эрткилээн. 1921 чылда Тыва Арат Республика тургустунган.  Вася патефондан бөдүүн ырлардан эгелээш, классиктиг хөгжүм чогаалдарын безин шээжилеп ап турган. Сөөлзүредир оолдуң репертуары радионуң дузазы-биле элээн байый бээр.

Вася орус болгаш тыва ырларга дендии ынак чораан. Чон ыры чокка чурттап шыдавас болганда, ону долгандыр үргүлчү-ле хөгжүм, ыр бүргеп турган. Бодунуң үезинде ол кыдат, көрей ресторанчыгаштарга база ажылдап турган. Элээн болганда Красноярскиже дуңмазы-биле кады өөренип чоруптар. Салым-чаяанныг оолду уран чүүл училищезинче дораан-на хүлээп алыр. Вася аңаа өөренип эгелээрге, дуңмазы амыдыраарынга херек акша-төгерикти ажылдап эккээр. Башкылары дөрт чылдың өөренир курузун чаңгыс чыл иштинде өөреткеш, шылгалдаларны хуусаа бетинде дужаадып доостуруп каар.

Өөредилге чылы билдирбейн эрте бээр, Василий база катап төрээн Кызылынга чедип кээр. Шораан Лаптаң болгаш Безъязыков хөгжүмчүлерге ужуражыр болза, а Безъязыков Минусинск хоорайга душ бооп, Новосибирск чурттуг сураглыг баянист Иван Малинин-биле өңнүк-тала болу бээр. Ол Василийден беш хар улуг, караа көрбес. Ийи хөгжүмчү кады Минусинск хоорайга элээн концерттерге киржирлер.

Ооң соонда Новокузнецк, Амурда Комсомольск хоорайга, Хабаровскиге, Владивостокка чедир гастрольдаар.

Кол маадырларның чалыы назыны

Шораан Оренбург школазынга өөренип тургаш, Назия деп уругга ынакшый бээр. Сөөлүнде олар чарлып чоруур ужурга таваржыр, чүге дизе уругнуң ада-иези чурт солуп, өскээр көже бээр.

Вася салым-чолун Бии-Хемниң Өөк чурттуг Евстолия Романовна Потылицына–биле холбаар. Олар аас-кежиктиг бооп, бир оолдуг, кыстыг болурлар.

Шораан Оренбургка өөренип турар үезинде  «Одаг ыры» деп композицияны тургускаш, Казань консерваториязынга болган мөөрейге киржир. Түңнелинде Шораан тиилекчилерниң аразынга кирген. Ол конкурстуң кол шаңналы «Айлаң куш» деп флейтаны чаалап алыр. Жюри аңаа Курскиде  музыка училищезинче шылгалда чокка кирер эргени берген. Шораанның прототиви Солаан Кыргысович Базыр-оолга төлептиг күш-ажылы дээш, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы деп атты тывыскан.

Дайынның берге чылдарында кожууннарже үнүүшкүннер кылыры кадык артистерге безин амыр эвес херек. Василий Безъязыков концерт бригадалары-биле кады аът-шары мунуп алгаш, салга салдап чорааш, чедери берге суурларны ойбайн, оюн-көргүзүүн бараалгадып  турганнар.

1943 чылдың август 19-та Василий Сергеевич Безъязыковтуң  күш-ажылын Чазак үнелеп, Тыва Арат Республиканың Профессионал Эвилелиниң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаан.

Зинаида Казанцеваның «Балыглаткан эзир» деп барымдаалыг тоожузу факт, барымдаалар-биле байлак бижиттинген-даа болза, дыл-домаа шоолуг байлак эвес. Ында Василий Безъязыковтуң амыдыралының сөөлгү    хүннеринге чедир бижээн. Ол номда «Бот тывынгыр уран чүүл» деп эгеде Солаан Базыр-оол-биле Чаа-Хөлге ужуражыышкын база киирген.

«Шораанда» кол маадырның чүгле аныяк үезинге чедир амыдыралын көргүскен, чүге дээрге ол чогаал уругларга тоожу болгай. Ынчалза-даа ук чогаалдың 2009 чылда катап үндүрүлгезинде чогаалчы бешки кезээн  немей кииргеш, ону «Сактыышкыннар болгаш чагаалар» деп адаан. Ол колдуунда-ла композиторнуң училище соонда амыдыралын, ажыл-ижин, чогаадыкчы намдарын сактыышкыннар дузазы-биле бижээн.

Ниитизи-биле түңнеп чугаалаарга, бо ийи тоожуда дөмей талалар хөй, бот-боттарын долдуржуп, үн алчып турар чүүлдер бар.

Ажыглаан литература:

1. Казанцева З.К. Раненный орел. Документальная повесть о слепом музыканте. – Кызыл: ТувИКОПР СО РАН, 2003.

2. Куулар Ч.Ч. Аялга. Тоожу. Тываның ном үндүрер чери. Кызыл, 1990.

3. Куулар Ч.Ч. Шораан.// Улуг-Хем, № 3, 2009. Ар.3-91.

 

 

 

 

 

Обновлено 11.02.2014 06:27
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ