Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

«УЛУГ-ХЕМГЕ» УРАН СӨСТҮҢ УЖУУН УЛААШ… PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
27.10.2013 17:00

Шүлүкчү Роман Лудуптуң 50 харлаанынга 

Лудуп Роман Дамдынович 1963 чылдың сентябрь 28-те Тыва АССР-ниң Эрзин районунуң Нарын сумузунга төрүттүнген. 1980 ч. Нарын ортумак школазын, 1983 ч. Челябинскиниң юридиктиг техникумун дооскан. 1984-1986 чч. Совет Армияның хүрээлеңинге шериг албан хүлээлгезин эрттирген. 2006 ч. Тываның күрүне университединиң филология факльтедин «тыва дыл болгаш литература» деп тускай мергежилдиг дооскан. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

 

1988 чылда «Улуг-Хем» №68 альманагынга мындыг медээ көстүп келген: «… Аныяк, эгелеп чоруур авторларның чогаадыкчы салым-хуузун Тываның чогаалчылар эвилели бодунуң кичээнгейинге хаара тудуп, оларга боттуг дузаны көргүзүп келген. Эрткен (1987) чылын ВЛКСМ Тыва обкому-биле кады республиканың аныяк чогаалчыларының семинарын эрттирген. Аңаа Эрзинден Роман Лудуптуң, Бай-Тайгадан Мария Ооржактың (амгы үеде сураглыг шүлүкчү М. Күжүгет), Кызылдан Суваң Шаңгыр-оолдуң, Барыын-Хемчиктен Чечек Монгуштуң, Кызыл райондан Бады-Байыр Тараачының болгаш өскелерниң-даа чогаалдары үнелелди алган…». Ол семинарның киржикчилеринден шилиттинген 15 аныяк авторлар: Роман Лудуп (Эрзин), Аңгыр-оол Сендажы (Ак-Довурак), Чечек Монгуш (Кызыл-Мажалык), Бады-Байыр Тараачы (Кызыл району), Сайлыкмаа Комбу, Мария Ооржак (Бай-Тайга), Саида Ооржак, Маргарита Шойдак, Байыр-Белек Нурсат, Сергей Шаалы, Елизавета Емельянова (Кызыл), Борис Ондар (Сүт-Хөл), Алдын-оол Монгуш (Улуг-Хем), Деспил-оол Санчы (Өвүр), Урана Куулар (Москва) оларның шүлүктерин альманахтың номчукчуларынга бараалгаткан. Роман Лудуптуң чогаадыкчы улуг орукче кирип тура, чаңгыс үеде бижип, кады парладып эгелээн эш-өөрү ол болур-дур. Оларның аразында соонда барып, элээн каш номнарын паладыпкан Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери, Тывага сурагжый берген шүлүкчүлер, тоожукчулар болуп дешпип үнүп келгеннери-даа, чырыш кынгаш, олчаан парлалгага көзүлбейн, сураг барганнары-даа бар-ла-дыр…

1986 чылдың декабрьда Эрзин районга совхозтарның ажылчыннары, школачылар, көдээ интеллигенцияның төлээлери «Сеңгилең» аттыг чечен чогаал каттыжыышкынын тургузуп алганын 1987 чылдың бирги чартыында үнген «Улуг-Хем» (№65) альманагынга демдеглевишаан, «Сеңгилеңниң» киржикчилери Алдын-кыс Комбунуң, Роман Лудуптуң, Доржу Чыргал-оолдуң, Аваа Монгуштуң шүлүктерин парлаан.

Роман Лудуптуң «Эр болуп, аккыр өөмден ужуп үнгеш», «Сарыг хүнүм пөрүк кыстың арны ышкаш» деп шыырак бижиттинген шүлүктери ынчан 1987 чылда көстүп келгени ол. Тыва чогаалга хандыкшылдыг номчукчулар аныяк шүлүкчү-биле ынчаар эң-не баштай танышкан. «Ооң ол шүлүктери тыва поэзияга чаа сырын, онзагай аялга кылдыр дыңналып, билдинип келген» деп Нарын школазының башкызы Я. Яндак «Шүлүкчү Роман Лудуптуң шүлүктериниң онзагайы» деп чүүлүнге (2013. «Улуг-Хем» № 1) чөптүг демдеглээн.

«Эр болуп, аккыр өөмден ужуп үнгеш» деп шүлүк «Дамырак-3» (1989), «Ийи чагаа» (1990), «Чер-Дээрниң кыйгызынга» (2002) деп шүлүк номнарынга парлаттынган. Ук шүлүк сураглыг орус шүлүкчү Сергей Есенинниң база ооң кайгамчык уяранчыг шүлүктерин тыва дылче очулдурганнарның онзагай сарынналдыг салдары-биле бижиттингени черле илдең.

Эр болуп, аккыр өөмден ужуп үнгеш,

Ээр-дагыр оруктарым аайы-биле,

Ырактарже дүн-хүн чокка базып ор мен.

Ынчалза-даа Рязаньга четпээн-дир мен
(1).

Эрткен оруум хемчээр болза узун-на боор,

Каш-даа чылда чурттум каггаш, чидип чорааш,

Кандыг кижээ душпадым дээр, ынчалза-даа

Есенинге кажанда-даа тушпаан-дыр мен.

Ээ-че, ону коптаргаш чоор, ажыы бар бе,

Элеңейнип тояап чорааш, чүге четтим?
(2).

Чүү-даа болза, орус оолдуң хөрек-чуруун

Чүрээм чаны карманымга шыгжап чор мен.

Каптагайым куржап алган оруктарга

Харыксырааш, шаам төнзе, үргүлчү-ле

Катап-катап шүлүктерин номчуй бээр мен.

Бүдер-бүтпес бодалдарын хумагалаан,

Бүдүү-бүдүү сарынналган бажымайны

Талыгырдан салгын келгеш, суйбай бээрге,

Таңды-Тывам сакты хонуп, ыстай бээр мен.

Ээремде сарыг айым салдай бээрге,

Эриг баарым сактыышкындан куюмналып,

Эрзин хемим эриин дургаар дазылданып,

Эзимнелген теректерим чоктай бээр мен.

Соомда калган оруктарым узун-на боор,

Чогум черле кижи ону канчап хемчээр.

Чазыгларым намдарымның эриин ажып,

Часкы хем дег, далайланып дажаан-на боор
(3).

Ээ-че, ону коптаргаш чоор – ажыы бар бе.

Элеңейнип тояап чорааш, бир-ле кежээ

Рязаньга чеде бергеш, хадыңнарның

Ыяңгылыг хөглүг ырын дыңнаай-ла мен.

Бо шүлүкте С. Есенинниң тыва очулгаларның аян-хөөннерин (мотивтерин) реминицензия аргазын ажыглап киирип турарын көрээлиңер:

(1) Босфорга кажанда-даа чорбаан мен,

Бодумдан ону черле айтырба.

(С. Есенин. «Босфорга кажанда-даа чорбаан мен» –

очулга Ю. Кюнзегештии);

(2) Эге баштай ынакшылды ырлай бердим

Ээ че, түвек, содаадан ам ойталадым.

(С. Есенин. «Ак-көк өрт-даа казыргылап хадып үнген» –

очулга К. Черлиг-оолдуу);

(3) Эрткен оруум эвээжин аар,

Эттинмес чазыым көвейин аар.

(С. Есенин. «Сени көөрге кударанчыын» –

очулга М. Доржунуу).

Шак-ла ындыг хөөннер Р. Лудуптуң «Бүдүн чылдың календары…», «Ийи чагаа» болгаш оон-даа өске шүлүктеринге уламчылаар. С. Есенинниң «Авамга чагаа» деп сураглыг шүлүүнүң аян-хөөнү «Бүдүн чылдың календарында» дыка тода дыңналып турар:

Бүдүн чылдың календары

Бүрүлер дег тоглап төнген,

Чаңгыс оглуң ээп кээр өйү

Шагда эрткен, күжүр ием.




Харлыг даглар бажы дуглаан

Хары черде ынак оглуң

Каш-даа улай чагааң алгаш,

Харыылаарын саадаткан-дыр.



Хуулгаазын дөртен бир даш –

Хуваанааңны салып орбайн,

Ыстаан чүрээң човалаңын

Ыглап каавыт, сыыгадывыт.

(«Бүдүн чылдың календары…»).



Кандыг-даа язы-сөөктүг чогаалчыларның шүлүктеринде ие кижиниң овуру кайгамчык чаагай энерелдиг сеткили, ажы-төлү дээш сагыш човаашкыны, дүвүрели хөлзээшкиннии-биле илереттинген болур. Р. Лудуп ие кижиниң ишти-хөңнүнүң ийлээр чыгыы човалгазын «Кежээниң-не…» деп шүлүүнге улустуң ыр-кожамыындан ужуктаан. Мында Аваның кажан кезээде ажы-төлүн манап орар деп утка (мотив) Зоя Намзырайның «Авам мени манап орар» деп шүлүү-биле хөөннежип, үн алчып турар. А чогаалдың хевириниң аайы-биле К. Симоновтуң «Мени мана» («Жди меня») деп шүлү-биле чүүлдеш. Мында орус чогаал болгаш ооң тыва очулгазы (Ю. Кюнзегеш) база Л. Лудуптуң шүлүктеринге онза чемишти бергени солун.

Кежээниң-не
Кээр боор деп манап орар.
Дүмбей кара
Дүнелерде манап орар.
Сыгыр даңда
Шылаан-даа бол, манап орар.
Сырын-хатка
Шыырныкса-даа, манап орар.

Кышкы өйде,
Кыржаң соокта манап орар,
Халыын изиг
Кааңда-даа манап орар.
Чазын куштар
Чанып келир - манап орар.
Хүлерерген
Күскү өйде манап орар...

Дөзүң-угуң
Төрелдериң сагынмастап,
Эжиң-өөрүң
Шагда сени уттупканда,
Чаңгыс чүгле
Сени АВАҢ манап орар.
Ээп кээриң
Четтикпейн манап орар...

***

Аныяк шүлүкчүлер бөгүнгү хүннү билип, угаап, боттарының хамаарылгазын илередип көргүзерде, эрткен үениң овурунче көрнүп, чедимчелиг тывыштарны кылып турар. Эрткен үе биске ам-даа бүрүн ажыттынмаан, харын-даа билдинмес чажыт бооп чоруур деп бодал ыракка көстүп, шууштур халдып чоруй барган алдан маадырларның овур-хевирин Роман Лүдүптүң «Сарыг хүнүм пөрүк кыстың арны ышкаш…» деп эгелээн шүлүүнде чиге илереттинген. Ооң дугайында 1992 чылда «Улуг-Хем» №3 сеткүүлге У.А. Донгак «Өзүмнерниң өңнери» деп допчу чүүлүнге медеглээн.

Сарыг хүнүм пөрүк кыстың арны ышкаш,
Кыза бергеш, даглардыва шимеш диди.
Чайгы ховаа чапты берген чиргилчинни
Кырлай базып, алдан кижи шуужуп бар чор.

Кежегелер дээрниң хиндиин кымчылаан дег,
Салгын-хатка хииледир эстеп туру.
Кеткен хевин базып алган аар чепсээ
Чайынналып, шаңгырадыр дагжап чору.

Шуушкан улус кыдыы-биле маңнай бергеш,
Чугаа эреп, мендилежип айтырган мен:
«Кайыын үнүп, каяа чедер бодадыңар,
Кандыг чаага киржир силер, акыларым


Менди сөзүм кулактарга четпээн чоор бе?
Мени дыңнаан, көрнүп келген кижи-даа чок.
Шыңгыы түрлүг шырайлары хүлер-хүлер,
Шыңганнары эннежир чок мөчек-мөчек.

«Акыларым, бичии када манаптыңар,
Аалымда ачам боозун чүктеп алыйн,
Силер-биле кады мен» деп кыйгы салгаш,
Сиген сүзүп, өөмдүве маңнапкан мен.

Амга чедир кадыгланмаан эктим ажыр
Аар боомну чүктевиткеш, халып келдим.
Алдан акым мени каггаш чораан болду,
Айның чырыы сарыг хову ошкап турду.

Оон бээр-ле үргүлчүнүң куруг ховаа
Орай кежээ ыыт чокка олурупкаш,
Хөлүгүр көк чиргилчинге акыларым
Көстүп кээрин четтикпейн манай бээр мен.



Бо шүлүкте С. Пюрбюнүң Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында тыва чоннуң маадырлыг ажыл-херектерин чураан «Кызыл коъш» деп балладазының аян-хөөннери иле көстүп турар.

Кайыын үнген, кандыг этти чүдүрүп каан,

Каяа чедер кожул бо
? – деп айтырган мен.

(С.Пюрбю. «Кызыл коъш»)…



***

«Улуг-Хем» сеткүүлүнге колдуунда-ла Тывага ат-сураа элээн чаңгыланы берген сураглыг чогаалчыларның шүлүктери, проза болгаш шии чогаалдары, очулгалары, ол ышкаш чогаал сайгарыкчылары – критиктерниң, чогаал шинчилекчилери эртемденнерниң чүүлдери парлаттынар. Оон аңгыда барык-ла кожуун бүрүзүнге көдээниң ажыл-ишчилерин, албан-хаакчыларын болгаш аныяктарын хаара тудуп турган чечен чогаал каттыжыышкыннарының чогаадыкчы чүткүлүн деткип, оларның бижээн чүүлдерин база чырыкче үндүрүп, тыва чогаалдың делгемнеринче орукту ажыдып турган.

2012 чылда «Улуг-Хем» №2 сеткүүлүнүң орус дылда үндүрүзүлгезинге Роман Лудуп каш янзы мергежилдиң автору бооп көстүп келир. Ол «Чаңгыс шыпшыңның узун оруу» («Долгий путь одной тишины») деп романның, «Сүме-Бели дагда кымны сиилбип чурааныл?» («Кто изображен на горе Суме-Бели?») деп тайылбырлыг шинчилел ажылының автору болурундан аңгыда, ук сеткүүлдүң а) сөзүглелдериниң парлакчызы (наборщик), б) шүүкчүзү (корректор), в) чурук каасталгазын кылыр дизайнери, г) өрүкчүзү (верстальщик) болуп турар.

Ооң соонда 2012 чылда «Улуг-Хемниң» №3 (147) дугаарынга: чаа бижиттинген 23 шүлүктери, чогаалчы эжи Эдуард Мижиттиң эгелээшкинин уламчылаан, чурулга уран чүүлүнүң тергииннеринге тураскааткан ажылдарының баштайгызы «Аялгазы куттулуп кээр чуруктар. (Л. Уржуктуң чогаадыкчы ажыл-ижиниң дугайында)» деп шинчилел-нептередикчи чүүлү (очерк), Саняң Чамзы, VI-гы Далай-Ламаның «Ынакшылдың ырылары» деп шүлүк чогаалдарының очулгалары; «Улуг-Хемниң» №4 (148) дугаарынга «Чаңгыс шыпшыңның узун оруу» («Долгий путь одной тишины») деп романының уланчызы; «Улуг-Хемниң» №5 (149) дугаарынга «Хуулгаазын өртемчейниң чаяакчызы. (Чурукчу О. Суван-оол дугайында очерк)»;

2013 чылда «Улуг-Хемниң» №1 (151) дугаарынга: 1) «Бодунуң эриин үерлээн хем…»; 2) «Селбер бажың дөңгүрерткеш, эреге чууп…»; 3) «Ырак оран Энеткекче каш-даа удаа…»; 4) «Даштыкы хөлге мунупканда…»; 5) «Эрге дужаал, көвей акша эдилээнде…»; 6) «Адааргалдың чалбыыжынга хуюкталган…»; 7) «Сээдең сен! деп чалымдыва алгырарга…»; 8) «Оо-хоран үрезинин тарып аарга…»; 9) «Чежемейниң шаар дээрже бедизе-даа…»; 10) «Арын-бажың, карак-кулааң көөрүмге…» деп ожук даштары он шүлүктерин, «Дөрөө-нуур – Төре-хөл» деп шүлүктээн тоолун, «Салым-чаяанныг чурукчулар башкызы» деп чурукчу, башкы А. Седипков дугайында очеркти; «Улуг-Хемниң» №2 (152) дугаарынга «Чаяалганың оруу-биле» деп график Чечек Монгуш дугайында очеркти бижип парлаткан.

Тыва чогаал болгаш чогаалчыларның, чогаал сайгарыкчылары болгаш шинчилекчилериниң ажылдарын чырыдып турар интернетте «Роман Лудуп стихи» деп сайтты ажыткан.

***

1992-1994 чылдарда Россияда сарыг шажынның өөредилге черлериниң бирээзи Санкт-Петербургтуң «Гунзенчойнэй» дасыңынга (дацан) өөренгеш, Богда бурган башкының өөредиин элээн ханызы-биле шиңгээдип алганнарның бирээзи, сагыл-саңмаар четтиргенинден-не боор, чон аразында Сундуй башкы деп буянныг ады делгереп үнген. Ол хилинчек, човулаң, элег, түрег деп чүвени амыдыралдан хөйнү көрүп, човап; кылык, килең, адаан, өжээн деп чүве кижини эки чүвеге чедирбезин; адааргаар, менээргенир, көөргетинер чоруктарга, хоп-нүгүл тарадырынга сундугары ышкаш бак ералыг чүве чок дээрзин арга-сүме айтырып, чүдүп, сүзүглеп келген улуг-биче назылыг чонунга тайылбырлап, ном-судурун ажып, дагылга-саңын хүн-бүрүнде бүдүрүп берип чорууру – ооң амыдырал-чуртталгазының өзээ, баганазы, үндезини. Оон бээр элээн каш чылдарда Кызыл хоорайда чонда ады Эрзин хүрээзи дижиривис «Ташипандэнлинг» дуган-хүрээзиниң соржу-башкызы болуп, чонунга ачы-буян чедирип чоруур.

Р. Лудуптуң 2002 чылда парлаттынган «Чер-Дээрниң кыйгызы» деп номунда А.А. Даржай эге чүүлүнде, допчу-даа болза, кедергей ханы уткалыг мындыг үнелелди берген: «Ийи чагааның» (бирги номунуң) соонда Роман Лудуптуң хууда амыдыралынга, ооң өртемчейже көрүжүнге, үзел-бодалынга өскерилгелиг чаартылга болган. Аныяк шүлүкчү бодунуң көрүжүн, үзел-бодалын эде көрүп, сарыг-шажын – буддизмниң идепкейлиг сүзүглекчизи апарып, ол талазы-биле лама эртемин чедип ап, чон ортузунга Будданың өөредин чүткүлдүү-биле нептередип эгелээн» («Авторнуң дугайында сөс»).

«Чер-Дээрниң кыйгызында» тыва чечен чогаалга мооң мурнунда туруп көрбээн чаа көрүш, чаа агым тодаргайы-биле илереп кирип келген. Чогум-на ындыг көрүш, ындыг агым мурнунда-ла өгбелеривистиң сагыш-сеткилинге чырып, дойлуп чораан чүве-дир ийин. Чүгле ханныг-чинниг хувискаалдың салдары-биле чаа төре тургустунарда, барык-ла 70-80 чылдарның дургузунда үзүктелген турган. Чөптүг көрүштү катап кыпсып, шөлээн агымны моондактап турган шаптараазыннарны баштан (угаан-бодалдан), чүректен (сагыш-сеткилден) арыглап аштап эгелээн чогаалдарны бижип эгелээни – Р.Д. Лудуптуң чаа тывыштары, чаа ажыдыышкыннары болур-дур.

«Чаңгыс шыпшыңның узун оруу» («Долгий путь одной тишины») деп романын, Саняң Чамзы, VI-гы Далай-Ламаның «Ынакшылдың ырылары» деп шүлүк чогаалдарының очулгаларын ханы шинчилеп, сайгарып көөр үе база чедип келир. Кадыг дошкун соок кышты солуп келген, одунган часкы бойдус дег, бо эргилделиг үеде өгбелерниң үзүктелген өртемчейже көрүжү, үзел-бодалдары амгы үениң салгалдарында сергеп, омакшып чоруп олурарын ол чогаалдардан эскерип көрүп эгелээн бис.

Чаа аян-хөөн-биле бижиттинген шүлүктеринде Р. Лудуп сарыг шажын-биле холбашкан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарын архаизмнер аразындан ушта тыртып, улус-чонга дедир эгидип, чаа аян-шинчилиг овурларны тургузарынга, ылаңгыя сонеттер болгаш ожук даштарында элбээ-биле ажыглап турар.

Мөргүлдүг сонет

Уругларым авазы Бэллага

Сеткилимниң арыг, чаагай дээжи ырын
Сержим кылгаш, сени йөрээп, өргүп чор мен.
Дамбырамның каргыраалаан диңмидинден
Даржык-доктар сенден ырап, тайлып читсин!

Даглар бажы – ак-ойда даяан кылып,
Даады сеңээ кежик чалап, мөргүп чор мен.
Коңгам хоюг дыңгылдайы куттулуп тур,
Хоозуралдың айыылы сээ дегбес болзун!

Эриг баарым эң-не ховар эртинези –
Энерелим эжим сеңээ сөңнеп чор мен.
Эдискеним аккыр туңум хөөмейи
Эгиир шагда бачытты сээ чагдатпазын!

Чээрби бир тарийгилер тариназын
Черим кызы чүгле сеңээ номнап чор мен.



Агаар хээлээн артыш-хүжү аккыр ыжы…



Агаар хээлээн артыш-хүжү аккыр ыжы
Аравыста шырымналып туманналды.
Хола сарыг бурганнарның баарында
Холдарыңны наманчылаан тейлеп ор сен.

Көргештиң-не сени дораан танып кагдым.
Хөгжең ышка тоолзууң аажок көстү-дүр сен.
Карактарың шийип алгаш, сымыранып,
Ханы бодал - мөргүлүңнү номнап ор сен.

Чажыртынмас дүвүрелге алзы берген
Чалбарыыңга бир-ле кижи адаарыңга,
Сактырымга, мээң адым адаан дег сен.
Шала сести, сенче углай чаңгыс бастым...

Уваа-шээжээң каасталгазы алдын билзээң
Ужур-чөвүң сөглээн-даа дег кылаш диди...




Уваа-шээжээң каасталгазы алдын билзээң
Ужур-чөвүң сөглээн-даа дег кылаш диди...
Сеңээ чедир каш-ла базым арткан турда,
Шеле соккан дынныг ышкаш тура дүштүм.

Хөрек долуп, диргеп келген дүлгээзинден
Хөлзеп, бойлаан чүрээм меңээ чагыртпайн-дыр...
Чаңгыс-ла чыл көрүшпээн бис. Чаңгыс-ла чыл
Салымывыс үзе шиидип шиитпирлээн-дир.

Догуур туткан хуурак оолак кеңгирге соп,
Дошкууттарын чалап, кый деп номнай бээрге,
Коңга, шаң, дамбыралар куттулуп кээп,
Хоржок, хоржок-диген ышкаш дыңналы-дыр...

Хартаачылаан халыын күзел оюнунга
Катап-катап алзы-ла бээр чөгенчиимни...



* * *

Ожук даштары

Чазак-төре соора төөрээш дошкуурап боор,

шажын номун, хүрээ-хиитти узуткап боор.

Чажыт дуган – сүзүүмнү кым бузуп шыдаар?!


* * *

Чештинген ыт ээзин каггаш, арлы дүшкеш,

чемин бодааш, ша-даа болбайн ээп келир.

Бурганындан кижи ырап каяа чедер.

* * *

Үүлениң үре-түңү ээзин кагбас,

Үе өттүр сурап чорааш чедип келир.

Үрезинни үнүш салгап чимизин бээр.

* * *

Шаар дээрже буруладыр саңым салгаш,

Сагыш-биле чамбы дипти эргээш келдим.

Тывам ышкаш Тынгарыкчы тыппас чордум.



Соржу-башкы үүле-херээ-биле чергелештир амгы үеде Р.Д. Лудуп Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң «Улуг-Хем» сеткүүлүнүң харыысалгалыг секретары болуп ажылдап турар. Оон аңгыда ол Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң Эртем архивинде төвүт болгаш эрги моол бижиктиг ном судурларны даңзы ёзугаар хынавышаан, ону электроннуг хевирже шилчидип, ук ном судурларның ужур-утказын, кажан, каяа, кандыг таварылгада ажыглаарының аайы-биле чурумчудуп, допчу тайылбырларын тодарадып бижиир ажылдарны чорудуп турар эртем ажылдакчызы. Ол тоң чугула ажылдар-биле чергелештир 1772 чылдан бээр Тываның девискээринге туттунган хүрээ, дуганнарның төөгүзүн чыып бижиир шинчилел ажылдарында киржип турар. Ол ышкаш эрге-чагырга органнарының мурнунга хөй-ниитиниң киирип келген дилээн ёзугаар, сарыг шажынның тураскаалдыг ыдыктыг объектилериниң тайылбырын кылган «Сүме-Бели дагда кымны сиилбип чурааныл?», «Бурганныг-Чарык дагда турар даштарда бурганнарның аттарын тодарадыры-биле чоруткан шинчилел ажылы» деп чүүлдерни бижип парлаткан.

***

«Кандаай чоор?» деп шүлүктүң лириктиг маадыры чуртталгага кажарап келген эр кижи чаш, элээди болгаш чалыы үелерин сарыннал-биле сагынмышаан, эрте берген үе-шагның дүрген маңын элдепсинип көрүп турар.

Мөңгүн ыжы бурулаан,

Мөңге көк дээр айдызаан

Аккыр өгнү көөрүмге

Авам өө дег кандаай чоор,

Авам өө дег кандаай чоор!?



Хоор сарыг ховуда

Хой-ла сүрүүн ай диген

Аъттыг кижи көөрүмге,

Ачам-даа дег кандаай чоор,

Ачам-даа дег кандаай чоор?!



Хаак аъдын мунупкан,

Халдып эрткен оолактың

Борбак чаагын көөрүмге,

Бодум-даа дег кандаай чоор,

Бодум-даа дег кандаай чоор?!



Бо шүлүктүң ыр болуп хуула берген хевирин, чогаалчывыс машиназының моторунга үдедип алгаш күүсеткенинден дыңнааш, бодумнуң база элээди оол шаамче эглип, шывык аъттар мунгулапкаш, чайлагга сыдырадыр саяктадып, чырааладып турган эштеримни, кады ойнап өскен дуңмаларымны-даа сактып, оларның шагда-ла аъдының бажы хоя берген малчын ада-иези – даайларым-күүйлеримни-даа чоктап, думчуум ишти ажып, карактарым чажы сыстып, бүлдеңейни-даа берген чүве. Мээң ада-ием малчын эвес-даа болза, база-ла каш малын өстүрүп, бажыңывыс баартаанга ачамның кирпичтен кылып кааны узун кара хоолайлыг суугузундан мөңгүн ыжы бурулап, шууруунун шурадып, шимезин тип, чөкпек-быштаан хайындырып, ажы-төлү бистерни шуптувусту тоттуруп-доруктуруп, ажыл-ишке дадыктырып, эртем-билигге чедирип кагдылар. Чашкы шаамны сактып келгеш, сарыг хүннү бадыр куюмналып сарынналдым. Чараш-ла аялга, шымбай-ла күүселде, чаагай-ла сагыш-сеткил дойлуушкуну дээш шүлүкчү эжимге, ырлар база бижип чоруур хөгжүмчүмге, пөрүксүмээр ыраажымга мөгейдим.

Василий Салчак,

Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү,

чогаал шинчилекчизи

http://tigi.tuva.ru

Обновлено 30.10.2013 22:01
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ