Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

ШҮЛҮКТЭЭН ДҮРҮМНЕР PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
30.08.2013 06:15

Ортумак класстарга уруглар тыва дыл кичээлдеринге чамдык дүрүмнерни шээжилээринге бергедежир. Ынчангаштың грамматика материалын элээдилерге солун кылдыр овур-хевир дамчыштыр диргизип, сюжеттиг шүлүкчүгештерже шилчидип чогаадып каарга, оларга сактып алырынга чиик болур дээрзин шенелде бадыткаан. Дараазында шүлүктээн дүрүмнерни башкылар немей чогаадып азы эдип, боттарының ажылынга ажыглай бээр дээрзинге идегелим улуг.

1. Ажык эвес үннерниң үжүктерин шын бижиири.

1.1. Эге дужаал хевиринге баштайгы үннери тыныштыг адаттынар тып, тут, тик, төк, теп, тырт деп кылыг сөстеринден укталган бүгү хевирлерниң эге үннери тыныш чок адаттынар болза-даа, оларның эгезин база-ла т-биле бижиир, чижээ: тып-тывар, тывыш, тывызык; тут-тудар, тудуг, тудугжу, туткууш; тик-тигер; төк-төгер, төктүр; теп-тевер, тептинер, тепкииш, тепсе; тырт- тыртыг, тырткан.

Аңчы ыяш тыпкаш,

Одаг салып, паш тиккен.

Ооз туткууш чокта,

Ажа төктүп, шураан. 

Эрес аңчы шайлааш,

Эзеңгизин тепкеш,

Аъдының дынын тыртып,

Арттар ажыр челзипкен.

1.2. Чамдык сөстерниң эге үнү тыныштыг эвес, ыыткырзымаар адаттынар болза-даа, оларны чаңчыл езугаар т-биле эеглеп бижиир, чижээ: Тыва, Туран, Тес, туман, тайга, тургузуг, тура (күзел), турар.

Туран хоорай, Тес-Хем дээш,

Тывавыстың булуңнарын,

Туман бүргээн тайга-сынын

Тураң-биле эргип боор сен (мен).

Тура-сорууң (м) чүглеп алгаш,

Тургузуун-даа шинчилээй сен (мен).

Геолог бооп өөрензе,

Херек, эки мергежил-дир.

1.3. Тыва сөстерниң ортузунга дүлей үннерниң үжүктерин шын бижиири: каТап, каТТап, карТТап, каъТТап.

Бо таварылгада чаңгыс азы ийи Т-ни бижиирде, сөстерниң лексиктиг база грамматиктиг уткаларын барымдаалаар.

Бир-ле катап

Бичии кыстар

Кадыр каъттап,

Каттап чораан.

1.4. Апаар (болу бээр) – аппаар (алгаш баар) деп кылыг с=стериниё база утказын барымдаалаар:

Күштүг хат кээп, булуттарны аППаар –

Хүннеп кээрге, база изиг аПаар.

2. Ажык үннерниң үжүктерин шын бижиири.

2.1. Кезээде Ъ-биле бижиир сөстер: аът, оът, эът, каът.

Эъткир, семис аъдым ол-дур,

Эрээн каътта оъттап чору.

2.2 Укталган хевирлеринге Ъ-биле бижиир с=стер: чүък, чаъс, чөъп, дүъш, аъш-чем.

Чү(ъ)ктешкиде аъш-чемни

Дүъште уштуп, чемнендивис.

Чө(ъ)птүг мүннүң чаагайын!

Дүптүг сава куруглады.

Эртен хойну үндүрерде,

Эргим авам чагаан чүве:

«Ча(ъ)стыг хүнде тодуг чорза,

Чаашкын-хатты кижи тогбас».

2.3. Ие (ава) – ийе деп сөстерниң шын бижилгези.

Ачамдан айтырдым:

«Ажырбас» -диди.

Иемден айтырдым:

«Ийе» -диди.

3. Нарын сөстерни шын бижиири.

3.1. Кандыг-бир үннери кызырылган ийикпе азы өскерилген нарын сөстерни тудуштуруп бижиир, чижээ: саржаг, дорала, бежен, эмгежок.

Чарыштарга эртип келир

Саяк, челер аъттарым бар:

Доруг-ала Дораламны,

Кара-ала Караламны,

Сарыг-ала Сараламны,

Ой-ала Ояламны.

Таблицаны катаптаалы:

Үш он – үжен,

Дөрт он – дөртен,

Беш он – бежен.
Алды он – алдан.

Чеди он – чеден.

Сес он – сезен.

Тос он – тозан.

Хүн-дүн дуртун тодарадыыл:

- Бо эртен – дээримге,

- Бертен- дидиң.

- Бо хүн – дээримге,

- Бөгүн –дидиң.

- Даң эртен – дээримге,

- Даарта –дидиң.

Чогум черле кайывыс шын?

Шоотпайн, айтып берем.

4. Артынчы болгаш эдеринчи сөстерни шын бижиири.

4.1. –ЛА, -ЛЕ деп артынчыларны шын бижиири.

Черле, чүгле деп сөстерни –ле деп артынчылыг чер (чер-ле), чүг (чүг-ле) деп сөстерден ылгаар төлээде, оларның сөөлүнде –ле деп кезээн тудуштур бижиир: Акымдан черле чагаа албадым; машина ч\гле чаа келди.

Бөмбүк борбак – чер-ле (чер ышкаш),

Бөрү хоптак черле (кезээде ындыг).

Оля чиик – чүг-ле (куш чүү ышкаш),

Оол чааскаан чүгле (оон өске улус чок).

4.2. Биле деп эдеринчини шын бижиири.

а) «болгаш» деп уткалыг биле деп эдеринчини дефис чокка бижиир:

Улуг биле бичии,

Узун биле кыска –

Удур-удур хемчеглер.

б) чүнүң-биле, кымныё-биле? деп айтырыгларга харыылаттынар биле деп эдеринчини дефистеп бижиир:

Балды-биле чарар,

Малгаш-биле чаар,

Ыяш-биле одаар,

Ыры-биле үдээр.

 

Материалды чара парлаарда авторун, каяа парлаттынганын айтыры албан.

 

 

Обновлено 30.08.2013 06:28
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ