Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Тыва чогаалга электив курузунун ажылчын программазы PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
25.10.2013 20:46

 

 

Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем яамызы

Муниципалдыг ниити өөредилге чери Туранның №2 ортумак школазы  Тыва чогаалга электив курузунуң

АЖЫЛЧЫН ПРОГРАММАЗЫ

(неделяда 1 шак)

Класс: 9 “а”

Өөредилге номунуң автору ады, үндүрген чылы: К.Б.Доржу., М.Н. Ооржак., А.Б. Суктар. Тыва чогаал. 9 класс. Кызыл: НШХИ, 2012.

Программаның ады: К.Б. Доржу. Тыва чогаалды гуманитарлыг профилдиг 9-11 класстарга өөредирини программазы(шенелде программа). Кызыл: ТывКУ, 2005.

Ажылчын программаны тыва дыл болгаш

чогаал башкызы Ооржак М.Н. ажылдап кылган.

2013

Тайылбыр бижик

2010-11 өөредилге чылында ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем министерствозунуң чанында НШХИ-ниң эртем чөвүлели бадылаанын ёзугаар Бии-Хем кожууннуң Туранның 2 дугаар ортумак школазының баазазынга гуманитарлыг угланыышкынныг класстарга тыва литератураны хандыр өөредириниң талазы-биле шенелде азы эксперимент шөлү ажылдап эгелээн. Ону удуртуру-биле ТывКУ-нуң тыва болгаш нити дыл эртемнериниң кафедразының доцентизи, ф.э.к. К.Б. Доржу ажылдап эгелээн болгаш ооң удуртулгазы-биле ук школаның тыва дыл болгаш чогаал башкылары Ооржак М.Н., Суктар А.Б., Донгак Р.М., Сат А.М. шенелдеге киржип эгелээн.

2005 чылда тургустунган К.Б.Доржунуң Тываның күрүне лицейинге ажылдап турган гуманитарлыг угланыышкынныг 8-11 класстарга тургусканы «Тыва дыл болгаш чогаалды хандыр өөредириниң программазы» деп шенелде программазын өзек кылдыр алгаш, аңаа даянмышаан, немелделерни киирген.

Школага тыва аас чогаалы болгаш литератураны өөредириниң сорулгалары

Өөредиглиг:

- чогаал сөзүглелиниң тургузуун, уран-чеченин, ооң дылының онзагай талаларын, идей-тематиктиг утказын, композициязын ханы сайгартып;

- чогаалдың теориязының эге билиглеринге даянып, чечен чогаалдың аймаан, жанрын, хевирин, ооё бижиттинген төөгүзүн чыып;

- чечен чогаалдың онзагайын уран чүүлдүң өске хевирлери-биле деңнеп, орус болгаш өске-даа чоннарның литературазында тыва чогаалдарның идей-тематиказы-биле хөөннеш уткалыг чогаалдарны деңнеп;

- чогаал сайгарарынга ажыглаар янзы-бүрү медээ-сүмелерни (Интернет четкизи, словарьлар, библиографтыг справочниктер, энциклопедиялар) ажыглап сайгарарын өөредир.

Сайзырадыр:

- уругларның амыдыралче бот-тускайлаң медерелдиг көрүжүн хевирлеп, чогаадыкчы арга-шинээн;

- аас болгаш бижимел чугааны делгереңгей, утказынга дүүштүр шын ажыглап, сайгарарын сайзырадыр.

Кижизидилгелиг:

- сагыш-сеткили байлак, мөзү-бүдүжү чаагай, эптиг-чөптүг;

- кижилерге, төрээн черинге, бойдузунга ынак, хумагалыг;

- хамааты бот-медерели бедик; ада-чурт төөгүзүн үнелеп билир;

- номчулгага сонуургалдыг, чогаадыкчы езу-биле боданып, бодунуң туружун амыдыралдың кандыг-даа байдалында камгалап билир кижини кижизидер.

Тыва аас чогаалы болгаш литература эртемнериниң утказы болгаш тургузуу

Тыва дыл болгаш тыва литератураны хандыр өөредириниң программазынын сорулгалары болгаш принциптери 5-11 класстарның ниити программазынга дүгжүп турар болгаш колдуунда оон үндезилеттинген. Бо программаның кол угланыыышкыны 8-11 класстарга тыва литератураны элээн хандыр өөредири болур.

Тыва кижиниң мөзү-шынары, сагыш-сеткили, ниити бүдүжү шын хевирлеттинеринге, национал чоргааралы оттуп, тыва кижи мен деп чүвени медереп билип, чоргаарланыр апаарынга кижиниң төрээн дылы,чогаалының ролю аажок улуг. Ооң-биле чергелештир төрээн Тывазынга, өскен-төрээн черинге, ооң чонунга, бойдузунга ынак болурунга төрээн дылы, чогаалын дамчыштыр кижизиттинер болганда, тыва дыл, чогаал кичээлдери школага чугула эртемнерниң бирээзи болуру чугаажок.

Бердинген программа чаңчыл апарган «чурумну үреп турар» болгаш ооң мурнунда тургустунган тыва дыл, чогаал программаларындан элээн аңгы болуп турар чылдагааны - тыва дыл, чогаалды ханыладыр өөредиринге дузаламчы апаары болур. Бистиң бодап турарывыс-биле алырга, 9 класска өөреникчи кижи элээди назы чедип, төрээн дылы, чогаалының ужур-дузазын медереп билип эгелей бээр. Ол өйде төрээн дылын болгаш аас чогаалын база литературазын хандыр өөредип эгелээри эптиг. Ынчангаш 8 класстан эгелеп ол эртемнерни эге дөзүнден тура өөредири чугула. Ону өөредирде база-ла чаңчылчаан чурумдан уштунуп, бир кезекти (разделди) элээн үр үеде өөредир.

Бо программада тыва чогаал шактарын мындыг хевирлиг тургузуп каан: тыва улустуң аас чогаалын 9-ку класска чартык чыл дургузунда өөредир болгаш ооң уран чаражын, байлак дылын, чечен-мерген аргаларын сайгартыр. 9-ку класска 2-ги чартык чылда уруглар чогаалы болгаш классиктерниң шүлүк чогаалын өөредир.

А онгу класстың баштайгы чартык чылында ийиги болгаш ооң соондагы салгалдың шүлүкчүлериниң чогаалдарын база амгы шүлүк чогаалында чаа хемчээлдер, хевирлерни болгаш ол хемчеглерни тыва поэзияже киирген шүлүкчүлер-биле кады өөреникчилерге таныштырбышаан, ук хемчээлдерге бижиттинген чогаалдарны сайгартып көөрү чугула. Лира-эпостуг чогаалдарны, тыва басняны база ук чартык чылда өөредир.

Онгу класстың ийиги чартык чылында проза чогаалының чечен чугаа жанрын өөредир.

11-ги класстың бирги чартык чылында тыва тоожу, романнарны болгаш үшкү улдуңда тыва драматургияны, а сөөлгү 4-кү улдуңда тыва чогаалчыларның чогаадыкчы ажыл-ижиниң дугайында допчу шинчилелди чорудары азы библиографтыг өөредилге көрдүнген. Ол шинчилел ажылдарын доозукчулар башкының удуртулгазы-биле 9 класстан-да эгелеп алгаш, 11 класска камгалап болур.

9-ку класска түңнел шылгалдага тыва дылга эдертиг азы чогаадыг бижиирде, өөренип эрткени чогаалдарга, темаларга дүүштүр тема азы сөзүглел бээр болза таарымчалыг. Оларны башкы уругларның өөренип эрткени темаларның аайы-биле тургузуп ап болур. 11 класска доозукчулар тыва дыл, чогаалды доозарының шылгалдазы кылдыр шилип алган болза, чижек чогаадыг темаларын башкылар таарыштыр кылып алыр апаар. Кайы-бир чогаалды өөренип дооскан соонда, аңаа хамаарышкан чугаа сайзырадылгазын экижидер сорулга-биле чорудуп болур хире бижимел азы аас-биле ажылдарныё чижек темаларын баш бурунгаар киирип, планнап алыры таарымчалыг. Уругларга таныш, утказы ханы, өөредиглиг чогаалдарның сөзүглелдерин эдертиглер, диктантылар болгаш чогаадыгның чамдык хевирлерин бижидеринге ажыглаар кылдыр шилип ап, план кылыр болза эки.

Чамдык чогаалдарга уруглар үнелел, аннотацияны бижип, солун, сеткүүлче чорудуп, бодунуң кайы-бир чогаалга, ооң дылынга хамаарышкан бодалын илередип билир кылдыр өөредип, чаңчыктырары чугула.

Бердинген программаже кирип турар чогаалдарны оларның кижизидилгелиг ужур-дузазын болгаш уран-чеченин, дылының чаражын, стиль талазы-биле байлаан, стиль аянныын барымдаалап киирген. Башкыларга чогаадыг бижидерде-даа, чогаал сайгартырда-даа дуза болуру-биле чогаалдарда сайгарып болгу дег чурумалдарны база колдадыр ажыглаттынган уран-чечен аргаларны киирип каан (портрет, пейзаж, интерьер чурумалы азы бир чогаалда метафоралар азы эпитеттерниң байлаа дээн чижектиг «дүлгүүрлерни» айтып каан).

Тыва чогаалды өөредип тура, ону чүгле номчуткаш, кыска утказын чугааладыры-биле кызыгаарланмайн, чогаал сөзүглели-биле ажылды солун кылдыр, ооң уран-чеченин, дылының чаражын, байлаан уруглар эскерип көрүп, сайгарар ужурлуг. Чогаалда көдүртүнүп турар айтырыгга, темага хамаарыштыр бодунуң бодалын аас-даа, бижимел-даа хевирге илередип билир кылдыр өөредири чугула. Чаңчыл болган эдертиг, чогаадыглардан аңгыда, бодунуң фантазиязы-биле кичээлдиң кандыг-даа хевирин шилип алыры башкыдан хамааржыр.

9-10 класска чогаалчыларның биографиязын калбаа-биле өөредири албан эвес, оларның чогаалдарын элээн номчуп, сайгарып, хандыр өөренип каапкан соонда, школаны доозуп тура, оларның чогаадыкчы ажыл-ижин элээн ханызы-биле шинчилевишаан, өөренири көрдүнген. Кайы-бир чогаалчының чогаадыкчы ажыл-ижинге доозукчу ажыл бижиткеш, ону камгаладыр кылдыр башкыларның шактар үлелгези болур бетинде-ле шиитпирлээш, удуртукчу башкыларынга чогуур шактарны киирип бээр болгаш өөреникчи чыл дургузунда доозукчу ажылын кылып келир кылдыр доктаадып алыр болза, өөреникчилерге-даа, башкыларга-даа эптиг болуру чугаажок.

10-11 класстың өөреникчилери тыва дыл, чогаал талазы-биле эртем-шинчилел ажылын чорудуп, эртем-практиктиг конференцияларга дыңнадыг, илеткелдер кылып болур. Республика чергелиг «Келир үеже базым» («Шаг в будущее») деп өөреникчилерниң эртем-практиктиг конференциязынга база киириштирери чугула.

Олар тыва чогаал шинчилелиниң төөгүзүн, амгы үеде байдалын эки билген турар болгаш эртем ажылдары-биле уругларны башкы таныштырбышаан, боттары база улуг эвес эртем ажылдарын кылып эгелээринге белеткээри артык эвес. Тыва чогаал критиктерин билип, оларның ажылдарын элээн сайгарып көрүп, тыва чогаалды боттары база элээн шүгүмчүлелдии-биле номчууру чугула. Ынчангаш 11 класска чедир өөреникчилер чогаал терминнерин эки шиңгээдип алган, оларны чугаазынга, эртем-шинчилел ажылдарынга шын ажыглап билир ужурлуг.

Аңгы-аңгы чоннарның культуразының солчуушкуну, диалогу деп билиишкинни улам ханыладыр билиндирер сорулга-биле тыва болгаш орус чогаалдарның харылзаазын, чоорту түрк дылдыг чоннарның чогаалдары база моол чогаал-биле деңнээр ажылдарны чорудары база солун, оларның аразында чоок азы хөөннеш, хевирлеш чүүлдерин дилеп тывары чугула. Ындыг хевирлиг ажылдар уругларның делегей көрүүшкүнүн, кругозорун улам байлакшыдар апаар.

Программаның материалы кичээлдерниң шупту хевирлеринге таарыштыр кылдынган. Башкы тыва чогаалга бердинген шактарның аайы-биле чеже теория, чеже практиктиг азы лабораторлуг ажылдар кылдырып болурун таарыштыр үлеп ап болур. Бодунуң күзели-биле чамдык темаларны база өскертип ап болур.

Бо программада тыва чогаал программазында сайгарып болур хире чогаалдарны сүме кылдыр киирип каан. Башкы холунда бар материалдың шаа-биле чогаалдарны кызырып азы немеп, өскертип ап болур. Программада кирген чогаалдарны шилиирде, бир дугаарында, автор оларның уран-чеченин, эстетиктиг ужур-утказын барымдаалаан, ийи дугаарында, кижизидилгелиг ужур-дузазын чугулалап көрген.

Ат-сывы билдингир-даа болза, чамдык авторларның чогаалдарын программада киирбейн барган ужуру оларның темаларының (чааскаанзырал, чарлыышкын, арагалаашкын, кем-херек үүлгедиишкиннери, кударал, адааргал, хоп-чип, нүгүл дээн чижектиг талаларны чурууру көвүдей бергени) школа назыны уругларга таарымча чогу база уран-чечениниң талазы-биле сайгарыптар хире чүүлдер эвээш болуп турары. Ынчалза-даа үстүнде база демдеглээн бис, башкы кижи бодунуң күзели-биле чогаалдарын сайгартыры албан деп көрүп турары (бо программада кирбейн барган) авторларын боду киирип ап болур.

Программаны тургускан авторнуң көрүжү-биле уругларны сагыш-сеткилинге дээптер хире, оларның дылының уран чаражын, уран-чечен аргаларны эскерип, тып, чүрээ-биле билип кааптар хире чогаалдарны мында киирген. 14-15 хар чедип турар уругларга ынакшыл лириказын база элээн көвүдедир киирген чылдагааны чараш ынакшылды бистиң шүлүкчүлеривис канчаар билип, кайы хире илередип турарыл деп чүвени сайгарып көргеш, боттарының сеткил-сагыжын база чараш кылдыр илередип өөренип алзын дээн күзел-биле эки дээн шүлүктерни, чамдык проза чогаалдарын (азы олардан үзүндүлерни) киирген бис.

Школага тыва литература курузу чүгле төөгүден тургустунмас ужурлуг. Өөредилге номнарынче төөгү-биле холбашкан справкаларны киирип, төөгүлүг болуушкуннарже экскурстарны кылып, чогаалчының бот намдарын, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын черле хемчээлин эмин эрттир улгаттырбайн киирер апаар.

Өөредилге номнары, программаларже бир дугаарында дылы чечен, уругларга өөредиглиг, идейлиг ужур-утказы ханы, уругларның интеллектуалдыг сайзыралынга эки салдарлыг чогаалдарны киирер апаар. Бо таварылгада бир дугаарында чогаалдың уран-чечени, азы, өскээр чугаалаарга, орус дылда «искусство слова» деп адап турар сөс уран чүүлү чугула черни ээлээр апаар. Ону чедип алырда, сөзүглелдиң литературлуг сайгарылгазын кылдырып чаңчыктырар апаар. А ук сайгарылганы кылырда, сөзүглелдиң лингвостилистиктиг сайгарылгазы чорудары чугула. Ынчангаш бо программада лингвостилистиктиг сайгарылгаже угланыышкын колдап турар.

Элективтиг курстарны (==реникчилерниё шилилгези-биле спецкурстар) чорударын эртемнер аайы-биле шилип ==рениринге белеткел ажылы кылдыр к=р\п болур.

Уругларга чогаалчы болгаш чогаал дугайында медээни боду дилеп тывар, шинчилээр, эртем угланыышкынныг бот-тускайлаё ажылдаар арганы бээр. Интернеттен медээлерни литература кичээлдеринге уругларныё интеллектуалдыг сайзыралын бедидеринге, номчулгага сонуургалын идепкейжидеринге, чогаал талазы-биле культуразын бедидеринге ажыглаар.

Тыва чогаал эртемин өөредириниң түңнелдери

Өөредилгениң бот-тускайлаң түңнелдери өөреникчиниң үзел-бодалын бот-тодарадып, бот-сайзырадып, бо-углап билиринче, өөренириниё чугулазын, чаа билиглер шиёгээдип алырын медерелдии-биле угаап билиринче, х=й чоннарныё аразынга хууда болгаш хамааты туружун быжыглап, амыдыралчы планнарын тургузуп. Ону боттандырарынче угланган болур.

Предметтиг т\ёнелдер кижиниё ажыл-херээниё дараазында байдалдарынче: эртемниё спецификазын медереп билип алырынче, чаа билиглерни чедип алырыныё янзы-б\р\ аргаларын ажыглап шиёгээдиринче, теориялыг билиглерни амыдырал-биле холбап ==редиринче, эстетиктиг к=р\шт\ хевирлээринче угланган болур.

Метапредметтиг т\ёнелдер ==реникчилерге чогаал эртемин =ске эртемниё теория-практиктиг билиглери-биле чергелештир ==редиринче, ==ренириниё бот-тускайлаё, коммуникативтиг (харылзаа тудуп, чугаалажып билириниё) регулятивтиг (бот-угланыышкынныг), чаа билиг алырыныё аргаларын шиёгээттиреринче угланган болур.

Тыва чогаал эртеми 9-ку класска хронологтуг, проблема-тематиктиг принципке \ндезилеттинип ажылдап кылдынган. /ндезин билиглери – чечен \е болгаш чогаалчы, чогаалчы болгаш номчукчу.

9-ку класстың өөреникчилериниң кол-кол мергежилдери болгаш чаёчыгар чүүлдери

- тыва литератураныё сайзырап келгениниё \е-чадаларын билир;

- ==ренген чогаалыныё бижиттинген \ези-биле харылзаазын билир, оларны литературлуг агымнар-биле чергелештир к==р, литература-т==г\л\г байдалды ниитилелдиё амыдыралы болгаш культуразы-биле чергелештир к==р;

- чогаалдыё этиктиг болгаш эстетиктиг шынарларын тодарадып билир;

- чогаалдыё этиктиг, философчу, социал-т==г\л\г проблематиказын тодарадып билир;

- аёгы-аёгы жанрныё чогаалдарын утка-шынар талазы-биле ылгап билир;

- чогаалдыё уран-чечен онзагайын барымдаалап, долу сайгарылгазын кылыр;

- ==ренген чогаалын бот-тускайлаё \нелээрде, литература т==г\з\н\ё барымдааларын база литература теориязыныё айтырыгларын ажыглап билир;

- чогаалды аянныг номчуп билир (номдан база шээжи-биле);

- аёгы-аёгы жанр-хевирлерниё чогаалдарынга шын делгереёгей харыыны тургузуп, с=з\глелдиё утказын чугаалаарыныё б\г\ аргаларын билир;

- бижимел ажылдарныё б\г\ хевирлерин к\\седир, чогаадыгларныё янзы-б\р\ хевирлерин бижип билир;

- словарьлар, энциклопедиялар болгаш янзы-б\р\ немелде материалдар-биле ажылдап билир.

- эртемни шиёгээдип алганыныё т\ёнелинге даянып, бедик культуралыг, чараш м=з\-б\д\шт\г, делегей к=р\\шк\н\ делгем, дыл-домаа сайзыраёгай болур.

Материал-техниктиг хандырылга көргүзүглери

+=редилге номнары, техниктиг херекселдер, таблицалар, схемалар ортумак (долу) ниити ==редилгениё сорулгаларын к\\седиринге чугула херектиг ==редилге-методиктиг комплексти тургузар. Материал-техниктиг хандырылга к=рг\з\глери санитар эпидемологтуг д\р\мнер болгаш нормаларга д\гж\п турар ужурлуг (СанПиН 2.4.2.1.178-02).

9-ку класска тыва чогаал эртеминиң өөренир чүүлдери

Өөредилге планын ТР-ниң өөредилге болгаш эртем яамызының бадылааны Куулар Д. С, Монгуш А. М. 5-11 класстарга тыва аас чогаалы болгаш литература программазы. ( Кызыл: ТывН/Ч, 1994.) база Е.Т.Чамзырын, М.А.Кужугет, Л.Х.Ооржак оларныё тургусканы ниити ==редилге черлериниё 5-11 класстарынга «Тыва аас чогаалы болгаш литература» (Кызыл, 2013) деп чижек программазынга даянып бижээн.

Өөредилге ному: : К.Б.Доржу., М.Н. Ооржак., А.Б. Суктар. Тыва чогаал. 9 класс. Кызыл: НШХИ, 2012.

Немелде литература:

1. А.К.Калзан. Амыдырал болгаш литература. Кызыл: ТывНҮЧ, 1980.

2. А.К.Калзан. Өзүлдениң демдектери. Кызыл: ТывН/Ч, 1991.

3. А.К.Калзан. Тыва литература. 8-10 класс. Кызыл: ТывН/Ч, 1987.

4. А.С.Төгүй-оол. Шинчилелдер. Кызыл: ТывН/Ч, 2001.

5. В.С.Салчак. Тыва чогаалчылар дугайында демдеглелдер. Кызыл: “Аныяк”, 2000.

6. В.С.Салчак. Уран сөстүң ужуу. Абакан: “Журналист”, 2010.

7. Г.Н. Курбатский. Тувинцы в своем фольклоре. Кызыл: ТКИ, 2001.

8. Д.С. Куулар. Тувинская поэзия. Очерк истории. Кызыл: ТКИ, 1970.

9. Д.С. Куулар. Төөгү болгаш амгы үе. Кызыл: ТывН/Ч, 1982.

10. Д.С.Куулар. История и современность. Кызыл: ТКИ, 2002.

11. Д.Ч. Сүндүп. Тыва улустуң аас чогаалын школаларга өөредириниң методиказы. Кызыл: ТывН/Ч, 1992.

12. Е.Т.Танова. Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы. Кызыл: ОАО “Тываполиграф”, 2013.

13. Е.Т.Чамзырын. Төрээн чогаалды өөредириниң теориязы болгаш методиказы. Кызыл, ТывКУ, 2005.

14. З.Б. Самдан. Избранные научные труды. Тувинская словесность: миф-сказка-литература. Абакан: ООО «Журналист», 2011.

15. З. Б. Самдан. Тыва чогаалдың кокпалары-биле. Кызыл:Рестипография, 2005.

16. Күл-тегин. Мөңге даштың сарыны. Новосибирск: «Наука», 2003.

17. М.А.Хадаханэ. Тувинская проза. Кызыл: ТКИ, 1968.

18. М.А. Хадаханэ. Литературная Тува. Кызыл: ТКИ, 1986.

19. М.А.Хадаханэ. Беседы о тувинской литературе и не только… Кызыл:ТывН/Ч, 2006.

20. Н.Ш.Куулар, М.А.Кужугет. Амгы тыва шүлүк чогаалының сайзыралы. Кызыл: ТКИ, 2011.

21. С.Б. Пюрбю. Аныяк чогаалчыларга дуза. Кызыл: КЦО “Аныяк”, 2003.

22. С.М. Байсклан. Поэтика тувинского героического эпоса. Кызыл: ТКИ, 1987.

23. С.М.Орус-оол. Избранные научные труды. Абакан: ООО «Журналист», 2011.

24. С. С. Комбу. Тувинская литература. – Новосибирск: Наука, 2012.

25. Тыва Республиканыё чогаалчылары. (М.Б.Ховалыг тургускан. Кызыл, 2000)

26. Тываның чогаалчылары – Писатели Тувы. (М.Б.Ховалыг тургускан. Кызыл, 2001)

27. Тыва литератураның допчу очерктери. (А.Калзан, М.Хадаханэ, Д.Куулар). Кызыл: ТывН/Ч, 1975.

28. Тыва литература талазы-биле эртем-методиктиг статьялар чыындызы. Кызыл, ТывН/Ч, 2010.

29. Тыва чечен чогаал: сөөлгү үениң шинчилелдери. ТГШИ-ниң шинчилелдер чыындызы. Кызыл: ГУП РТ “Тываполиграф”, 2009.

30. Тыва чогаал. Библиографтыг айтылга. Г.Д.Сундуй, М.М.Ооржак тургускан. Кызыл: НШСИ, 2010.

31. Тюркская руника: язык, история, культура ( к 120-летию дешифровки орхоно-енисейской письменности). Часть I: материалы

Международной научной конференции (г.Кызыл, 10-11 июля 2013 г.). – Абакан: Хакасское книжное издательство, 2013.

32. Тюркская руника: язык, история, культура ( к 120-летию дешифровки орхоно-енисейской письменности). Часть II: материалы

Международной научной конференции (г.Кызыл, 10-11 июля 2013 г.). – Абакан: Хакасское книжное издательство, 2013.

33. У.А.Донгак. Тувинское стихосложение. Кызыл: ТКИ, 2006.

Словарьлар:

1. Древнетюркский словарь. _ Л.: Наука, 1969.

2. Краткий словарь литературоведческих терминов. Под ред. Л.И.Тимофеева, С.В.Тураева. _ М.: Сов.энциклопедия, 1984.

3. Монгуш Д.А. Русско-тувинский словарь. _ М.: Русский язык, 1980.

4. Монгольско-русский словарь. _ М.: Улсын гадаад, Дотоодын Олон хэлний толь бичгийн хэвлэл, 1957.

5. Ожегов С.И. Толковый словарь русского языка. _ М.: Русский язык, 1988.

6. Тыва дылдыё тайылбыр словары. Том 1. (А-Й). _ Новосибирск: Наука, 2003.

7. Тыва дылдыё тайылбыр словары. Том 1. (К). _ Новосибирск: Наука, 2004

8. Татаринцев Б.И. Этимологический словарь тувинского языка. Том 1 (А-Б). _ Новосибирск: Наука, 2002.

9. Татаринцев Б.И. Этимологический словарь тувинского языка. Том ІІ. (Д, Е, И, Й). _ Новосибирск: Наука, 2003.

10. Татаринцев Б.И. Этимологический словарь тувинского языка. Том ІІІ. (К, Л, М, О). _ Новосибирск: Наука, 2004

11. Тыва-орус словарь. _ М.: Сов. энциклопедия, 1968.

12. Хертек Я.Ш. Тувинско-русский фразеологический словарь. _ Кызыл: ТКИ, 1975

13. Хертек Я.Ш. Русско-тувинский фразеологический словарь. _ Кызыл, 1976

Ол ышкаш:

- тыва чогаалчыларныё дугайында теледамчыдылгалар бижиткен дискилер;

- чогаалчыларныё портреттери, плакаттар;

- тыва чогаалчыларныё ш\л\ктерин аянныг номчаан аудиобижидилгелер;

- чогаалчыларныё чогаалдарынга чураан иллюстрациялар, чуруктар;

- уругларныё билиин хынаарынга белеткээн тест ажылдар.

Өөредилге чылында шактарныё хуваалдазы

Шактар саны:

Шупту – 34 шак; неделяда – 1 шак.

 

Программа-ның кезектери

Кичээлдиң темазы

шагы

Эрттирер

хуусаазы

Кичээлде өөренир кол чүүлү

Өөреникчилерниң билип алыр ужурлуг чүүлдери

Бажыёга ажыл

Ай, х\н\

1 улдуң (16 шак)

Улустуң аас чогаалы

Киирилде кичээл.

Чечен чогаал дугайында билиг

1

Эрткен класстарга ==ренген класс чогаалыныё, литератураныё болгаш теориялыг билиглерниё дугайында катаптаашкын.

Чечен чогаал с=з\глелиниё =ске с=з\глелдерден ылгавырлыг демдектери.

Литератураныё \ш кол жанрлары.

Чогаал шинчилээр эртем.

С=ст\ё уран ч\\л\н\ё бо хевирлериниё тыптып сайзыраарынга салым-чаяанныг кижилерниё болгаш чоннуё киржилгези. Литература болгаш аас чогаалыныё дугайында сураглыг кижилерниё чугаалары, \нелелдери.

Конспект. Ар. 8-9

Орхон-енисейниё бижимел тураскаалдары.

Култегин. Култегинге тураскааткан биче бижик.

2

Орхон-енисей бижимелдериниё дугайында с=с. Оларны ш\л\к чогаалы деп \нелээринге оларныё аас чогаалы-биле ханы харылзаалыг болганыныё чугулазы. Бурунгу т\рк чогаалдарда тыва улустуё аас чогаалыныё бадыткалдарлыг, чагыг-сургаалдарлыг аяннарыныё илдеё дыёналып турарыныё оларны тыва ш\л\к чогаалыныё укталган д=стериниё бирээзи кылдыр санаарынга барымдаа бооп турары.

К=жээ дашта сиилбип бижээн ш\л\к аянныг болгаш тургузуглуг чогаалдыё автору Йолдыгтегин дугайы. Бижимелдиё композициязы. Т=п Азияга к=ж\п улчуп, т\реп чораан, «т=нер четкен» т\рк чонну каттыштыргаш, бай, тайбыё амыдыралдыг, эл-чурттуг кылдыр б=л\п улуг буянны Култегинниё кылганын м=ёгежидип алдаржытканы.

Биче бижикте т\рктерни кулданып чораан табгач д\ж\меттерниё авыяастыг аажы-чаёын, алыс ажырымчы сеткилин илереткени.

Он согуннар оолдарынга, =ске аймактарга ону сактып чоруурун чагааны.

«Култегинге тураскааткан биче бижик» – бурунгу т\рк литератураныё, эё ылаёгыя ш\л\к чогаалыныё тураскаалы деп бодалды шынзыдары.

Бурунгу т\рк с=стерни шээжилээр.

Тыва улустуё аас чогаалы

1

Тыва улустуё аас чогаалыныё хевирлери.

Фольклорну чыып бижип келген эртемденнер.

Аас чогаалы болгаш литература – с=ст\ё уран-ч\\л\н\ё ийи т=рел хевирлери дээрзин билген турар. Оларныё кайызыныё-даа бойдусту, кижини, амыдыралды чуруп к=рг\зерде ажыглаар кол чепсээ с=с, оон уран-чечени болур.

Конспект. Ар. 18

/легер домактар болгаш чечен с=стер

1

/легер домактарныё, чечен с=стерниё утказыныё аайы-биле б=л\ктери, уран-чечени.

/легер домактар х=й кезиинде ийи эжеш одуруглардан (биномнардан), а чечен с=стер (поговорка) колдуунда-ла чаёгыс одуруглардан тургустунар болур.

/легер домактар чечен с=стерге бодаарга, т=нген, допчу утканы илередир суртаал, сургаал хевирлиг болур болза, чечен с-стер т=нген долу утка илеретпес, бир ч\вени азы кижини, бир кылдыныгныё эртип турар байдалын тайылбырлаан каттыжыышкыннар болур.

/легер домактар азы чечен с=стер чогаадыр.

Тывызыктар

1

Тывызык дугайында билиг. Тывызыктажырыныё чуруму.

Тывызыктарныё б=л\ктери, уран-чечени.

Метафоралыг, бодалга, баштактаныг база триада тывызыктар.

Бойдус, \н\ш-оът-сиген, дириг амытаннар, кижи, аъш-чем база чаа амыдырал дугайында тывызыктар.

Чамдык тывызыктар элээн каш вариантылыг болгулаар.

Амгы \ениё эт-севинге, эдилелдеринге хамаарыштыр чаа тывызыктардан чогаадыр.

Д\рген-чугаалар, узун-тыныш

1

Д\рген-чугааларныё тургузуунуё онзагайы, амыдыралга ужур-дузазы.

Д\рген-чугаа уругларны т=рээн дылыныё байлаан, ээлгирин магадап, чарашсынарынга, чазык-х=гл\г аажы-чаёга ==редип турар.

Д\рген-чугаа шээжилээр.

Кожамыктар, улустуё ырлары

2

Ыр, кожамык дыгайында билиг. Оларныё тургузуу. Тыва улустуё ырлары. Ырныё кол демдектери.

Ырлар, кожамыкатр х=й кезиинде 8 ажык \нн\г 4-4 одуруглуг строфа болур. Ол строфаларны ырныё купледи дээр. Тыва кожамыктарда болганчок-ла 2 овур-хевирни ч\\лдештир к=рг\з\п азы параллелизмни ажыглап турар.

Шилилге езугаар 1 ырны шээжилээр азы амгы \еге д\\шт\р кожамыктар чогаадыр.

.

Алгыш-й=рээлдер

1

Алгыш-й=рээлдер, чалбарыглар, макталдар.

1. Чаш уруг т=р\тт\нгенде, хин шыгжаар й=рээл.

2. /ш харлаан уруг бажын хылыбктаарда й=рээлдер.

3. Шагаа й=рээли.

4. Кудага й=рээл.

Чалбарыглар:

1. Аржаанга чалбарыг.

2. Аёчыныё чалбарыглары.

Макталдар:

1. Аътка мактал.

2. Ш\\лген м=геге мактал.

1 й=рээл шээжилээр.

Маадырлыг тоолдар

2

Маадырлыг тоолдарныё тургузуу, уран-чечени.

МТ ш\л\ктээн азы проза хевирлиг бооп болур.

Эпостуё тургузуу: эгези, пролог, тоожуушкун, эпилог, тоолдуё т=нч\з\.

“Танаа-Херелден” \з\нд\н\ номчааш, уран-чеченин сайгарар.

Тыва тоолчулар

1

Б\г\ Россияга ат-сураа алгаан тыва тоолчулар: Т\л\ш Баазаёай, Сарыг-Шыыр Быштак-оол, Ооржак Чанчы-Х==, Салчак Бичен, Ооржак Маёнай, Х\рг\л-оол Монгуш болгаш оон-даа =ске.

Тоолчу б\р\з\ =ске тоолчулардан сан болгаш тема талазы-биле ылгалып турар онзагай репертуарлыг болур.

Чамдык тоолдарны ырлай аарак, тускай аялгалыг ыдар. Тоолчу б\р\з\н\ё тоол ыдар аяны, \дээр аялгазы аёгы-аёгы: шуудуп, алганып дээш оон-даа =ске.

Тоолдан \з\нд\ шээжилеп алгаш, бодунуу-биле ыдып шенээр.

Тоолчургу болгаш т==г\ чугаалар

1

Тоолчургу чугааларныё кол демдектери, темалыг б=л\ктери.

Октаргай, хуулгаазын дириг амытаннар, черлер аттарыныё тывылганыныё дугайында мифтер.

Тываныё т==г\з\нде турган билдингир, ат-сраглыг, онзагай чаяанныг база Тывага кээп чораан билдингир кижилер дугайында т==г\ чугаалар.

Бии-Хемде черлер аттарыныё тывылганыныё дугайында тоолчургу чугаалар чыып бижиир.

Х=гж\мн\г аас чогаалы

1

Сыгыт-х==мейниё стильдери.

Сыгыт-х==мей беш онзагай стильдиг: сыгыт, х==мей, каргыраа, борбаёнадыр, эзеёгилээр.

Интернеттен азы кайы-бир \н бижидилгелеринден х==мей-сыгыттыё к\\селделерин дыёнап, бодунуё \нелелин бээри.

Тыва х==мейжилер

1

Тыва х==мейжилерниё салгалдары.

Тываныё улустуё х==мейжилери.

1992 чылда «ТР-ниё улустуё х==мейжизи» деп атты тыпсып эгелээн. Амгы \еге чедир ол атты 12 х==мейжиге тывыскан.

Таныыр, билир кижилеринден х==мейни, сыгытты дыёнап, бижидип эккээр.

Тыва х==мей-сыгытты шинчилеп келгени

1

Х==мейни шинчилеп келген эртемденнер.

Зоя Кыргыс, Валентина С\з\кей, Борис Татаринцев, Теорор Левин (АКШ).

Тыва х=гж\мн\г аас чогаалы к\\седир б=л\ктер

1

Тыва х=гж\мн\г аас чогаалы к\\седир б=л\ктерниё тургустунганы, делегейге тыва х==мей-сыгытты алдаржытканы.

«Тыва» ансамбли З.Кыргыстыё удуртулгазы-биле (1987);

«Х\н-Х\рт\» К. Ховалыг (1992); «Чиргилчин» М.Ондар (1996); «Тыва кызы» Ч. Тумат (1996).

Конспект. Ар. 85-86.

Мал-маган алзыр х=гж\мн\г аас чогаалы

1

Т=л\н эмзиреринден ойталап, хоскан мал-маганны (=шк\, хой, инек, бе, эёгин теве) алзырыныё чуруму. Ол малдарны т=л\нге чаажыктырып, ==редир с=стер болгаш аялгалар.

Мал алзырда, тускай ш\л\к тургузуглуг с=з\глел турбас-даа болза, малдыё ч\з\н\н\ё аайы-биле кыйгырар тускай \ннерден тургустунган символ хевирлиг аялгалар турар:

Хойну тоотпалаары; =шк\н\ чучуулаары; инекти х==глээри; бени круулаары; тевени куурлаары.

Улуг назылыг улустан мал-маган алзыр к\\селделерни бижидер.

Тыва ш\л\к чогаалы

Тыва ш\л\к чогаалыныё укталган д=стери, \е-чадалары, онзагай демдектери

1

ТАР \езиниё ш\л\к чогаалы (1921-1944).

Тыва чогаалга «ш\л\к», «ш\л\кч\», «ш\л\глел» болгаш =ске-даа терминнерниё тывылганы.

Баштайгы тыва чогаал номнары, чыындылар.

Ынчангы тыва ш\л\ктерниё кол темалары.

Тыва ш\л\кт\ё укталган д=стери: аас чогаалы, бурунгу т\рк поэзия, орус болгаш делегей литературазы.

ТАР \езинде баштайгы тыва ш\л\ктер коллективтиг чогааттынып турганы онзагай.

Конспект. Ар. 92-95.

С.А.Сарыг-оолдуё лириказы

3

С.Сарыг-оол, С. Пюрбю – тыва поэзияныё \ндезилекчилери (А.Калзан).

С. Сарыг-оол – тыва ш\л\кт\ё эге болгаш т=нч\ аяннажылгазыныё талазы-биле шенелделерни кылгылаан чаартыкчы чогаалчы.

Ш\л\кч\, прозазы, уруглар чогаалчызы.

Чогаалчыныё бир ш\л\\н сайгарар.

Шээжи-биле 1 ш\л\к чугаалаар.

С.Б. Пюрбюнуё лириказы

3

С.Сарыг-оол, С. Пюрбю – тыва поэзияныё \ндезилекчилери (А.Калзан).

С. Пюрбю – тыва критиканыё эгезин салган ш\л\кч\.

С. Пюрбюнуё «Аныяк чогаалчыларга дуза» (1939) деп ному – тыва чогаалды шинчилээн эё баштайгы эртем ажылы. Ол тыва ш\л\кт\ё тургузуг, хевир талазы-биле чаартылгаларын кылган. Ш\л\кч\, прозачы, драматург.

«Саны-М=ге» деп ш\л\глелдиё сюжет-композициялыг тургузуун сайгарар.

1 ш\л\кт\ё сайгарылгазын кылыр.

1 ш\л\кт\ шээжилээр.

Чогаалчыныё дугайында презентация кылыр.

Б.Д.Х=веёмейниё лириказы

3

Б.Д.Х=веёмей – тыва чечен чугааныё мастери, тыва чогаалдыё \ндезилекчилериниё бирээзи.

1942 чылда Тываныё чогаалчыларыныё бирги съездизинге «Тываныё ш\л\к чогаалы» деп эртем-сайгарылгалыг ч\\лд\ бижээн. Ол ажыл С.Пюрбюнуё «Аныяк чогаалчыларга дуза» депшинчилели-биле кады тыва литература сайгарар эртемниё таваан салышкан.

Чогаалчыныё дугайында презентация кылыр.

1 ш\л\\н сайгарар.

Л.Б. Чадамбаныё лириказы

2

Л. Чадамба – уруглар чогаалчызы.

Л.Чадамба- тыва уруглар чогаалын \ндезилээн.

Баштайгы тыва ==редилге номнарын бижээн автор.

Чогаалчыныё дугайында презентация кылыр.

Ё ш\л\\н шээжи-биле чугаалаар.

Чылд дургузунда ==ренгенин катаптаары

1

Т=левилел камгалалынга белеткенир.

Т=левилелдер камгалалы

2

Чыл дургузунда ==ренген темаларыныё кайы-бирээзинге т=левилел кылгаш, камгалаар.

+=реникчи б\р\з\ азы б=л\ктер эё сонуургаан темазынга чогаадыкчы ажылын камгалаар.

 

Обновлено 25.10.2013 21:03
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ