Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Тыва чечен чугаалар PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
16.01.2012 17:07

 

Сергей Бакизович Пюрбю

ШЫНАПАЙНЫҢ  ЧУГААЛАРЫ

Шынаппайның чадырының эжиинге

Бээр, мээң чанымче чыыра олуруп алыңар, уругларым. Охаай. Зоя, бут кырынга турбайн, дөө ол чудук кырынга өөрүң-биле кожа олуруп ал. Ол-ла болгай. Эртине, иткилешпейн орта олур…

Шынаппай ирей кежээниң-не чадыр эжиинге одаг дөрүнде маскактандыр олурупкаш, суук ак сегел салын сывыра суйбагылап, ында бир-ле чүве көрүксээн ышкаш, арыг ак-көк дээрже кезек када кайгап олурар. Уруглар ынчан, иезиниң чалгыннарының адаанда сыңмарлашкан дагаа оолдары дег, ону долгандыр бөкперлежи бээрлер.

Сиген ажаап турар бригадада хөпээн сөөртүр уруглар даады-ла ындыглар: дугуржуп чугаалажып алган чүве дег, ажыл соонда кежээ боорга, Шынаппай ирейниң айыыр, дырбааш чазап турар чадырынга уурук-сууруктап бо-ла келир. Шынаппай ирей ындыызын пат-ла билир, кылып турар айыыр, дырбааштарын ынаар бөле салып, дериг-херекселин шыгжап каапкаш, манап олурар. Уруглар четкилеп келген соонда кайгамчыктыг хөктүг солун чугаалар төктүп-ле үнер…

- Мен дээрге, уруглар, кижи көрбээн элдеп солун чүвелерни көрүп чораан кижи боор мен. Чамдык адааргак кижилер ындыг чүвелер көрбээн болгаш мени Мегеппей деп-даа кыжырыыр болдурлар ийин. А мээң алыс адымны Шынаппай дээр. Че, ол-даа канчаар, уруглар, харын мени топтап дыңнап олуруңар…

Хемниң чугаа-сооду

Биеэде Чодур ашак мени эдертип алгаш, аңнап чоруп каан. Эң-не баштай чер чорааным ол чүве. Аңаа күш чедиптер шаг четкен эвес мен, меңээ одаг ээледир дээш, ынчанган ашак боор оң. Хоочун аңчы кижини эдерип, чер көөр дээш амыраанымны чүү дээр силер!

- Кандыг-кандыг кежиглер кешкенивисти, кандыг-кандыг ойларны өрү ап, кандыг-кандыг баалыктарны ашканывысты доктаадып ап чор, Шынаппай. Соонда баргаш, бодуңга херектиг апаар – дээш, ашак орук дургаар черлер аттары адап берип чор. Мен-даа оларны иштимде доктаадып, чамдыкта бодум-даа айтырып ап чоруп ор мен.

Дүъш эртип чорда, караңгы кара кашпалдарлыг кызаа хем иштинде бир оймакка үнүп келдивис.

Чодур ашак аңаа доктаагаш:

- Бо болза Кара-Суг деп чер-дир, Шынап. Артыы талавыста калчан каътты Узун-Каът дээр. Маңаа одагланыр бис – дидир. Артынчактарывысты медээжок улуг селбегер шиви чанынга дүжүргеш, ооң дөзүнче салгылап калдывыс.

- Сен маңаа ыяштан белеткеп, оттан кыпсып, шайдан хайындырып тур. Мен, кежээки одар эрткелекте, бо каът бажындан бээр маңнааш келийн – дээш, Чодур ашак далаштыы кончуг базып ыңай болду.

Өзен иштинде черзилерниң чоон-чоон будуктарын, шала чиңге-чиңге сыраларны одура шапкылап, овааландыр дажыглап алдым. Ол аразында хүн даг бажынга олура берди. Черниң шала ыжык, эптиин көрүп алгаш, аңаа от кыпсып кааш, суглап чоруптум.

Суг кыдыынче элээн чоокшулап ора, дыңнаарымга, ынаар чиктии кончуг, черле дыңнап көрбээним дааш үне-дир. Тура дүшкеш, топтап дыңнаалай бердим. Элдеп чүве! Хем чугааланып чыдыр, ындыг чүвени чүү кижи дыңнап чораан боор? Силер-даа дыңнап көрбээн боор силер ийин оң. Ындыг боор, але? А мен ынчан ылап-ла дыңнаан мен. Ооң соонда безин, чер хонган санында, чеже-даа катап дыңнаан мен. Чогум хүндүс ооң чугаа-сооду орта дыңналбас: өске дааш-шимээн чаржалажы бээр. А дүне, ыржымда, тода дыңналып кээр боор чүве.

Ийе, аңаа тура дүшкеш, дыңнаалаарымга, мындыг деңер даан: бир-ле кадай медээжок улуг хымыш тудуп алган сүт-даа шөлүредир саарар, дагаа-даа – кок-кок, кок-кок – дигилээр, база бир кижи – күш-ш! күш-ш! – деп, өшкүлер-даа күшкүрер, ында бир инек-даа – килдирт-килдирт кылдыр кегженгилээр, медээжок улуг тергеде чер-ажы доскаарда суг-даа чайтылаар мындыг болду. Черле кандыг дааш-шимээнни ында чок дээр силер! Үр дыңнаан тудум-на үннер улам көвүдеп, янзы-янзы кыннып кээр.

Ол-ла үннерни дыңнап тура бодаарымга, ында хем кыдыында элдеп-эзин күчүтеннер чыглып алгаш, үй-балай оюн-тоглаа-даа кылып турган чүве дег. Кортук эвес-ле кижи болгай мен. Ол хиремде-ле арным изиңнээр, чүрээм шимирээр, балдырым олуртулаңнаар.

Чеже турар боор, Чодур ашак келгелекте, шай хайындырып кагбааже хоржок-ла болгай. Сести-сести сугже чоокшулап чоруп кагдым. Хем кыдыынга чедип келгеш, ыңай-бээр көргүлээримге, сугже хереп алган шыргайдан өске чүве-даа чок, шапкын сугнуң шаалааш даажындан өске дааш-даа дыңналбас. Пат-ла кайгап, топтап көрүп, ылавылап дыңнаалап тур мен. Канчангаш-ла көөрүмге, суг ортузунда мөкүлчек кара чүве сугдан уштунуп келгеш – ух-х! – дээш, сугже дедир кирип каап чор. Көре-көре кээримге-ле: улуг капкак кара даш! Саарыг ону хөме шааптарга, сугже кире берген ышкаш, көзүлбейн баар, а саарыг эрте халый бээрге, сугдан уштунуп келген ышкаш боор чүве чорду. Саарыг оон арай куду чыткылаан бичежек-бичежек даштарны ажа халыырга, оортан дааш үнер, килдирт-килдирт-даа кынныр, хок-хак-даа дээр мындыг болду. Оон элээн өрүлдүр хемни кежир ушкан, кончуг чоон дытты ажа халаан саарыгның даажы, сүт саарып турган чүве дег, шөлүрээр-даа, өшкү күшкүрген чүве дег, шимилээр-даа…

Чүвениң ужурун ам-на билип кааптым. Демги сагыжымга кирип турган элдеп-эзин күчүтеннер-даа чидип, оларның үй-балай чугаа-сооду-даа орта дыңналбас апаады. Оон суг узуп алгаш, одагга кээп, шай хайындырып, хемниң элдеп чугаазын катап сонуургап, топтап дыңнап олур мен. Чодур ашак бир хүлбүс адып алган чедип келди.

Үш – даван

Хамык аң-араатаннарның даван-даяа дөрт болур чүве болгай. Ындыг-даа болза биеэде үш даванныг бир бөрү база көрген кижи-дир мен, уруглар. Чоп каттыржы-дыр силер? Меге деп бодай-дыр силер бе? Мынча назыда мегелевээн кижи мен, харын таптыг дыңнап олуруңар.

Бир-ле күзүн чоок-кавыда улустуң өртеглиг, дужактыг аъттарын чандыр албас, чип каар мындыг бөрү тыпты берген.

Ол шагда күзүн амыдырал бир янзы турган чүве, уруглар, улус ийи-чаңгыс аъттарын багдан салбас, үргүлчү өртеп, дужап эдилээр чүве болгай. Бош салыптарга, аът-хөл талыйып, чиде бээр, ону чедип алыры берге. Багдан салбас дээрге, бөрү чип каар апарган. Улус канчаар-даа аайын тыппастаан.

Бир эртен Чодур ашак өөвүске кирип келди.

- Бо дүне бөрү кожавыс ашактың чаңгыс аъдын чип каап-тыр. Мынчап анаа олурарга болур деп бе? Даарта кээп, бисти база чадагладып каап чадавас ийин моң – деп, ашак мындыг.

- Анаа олурбас дээш, канчаарыл? Таңдының аңын чагырар эвес – деп кагдым.

- Канчаарыл деп чүңүл, Шынаппай? Мону сүрүп тургаш, өлүрер-дир, чок болза ырадыр хоогдаар херек. Бо дүне артында-ла чаш хар чагган-дыр. Эртежик аъттаныптаал, харын – дээш, ашак тура халыды.

Ам канчаар. Аъттаныптывыс. Секке келгеш, ис кезип көрдүвүс. Мүн-не чаңгыс бөрү. Элдеп чүве: бөрү даг тевер боор, а ол бөрү барык-ла аал аразы Калбак-Хараганче кирип-тир. Долгандыр чортуп көөрүвүске, үнген ис чок.

- Мында бузуп чыдар кулугур-дур моң, Шынап! Мен Узун-Ой аксынга сегит бажынга олуруп алыйн. Сен сегиртип кел. Ооң моон өскээр үнер чери чок, иштии талазы – Улуг-Хем, адаанда болгаш үстүнде аалдар бар болгай – деп, Чодур ашак чугаалай-дыр.

Мен-даа ашактың аайынга кирип, бөрүнү истевишаан, кускуннап, дукпуруп, Калбак-Хараган иштин өрү чоктап кагдым. Истей-истей кээримге, бөрү кедээр дагже үнмейн, дедир мээң изимче кире берип-тир. Калбак-Хараганны база бир долгандыр сегиртип келдим. Доора үнген ис-даа чок. Ам топтап көөрүмге, харын, бөрү мени истеп, мээң изим-биле чоруп турар апарып-тыр. Пат-ла кайгааш, Чодур ашакка кээп чугааладым.

- Бо-даа ис будап, пат амдажаан, кончуг кажараан кулугур-дур – дээш, ашак боданып олур.

- Ам канчаар бис? – деп айтырдым.

- Бо кажар болганда, бис оон артык кажар болур болдур бис ийин. Ам база бир долгандыр сегиртип кел – дей-дир.

Мен ооң ужурун-даа эки билбейн, ашактан чүве-даа айтырбайн, база катап кускуннап, дукпуруп чоруп калдым. Бир-ле ынчап чоруп орумда, боо дарс дидир. Кайгай хона берип-тир мен. Бир эвес Чодур ашактың боолааны ол болза, ол мээң мурнумда-ла болгай. Дедир эггеш, боо эткен черже шиглей чоруп олур мен. Удаткан чок Чодур ашактың кырынга келдим. Ашак медээжок улуг бөрү өлүрүп алган олур.

- Оран-делегейге мындыг аң-араатан чораанын кым көрген боор! Бо-даа кайын орта деп бо! Аза-бук боор бо, дом! – деп, ашак арны агарып калган, коргуп-девидээн олур.

- Чүзү кандыг бөрү-дүр, ынчаш? – деп айтырдым.

- Көрүп көрден. Мындыг бөрүнү кым көрүп чораан боор? – дээш, чыткан бөрүже айты-дыр. Бөрүнү көөрүмге элдепсинчиг чүве-даа чок.

- Бөрү ышкаш бөрү-ле-дир – деп кагдым.

- Бөрү ышкаш бөрү деп чүңүл? Топтап көрден – дээш, ашак бөрүнү аңдара тепти. Ам-на кайгай бердим: даваны үш! Солагай холу дөзүнден чок.

- Кажар, кара сагыштыг деп чүвезин канчаар сен! Аңдан көңгүс өске: сен мынаар сегиртип бар чыдырыңда, шала ажытталып алгаш, сээң чыпшыр сооңдан бар чыдар де! Аңдан өскелиг аңга таваржырга, бак чүве дээни кай – дээш, ашак бөрүже чиктии кончуг көрүп олур.

- Че, чүү - кандыг-даа болза, бир хайлыг дайзын бастынган-дыр – дээш, кайгап тура, хенертен сакты хонуп келдим. Энир чылын кыжын секке какпа салып каан кижи мен. Бир хүн кезип кээримге, бөрү кактынгаш, холун одура дайнап каапкаш чоруй барган чораан. Ол бөрү ол болганы ол-дур ийин.

Шортан мунган эзир

Че, бо чугааны кандыг деп бодаар силер, уруглар? Шортан болза сугга чоруур амытан болгай. А эзир дээрге чер кырынга чоруур, агаарга ужар амытан-дыр. Ындыг-даа болза сугда шортан мунупкан эзир база чоруур чүве. «Таан-даа канчап ындыг боор?» - деп бодап олур силер ыйнаан, але?

Биеэде бир катап Чодур ашак-биле балык чырыткылап олур бис. Бир ээтпекке кээривиске, дөзүн суг хозап каапкан хөлчок чоон терек суг кырынче ээгип алган чыдыр.

- Маңаа черле балык турар чер чүве, Шынаппай. Таптыг чырыдып бер, мен барып бакылап көрейн – дээш, ашак узун ыяш бажында тосту кывыскаш, меңээ тутсуп берди.

Мен чырыдып турумда, Чодур ашак ушкан терек кырынга шала доораландыр баартактанып алгаш, үстүү чарыында тырлы берген оонак-хээнек ыяштарны, бүрүлерни кончуг аяар чайлады иткилеп, бакылап чыдыр. Элээн бакылап чоруй, караанче будук шавылапкан чүве дег, сырбаш кылынгаш, сугже дүже бер чазып, дүвү далаш-биле эрик кырынче үне халыды.

- Канчап бардың, ашак? – деп кайгап айтырдым.

- Бурган-на өршээзин! – дээш, ашак улуг тынгаш, сугже көрүп, холдарын тейлей туттунуп алган тур.

- Канчап баадың, акым, сугже аңдарлы бер частың бе?

- Ол-даа кайын балык боор ол! Че, дүрген моон чоруул. Оон башка хай-бачыт болур – дээш, ашак ыңай бооп чыдыр.

-Чүнү көрүп кагдыңар, кандыг чүве-дир?—деп ээрештим.

- Куш ышкаш чалгыннарлыг медээжок улуг балык көрүп кагдым. Ол дээрге балык эвес, суг ээзи болгай аан.

-Ындыг болза мен база көрүп көрейн, акым – деп диледим.

- Көрейн деп чүнүл? Оон-биле бержип болбас чүве боор. Харын, моон дүрген ырап чоруул. Оон башка ат болур бис! – дээш, ашак угда-даа чок. Ээрежип, чаннып тургаш, аайымга киирип алдым.

-Хай нүгүлүн-бачыдын бодуң-на эдилээр бооп-тур сен ийин, Шынап – дээш, чырыткыны тудуп алды. Ашактың бакылап чыткан черин көөрүмге, чүве-даа көзүлбес. Көрүп-ле чыдарымга, ос адаанда аажок улуг шортанның бел кежии көстүп тур. Демги ол чалгыннарлыг балык-даа көзүлбес. Ам канчаар, арай деп эптежип алгаш, шортанның көстүп турган черинче серээни согуннап-ла дүжүрдүм. Серээниң сывы шала өрү шиглей, ол чарыкче агараш диди. Чодур ашакты көөрүмге, бир холунда чырыткызын туткан, бир холун чалынган чүве дег туткан, сымыранып чалбараан тур.

- Оран-делегей килеңнезе канчаар сен? Хоржок деп сөглеп турбуже, суг-далай ээзи-биле бержип, ол чооруң ол, а? Ам орта үнмес сен, көөр сен! – деп мени чаңчап-даа хөлчок.

- Суг далай ээзин-даа көрбедим. Анаа шортан-на серээлептим – деп оожургаттым.

- Че, че, хей чүве далбырып турба! Дүрген одагга барып, оран-делегей сатпаан чандыраал – дээш, ашак хыйланмышаан базыпты. Мен-даа кылып каан буруумну миннип чадап, ыыт чок чоруп ор мен.

Одагга келгеш, Чодур ашак шай хайындыргаш, оозун өрү-куду чашкылап, тейлеп туруп берди.

- Бо дүне балык чырыткылаар деп семээн-даа херек чок.

- Чоп, акым? – деп айтырдым.

- Биске ам чүве-даа аайлашпас. Харын-даа бак чүвээ таваржыр чадавас бис. Үнмес хүн үнген-дир бис – дээш, ашак шайлай берди.

Даартазында дүүнгү серээлепкен шортанывысты дилеп чоруптувус. Мен септиң ол чарыын өрү алзы хемелеп чоктадым, а Чодур ашак ол чарыкты өрү чадаг базыпты. Элээн бооп чорда, Чодур ашактың үнү үне-дир:

- Эй, оол эйт! Декте Шынап, бээр бол!

Көөрүмге, ашак кадыр эл кырындан сугже ээгип алган, менче хол былгап тур. Ынча-мынча чоокшулап кээримге, серээниң сывы бо элде тевискилени берген тур.

- Илдиргезиниң ужундан аяар шелгилеп көрем. Шортан ийи-үш халыырдан эртпес, турувудар боор чүве-деп, Чодур ашак дүүнгү коргуп-иргип турганы чок, хөглүү сүргей чугаалай-дыр. Серээ сывының ужунда чептен алгаш, шеле кааптарымга, шортан өрү алзы бичии дап бергеш, база туруп алды.

- Даңны атсыр чилчиин үзе халып каапкан-дыр. Ам бистиң холувуста деп бил. Дөө ол, адаанда сайырамче үндүр чедип көрем. Дыка тыртпа! Чире сога бээр чадавас! – деп сургагылай-дыр. Сугну куду чедеримге, биче-биче дырбаңнап каап, хемениң аайы-биле бадып кел чыдыр. Хемем сыык черге сайга үскеш, тура каапты. Дүже халааш, шортанны сайже үндүр сөөртүп эккелдим.

Карак-ла бо ыйнаан! Кайывыс-даа ыыт чок, кайгай берген тур бис: шортанны эзир мунуп алган болду!

- Элдеп-даа чүве-дир, але дуңмакым! Дээрниң кужу эртип, суг далайже канчап кире бергени ол, бо шортан-биле канчап тепкилежип алганы ол дээр сен? – деп, Чодур ашак пат-ла кайгаан тур.

Мен-даа база чүнүң-даа ужурун тыппайн, ыыт чок тур мен. Ол аразында сагыжымга бир чүве кире дүжүп келди. Чайын бо сепке аът суггарып турарымга, үстүү чарыымга эзир дескинип турган чүве. Оон демги эзир, октапкан даш дег, сураг барды, чүгле суг кыры бырлаңайнып чыдып калды. Ону ындыг-ла херекке-даа албайн, эзирниң ужуп үне бергенин эскербейн барган-дыр мен деп бодаан мен. Ам бодап турарымга, ындыг эвес чүве-дир. Ол эзир суг кыдыынга хөөреп, дөгеленип чыткан кончуг улуг шортанны тепкеш, ууп шыдавайн барган, оон ыргак дыргактарын адырып алгалак чорда, шортан ону сугже киир тыртып алгаш барган чүве-дир. Ол эзирни чүктээн шортан бо болганы ол-дур ийин.

Бөрттүг дилги

Биеэде улустуң чуртталгазы амгызы дег эвес, чөгенчиг турган болдур ийин, уруглар. Бир катап таакпы үзүлген, кедээр Семис чейзең сугдан таакпы дилеп кел дээш, авам мени ынаар айбылап чорудупту. Аңаа баргаш, бир хүнзедир тараа соктап, ыяш чарып, хой кажаазы коптарышкаш, даартазында бир шымчым таакпы дилеп алгаш, базып чаныптым.

Даянгыыжым колдуктапкаш, белди куду салып бадып олур мен. Соогу-даа сүргей, мурнумче бир көөрүмге – дилги, ол хиреде бажы дээрге үш-үдүрүм, өгбегер-салбагар чүве.

Ояр-кыяр-даа чүве чок, хөме-ле келди. Шала сестип, чайлай дүшкеш, эртип чыдырда, даянгыыжым-биле ширбий чоруй тудустум. Ынаар-ла орук хажыызынче бөрбеш диди. Көре каапкаш, арны-бажым изиш диди: дилги дээрге дилги кежи бөрт кеткен! Уйгу-дүште, тоол-домакта-даа чүве-биле дөмей. Чоп каттыржы-дыр силер, уруглар? Меңээ ынчан каттырар харык чок турган. Бодум, көк көжээ дег, кыймыш кынмайн турзумза-даа, ийи будум сирилеп кээри сугда ыяш-ла. Кезек бооп чоруй оожугуп келдим. Соокта чангыс черге чеже турар, дилги кежи бөрттү азынгаш, дилгиниң бодун чүктээш, базыптым .

Элээн бадып олурумда, мурнумда орукту өрү алзы аът биле бир ыт сүрүштүр чоктап орлар. Чоокшулап кээрге, база-ла алаң-кайгааш, туруптум: боо чүктээн бора аът четкен калдар ыт. Кезек кайгап, боданып тура, кымныы-даа болза канчаар, ээзи тыпты-ла бээр ыйнаан дээш, аътты мунгаш, ытты эдерткеш, хап бадыптым.

Ынча-мынча чоруп ора, көөрүмге, ийи эдээн авый-шавый азыган кижи салып чоктап олур. Келзе-келзе, көрген: бүткүр боду ак шаң апарган, хыраа бөрттүг, дош салдыг ашак. База-ла коргуп-сестип туруп алдым. Чыпшыр чедип кээрге, топтап көөрүмге, Чодур ашак.

Кезек када кайы-кайывыс-даа чүве ыыттавайн, удур-дедир кайгажып тур бис. Оон ам чугаалажы-чугаалажы кээривиске, мындыг болган де.

Чодур ашак коданнап чорааш, дилгиге таваржы берип-тир. Ол дилгини ойлады-ойлады келирге, оозу хорумда аасташ үңгүрже кире халаан. Дүвү-далаш-биле дүже халааш, боозун эзер бажынче арта каггаш, аъды биле ыдын кожа тыртып каан. Оон үңгүрнүң бир аксын бөргү-биле дуй, иткеш, каңмыыл, хараган чыый соп алгаш, үңгүрнүң бир аксындан ыштай-ла берип-тир. От элээн хөгжүп чорда, аъдынче бар чыткыже, үңгүр доскут болгаш, дилги-даа дораан-на үне халаан. Ынчаар орта, үңгүр аксында дилги кежи бөрт-даа дилгиниң бажында барган, калдар ыт-даа, аътты четкеш, дилгини сүрүп чорупкан, а ашак боду чадаг калган.

Демги дилги караан дугландыр бөрт кеде каапкаш, девидеп чорааш, меңээ таварышканы ол чүве-дир. «Дилги кежи бөрт кеткен дилги каяа чоруур чүвел?»-деп шуугажып олурдуңар, көрбес силер бе, чорааны ол-дур!

Чазыйлаан адыг

Бир күзүн Чодур ашак-биле дииңнеп чор бис. Өзенниң ол-бо талазын өрү алдывыс. Дииң эртен кырны кырлады чемнээр чүве болгай. Ийи-чаңгыс дииңнерге таваржып, каъттың кырын өрү чоктап ор мен. Ынчап чоруй мөөрүк кара пөштер аразынга кирип келдим. Дииң изиниң хөй деп чүвези аажок, ол хиреде боттары көзүлбес. Эдертип чораан ыдымның ээрер деп чүвези база аажок. Ээрер-ээрерде, сыр өскээр, өзен иштинче көрүп алган ээрип турар. Ыдымга шугулдап, ооң ээреринге хоруй берген дииңнерни көрүп чадап, пөштерниң ол-бо талаларын көрзүнүп тур мен. Ол аразында ыдымның ээрер деп чүвези улам дам баады, артында-ла кудуруун мунуп алган, менче сыңнып-сыңнып ээрип турар. Ыдымның ээрип турары-даа ындазында өскелиг хире боорга, шала сезик ап, өзен иштинче харай бердим. Куйга бажым адыш-ла диди! Менден ырак эвесте, үжен-не базым хире черде, ак шаң апарган муңгаранчыг улуг адыг ийни өрү үнүп олур .

Бо хире доң кыжын ижээвээн, мынчап тояап чоруур араатан тоң айыылдыг. Ижээр мурнуу чарыында кандыг-бир чылдагаан ужун эки деңгивээн адыг күзүн кыш дургузунда четчир күш киирер чем дилеп чоруп бээр. Күзүн кара доңдакта белен чем кайда чыдар ийик. Кат, тоорук дүжүп, оът-сиген дазылы доңуп каар. Ынчалза-ынчалза ол адыг улам арып баксыраар, доң кыш-даа дүжүп кээр. Ынчан адыг таварышкан-на чүвени тудуп чиирин бодаар, өлүр тынын-даа сагынмас. Ынчап барган адыгны «чазыйлаан адыг» дээр. Аңаа таваржы берзиңзе, чок болза ол сени тудуп чиир, чок болза сен ону чок кылыр ужурлуг сен.

Менде бо хире улуг даг-иргек-биле месилдежир чүү боор! Мындыг харлыг кыжын адыгга таваржы бээр деп бодаан эвес, чүгле шелбик октуг, сырбык адар боодан өске чүве бар эвес, ындыг-даа болза араатан аң амы-тынга халдаанда, «чыда өлүр чылан эвес» деп үлегер домак бар болгай.

Ол-ла ынчап канчаар чоор деп аайын тыппайн турумда, адыг мырыңай чоокшулап келди. Дезер дээш-даа кайнаар дезер боор? Дессиңзе-даа чер алзыр эвес, беш-даа халытпас, дораан-на кырыңга кээр. Эжик дөрү хире келгеш, ийи-буттап хереп алгаш, шуут шаагып, менче холдарын харбаңнатпышаан, атпаңайндыр кылаштапты. Кээп, кужактап алыры ол-дур ийин. Үр боданып турар харык кайда боор, багай боом-биле караанче шиглей тутсуптум эвеспе. Адыг-даа арга-дашты чаңгыландыр, сүртенчиг кылдыр алгыра каапкаш, ийни куду дукпуртуланып-ла батты. Оон ында доора ушкан чудукка ылдырттынгаш, шимчевейн чыдыр. Ол аразында боомну октай тыртып алдым. Ыдым кара маң-биле барып, адыгның хыл-балдырындан сегирип алды, адыг-даа хөректени каапкаш, тура халыды. Мегеленип чытканы ол кулугур-дур. Ыдым меңээ кээп сыңны берди. Адыг база-ла эжик дөрү хире келгеш, менче ийи-буттап кылаштапты. Бо удаада бир холу-биле хаваан дуглай тудуп алган, бир холун чайып чоруп олур. Боо огундан караан чажырары ол хей-дир. Ам көдүрүп алган холунуң тас колдуунче киир салыптым. Адыг хөректенмишаан, майыжаш кылынгаш, бир долганып чорда, ыдым база-ла майыктан алды. Адыг ытты чандыр каккаш, бир аңдарылгаш, ытты сывырып ыңай болду. Ыдым ол-бо дезип халып тургаш, шет аразында бир улуг дыт доорзунда баарды. Адыг база-ла ында баарды. Биче бооп чоруй ыдым-даа ээрер, адыг-даа хөректенир, оларның барааны-даа көзүлбес. Кандаай чүве боор дээш, шала ажык/spanspan style=text-align: justify;span style=өскээр, өзен иштинче көрүп алган ээрип турар. Ыдымга шугулдап, ооң ээреринге хоруй берген дииңнерни көрүп чадап, пөштерниң ол-бо талаларын көрзүнүп тур мен. Ол аразында ыдымның ээрер деп чүвези улам дам баады, артында-ла кудуруун мунуп алган, менче сыңнып-сыңнып ээрип турар. Ыдымның ээрип турары-даа ындазында өскелиг хире боорга, шала сезик ап, өзен иштинче харай бердим. Куйга бажым адыш-ла диди! Менден ырак эвесте, черже үне кылаштап келдим. Аайын тып чадап кагдым: адыг дыт доорзунда чыдып алган, арга сыңмас кылдыр алгырган, а ыдым дээрге адыгның сыр соондан туткулаан тур, чүгле дүвү бурулаар. Чоокшулап келгеш көрген, кара хөк чүве боор: демги дыттың дөзүн өрт чип каан, хос чүве-дир. Ыдым баш сугар чер тыппайн, ол хос черлеп эрте халыыр орта, адыг ооң соондан кире халааш, ыңай-даа барбас, бээр-даа p class=font-size: 10.0pt; l/spanspan style=text-align: justify;span style=ine-height: 115%; /pMsoNormalmso-spacerun: yes;келбес кылдыр ызыртына берген. Кончуг улуг Даг-Иргекти ол черинге даялап каан мен.

Чыланныг-Тей

Биеэде мал-маган чок, чүвээ чединмес ядыы кижиге аң-мең кончуг ажыктыг боор чүве: эъдин-даа чиир, кежин-даа кедер, өре-шире-даа төлээр. Ол шагда оон өске олча тывар арга чок турган болдур ийин. Ынчангаш мен база чай-кыш чок даады-ла аңнаар мындыг кижи мен.

Бир-ле кыжын Уларлыг-Ой деп черге аңнап чор мен. Өзен иштин өрү чоктап орарымга, бир элик сөөскен аразынга хонгаш, чап-чаа туруп чоруй барып-тыр. Дүне дүшкен хырааны карартыр-ла кылаштап чоктай берип-тир.

Кыр кырынга үндүр истеп кээримге, элик серт кырын өрү оът баштап чоктаан мындыг болду. Ынча-мынча кедеп чоруп орарымга, дөө ол-ла оъттап бар чор. Боолаар хире эвес, ыраа сүргей. Кончуг сезиктиг, кулаа дыңнангыр, думчуу чыдыыргак хей болгай. Кижиниң бараанын көрбейн тура-ла салгын уу-биле чыдын билип кааптар. Ынчанганда, ол черге турбас, арлы бээр. Көөрүмге, кезек када оът баштап, кылаштааш-ла, бажын көдүрүп, дыңнаалап каап бар чор. Оозу база ужурлуг: оъттап кылаштап чорда, ооң бодунуң даажы өске даашты дыңнаарынга шаптык болу бээр. Ынчангаш доктаай каап, баш көдүрүп, дыңнаалап каап чоруур.

Мен-даа чүү боор, улуг дааш үндүрбес дээш, ийи идиим уштуп каапкаш, угум-биле кедеп чоруптум. Кидис уктар бутту белен доңурбас боор чүве. Дыңнаалай бээрге-ле, кончуг аяар бурунгаарлап каап чорааш, эликке чүс базым хире чоокшулап келдим. Ол хире черге эликти кайын чазар, аңаа боолай тыртып алдым. Кедергей-даа улуг хүлбүс болду, мыйызы артында-ла сес адыр. Ойну куду сөөрткеш, одаамга чедип келдим. Эликти мойнундан баглааш, сөөртүрге, чиик деп чүвези дүк дег боор чүве. Чамдык иемдик черлерге кижини эрте халый-даа бергилээр. Чылгыры ындыг-дыр ийин.

Хүлбүстү союп, бускаш, чүгле баарын шиштеп чип алгаш, чер дөгүп алыр дээш, эртежик аъттаныптым. Аалга чедир чер аразы ырак болгаш, оъттуг, суглуг, ыяштыг чер боорга Кош-Ой аксынга хонуп алыр дээш, Чыланныг-Тей баарынга имир-амырда дүжүрттүнүп алдым. Улуг дыт доорзунга от ужуткаш, кедээ чарыымда дүвүрең хевирлиг какпак хая баарындан үш даш тып алгаш, олурту шашкылааш, хола-пажым тиккеш, дош эргизип кагдым. Оон таалыңдан чаржай доңгалак эът ужулгаш, ону хоора тырткылап олурумда, отта чүве-ле шылыраар. Көрнүп келген – холла-пажым ийленип чыдып ап-тыр. Ожук даштарының бирээзи барып ушкан. Эде тургузуп каар дээш, барып тудар дээн – сүлде-ле бо! Чылбыраза-ла – чылан, чылбыраза-ла – чылан!

Ожук кылыр дээш эккелген даштарымның бирээзи даш эвес, а дунчулаан чыланнар бооп-тур. Отка чылыккаш, дирлип келгени ол чүве-дир. Азарганчыг-ла чыланныг тей дээр чүве ийин.

Оор чекпе

Бир-ле күзүн киштээр дээш, соңгу тайгаже чоруп кагдым. Имир-амырда хем ол чарыынга бир чайлагга келдим. Хой кажаазынга чыпшыр чортуп келгеш, дүжер деп чыдырымда карам уунда чүве кажараш дээн ышкаш болду. Топтап көрүп келиримге, агаарда негей тон эдээ көстүп тур. Белен-селен чүведен коргар кижи эвес мен. Ол хиремде-ле, кайгамчык чүве, арным изиш диди. Оон өрү көрген – ийи холун хере тудуп алган, бөөлдээш кижи агаарда далбая берген тур-ла! Артында-ла буттары чок деңер даан! Аът кырындан дүжер-даа, халдып ыңай боор-даа харык чок, сербээдей берген тур мен. Хей сагыш боор деп бодааш, база катап көрүндүм: хайлыг чүве, кижим далбайбышаан. Хенертен ужурун биле тыртып кааш, артында-ла дүкпүрүптүм: улустуң чуртка каапкан хоюткузу болду. Биеэде бөрү деп чүве аажок хөй боор чүве. Ындыг болбайн канчаар ийик, ынчаарда улус бөрү-биле , амгызы дег ынчаар демисежир эвес. Бөрүлер дүне шуут аалга кирип кээр, кажаа иштинде хойну уштуп аппаар чүве боор. Бөрүнү коданга киирбес дээш, улус эрги-каксы тонну ыяш бажынга кедиргеш, кажаа кырынга азып каар. Амдажаан бөрүлер ону-даа тоор эвес. Демги хоюткунуң каракка анчыы кончуг боорга дедир каккаш, чайлаг өөжүнге кээп хондум.

Эртен туруп келген, чүү дээр силер, бир-ле дүржок оор, дээрбечи амытан таалыңның дүвүн чаза соккаш, далган, тараа, шай, дусту тоо-быдарадыр чашканнааш, эъттиг хапты сөөртүп алгаш барып-тыр. Истээш чоруп кагдым. Та чүү хире истеп келген кижи мен, хорадаан уум-биле билбейн барып-тыр мен. Чүү деп амытан чүве, ону безин бодаваан мен.

Бир улуг ыргак пөш чанынга кээримге, хавымны ында чара соп октапкан чыдыр. Хойнуң будун чап-чаа-ла чип эгелеп каан. Өскээр барган ис-даа чок. Ужа бээр куш эвес, канчап барган чүве боор деп пат-ла кайгап, аайын тыппайн олур мен. Таакпылаар дээн – сереңгим одагда уттуп каавыдып-тыр мен. Канчангаш-ла пөштү өрү көре бээримге, дайзыным бо олур: чекпе! Кулугурну боолап кааптар дээш, тура халаан, бооң кайда боор, база албайн кээп-тир мен. Хорадааным ол хире болган-дыр, уруглар. Мерге ап алгаш, бир чандыр каккаш, одагже хыйланы-хыйланы базыптым.

Аът четкен сыын

Чайның кончуг изииниң үезинде улуг аң иштик черге турбас, ымыраа-сээктен дескелеп, сериин меңгилиг сыннар бажы тевер боор. Биеэде бир катап чорук аайы-биле Бестиг-Аяң деп черлеп эртип чыда мындыг чүвеге таварышкан мен, уруглар.

Ырак-даа, берт-даа орукту эрткен кижи мен. Ийи хондур чорааш, Бестиг-Аяң деп черге келдим. Аът оъткарып алыр болза, кончуг эптиг чер чорду. Шылырааш кара суглуг оймакка үнүп келдим. Хамык ыяштардан ыракта бедип үне берген саглагар дыт көстүп тур. Чаглактанырынга, одаг кылырынга оон эки чер тывылбас. Ооң чанынга чортуп келдим. Көөрүмге, дыт хөлегезинде адыр-мадыр дазыл тур. Дүшкеш, муңгаш-дынны дазылдың бир адырынче киир каап кагдым. Оон таалыңымны дүжүргеш, одаг кылыр эптиг чер көрзүнүп турумда, чизир-чазыр ыңай болза-ла, дазыл-даа эвес, а сыын деңер ден! Та чүге аңаа кээп чыдып алган кончуг кулугур ийик, аътты четкеш, арлы берген.

Бодумнуң согур-мугурумга чедип, хыйланып-даа медээжок мен. Чеже хыйланып, карганыр боор, дөмей-ле дуза болур эвес. Канчаар-чоор чүве боор деп боданып олур мен. Дилээр дээрге, одарда мал эвес, таңдының дезиг аңының кайдаазын кым билир боор. Ындыг-даа болза канчаар, ой-ала аът четкен он ийи адыр мыйыстыг сыынны дилеп чоруп кагдым. Барган уун шиглеп, ол-бо көрзүнүп чоруп ор мен. Көстүр-ле чүве чок. Көңгүс чөгел төнген. Хүн база орайтаан. Хөөн-даа хөөн эвес, дедир одагже калгып ор мен. Караңгылай берзе, тывылбайн баар чадавас. Ол чоруп орумда, карам уунда бир чүве кажараш дидир. Топтап көөрүмге, аъдым биле демги сыын бо турлар: муңгаш-дын шетте ылдыртына берген, аът биле сыын бар шаа-биле чүткээн, сывыра соп алгаш баар чыгыы.

Сыынны боолаптайн дээримге, ок аъдымга база дээпки дег, атпас дээримге, бичии-ле болза, шетти ээй тырткаш, сывыра соккаш, база-ла арлы бээр хире. Канчаар-даа аайын тыппайн, ынчап турумда, сагыжымга кайгамчыктыг бир бодал кире хонуп келди: боомну көдүрүп келгеш, шыгаап-шыгаап, дарс-ла кылдым. Сыын-даа ынаар арга иштинче шивеш диди, а аъдым кезек маңнап чоруй, оъттай берди. Шетке ылдыртына берген турган муңгаш-дынны үзе адыпкаш, ол кончуг хайлыг аңдан аъдымны ынчап адырып алган болдур мен ийин.

Ындыг чүвеге кижи база таваржыр чүве, уруглар.

Маргылдаа

Мени аңнаарынга эң-не баштай Чодур ашак өөреткен. Оон бээр-ле кады көжер-дүжер, кады аңнаар, бар-чогувусту деңге көржүр, мындыг бир баг апарган бис.

Кайывыста-даа шоолуг мал-маган бар эвес, ынчангаш чайын-даа, кыжын-даа кол-ла кылыр чүвевис – аңнаар, бо-ла. Бир чылын улуг чут болган чүве, уруглар. Ол кыжын аңнавадывыс. Ынчаарда сиген-ширбииш деп чүве бар боор эвес, чудаан ийи-чаңгыс малга чер эжип, ыяш будуу доорап бээр, оларны суггарар, көдүрүп тургузар дээш. кижи көңгүс чай алынмас турган. Ок-чемзекке база чединмейн барган бис.

Чазын мээстер берзенип, хар кидин эрип чыдырда, биске суму чаңгызы биле арбын даргазы аалывыска чедип келдилер. Үндүрүг хавырып келгени ол. Ол шагда акша-көпеек бар боор эвес, албан-үндүрүгнү өлүк-биле төлээр боор чүве болгай. Чодур ашак-биле бис ол кыжын дииңневээн болганывыста өлүк кайда турар боор. Чодур ашак чаңгыга ынча деп айыткады оң.

-- Силерде өлүк бар-чогу меңээ хамаан чок. Канчап-даа тургаш, төлеп бээр апаар силер – дээш, дүжүмет чаяан-даа чок.

-- Чок чүвени канчаар боор, хайыраатым, келир кыжын аң-мең өйү болу бээрге төлеп көрээл –деп, Чодур ашак чанны-дыр.

--Ынчан-мынчан деп соңгаарладыр дээрге, мээң хууда херээм эвес, албан херээ-дир. Тыптынып алгаш, бир ай болгаш, арбан даргазынга чедирип бериңер – деп, дүжүмет дужаай-дыр.

Ол шагда дүжүмет кижиниң туразы билир чүве болгай, хуусаа иштинде чедирерин безин арга чадаарда чөпшээреди.

Чер аразы ырак болгаш, база аян-тээлеп хүндүледир дээш дүжүметтер хонар ужурга таварыштылар. Кежээки чем соонда аң-мең дугайында чугаа-соот эгеледи. Чаңгы биле арбан даргазы мурнун былаажып, шын-меге чугаазын тө каап-ла олурлар. Ол аразында Чодур ашак мынча дей каапты:

-- Силерниң ооңар ындыг-ла-дыр, харын. Ындыг чүве туруп болур-даа ыйнаан. А бистиң кырган-адавыс те-чуңманы анаа бижектеп ап чораан деп, ачам чугаалаар чүве…

-- Ча, таан-даа! Кандыг-даа моожа тигер мен, ындыг чүве черле турбас! – деп, чаңгы үзе кирди.

-- Ол-даа черле арай хөлүн эрттир салдына берген чүве-дир оң – деп, арбан даргазы улажып кагды.

--Бир эвес мен ок-боо чокка те борастап кагзымза, канчаар болгаар силер, хайыраатым? –деп, Чодур ашак айтырды.

-- Бир эвес сен ок-боо чокка те өлүрүп каар болзуңза канчаар, сээң үндүрүүңнү төлеп бээр бооп-тур мен ийин. Бир эвес чадап кагзыңза… чадап кагзыңза канчаар, чаңгыс аъдың чок деп бил – деп чаңгы харыылады.

--Кандаай арай деңнешпес чүве боор, хайыраатым? Мээң үндүрүүмде аът шаа чедер чүү боор? Бо оол-биле мээң үндүрүүм катай болза, кандыг ирги – деп, Чодур ашак айтырды.

Элээн маргыжып чоруй ынчаар дугуржуп алдылар. Даартазында Чодур ашак, мен, чаңгы, арбан даргазы – дөртелээ даң караңгызында чоруптувус. Улуг-Ой деп черниң бажынга келгеш, аъттарывысты каапкаш, чадаг чоруп кагдывыс. Улуг-Ойнуң бажынга үнүп келдивис.

Чодур ашак бисти аңаа туруңар деп хол чайгааш, хаялар ажытталдыр кедеңгирлевишаан, кыр кырындан харай берди. Элээн бооп чоруй бисти бодунче имней-дир. Ажытталып чорааш, ашакка чеде бердивис.

--Дөө ол көрдүңер бе? – деп сымырангаш, ханы ойнуң ол чарыында кадыр ийже айты-дыр. Айыткан уунче топтап көөрүмге, даг хөрээнде кожагар кара хая кырында те хереп алган тур.

-- Силер маңаа шимээн-дааш үндүрбейн, дыка шаараңнашпайн, кезек-кезек көскүлеңнеп каап туруңар – деп сымыраны арак чугаалааш, дүргени кончуг чоктапты. Удаткан чок көзүлбейн баады. Бис-даа биче кудулдур хая баарында ыжык черге кээп олургулап алдывыс.

--Чодур ашак кыраан назыда үш тениирниң бирээзин тенээни бо-дур ийин мооң. Ооң бора аъды-даа силернии болган боор – дээш, арбан даргазы каттыра-дыр.

--Ол-даа домак чок. А сен база бо мөөрейде киржип турар кижи болгай сен. Доруг аъдыңны дүжүп бээр сен ыйнаан, ам оол? –дээш, чаңгы менче көре-дир. Мен чүве-даа ыыттавайн, кыр кырынга үнүп келгеш көөрүмге демги те дээрге, чазап каан даш дег, шимчеш дивейн, мээң уумче көрүп алган тур. Чанымда бир бөзүр кара хая баарынга чааскаан боданып олур мен. Иштимде чаңгыга, арбан даргазынга хорадап, оларны бүдүү бак сөглеп аажок мен. Ынчап-ла бир көстүп каап, бир чаштынып каап, Чодур ашак олча-омактыг болзун деп, иштимде алгап-йөрээп тур мен. Бир харап кээримге, хая кырынга турган те ыңай караш-ла диди. Удаткан чок, дөө-ле дагны өрү ыдып бар чор. Ам-на шаараңнашса, дыка хөй те, чуңма дойлуп үнгеш, ооң соонче сөктүп-ле кагдылар. Ша-даа четпейн, оорганы ажыр арлы бердилер.

Сагыш-даа сагыш эвес! Кызыл хол-биле кым аң өлүрүп чораан боор! Аксы дөспес идээргек кулугур боор деп, Чодур ашакка бар-ла шаам-биле хорадап, ам-на чадаг каарывыс ол-дур деп хомудаарым магазы-биле хомудап тур мен.

Ынчап турумда, Чодур ашактың үнү дыңналы-дыр. Топтап көөрүмге, ашак демги те турган хаядан шала кудулдур улуг даш кырында хол булгап, кускуннап тур. Бедик черге, ылаңгыя шала соокта кижи үнүнүң, азы дааш-шимээнниң дыңналгыры кончуг боор чүве. Ынчангаш Чодур ашактың үнү тодазы кончуг дыңналып келди:

- Аъттарың алгаш, бо ойнуң аксынче бады бар! Аъттарың алгаш, бо ойнуң аксынче бады бар! –деп катап-катап алгыра-дыр.

Чаңгы биле арбан даргазы ону дыңнааш, хөлзеп-ле үндүлер.

- Кажарын көрдүңер бе! Арлы бээр деп бодап турар-дыр. Ындыг амыр чүве турбас болгай аан! – деп, чаңгы чугаалай-дыр.

- Ындыг-дыр, харын. Чыпшыр четкеш, боларның аъттарын чайып албааже хоржок. Моожада чаргы бар эвес! – деп, арбан даргазы улажып кагды.

Мен-даа чүү боор, аъттарны алгаш, ынчап чадаглаарывыс ол-дур деп бодап, бажым халая берген, ыыт-дааш чок чоруп ор мен. Демгилерим ызырты соомдан-на чоруп орлар. Ийи ойнуң белдиринге келгеш, ашакты манап ор бис.

-Мен-даа аъттарны иелдирзин ап канчаар мен. Бо оолдуң аъдын сен ап алыр бооп-тур сен ийин, дарга – деп, чаңгы чугаалады.

- Аа, четтирип-ле бараан болуйн, хайыраатым, - дээш, арбан даргазы менче көрүнгеш, - сен-даа аъдың эзерин союп турзуңза дээре боор, оол – дей-дир.

Ол душта үстүвүсте чүве кизирей-дир. Көрнүп кээривиске, Чодур ашак хөлчок улуг те сөөртүп алган чедип келди. Бис-даа кайгай-ла бердивис. Дүжүметтер-даа дылы агарып калган, чүгле карактары чивеңейнип, ыыт чок турлар.

- Дээрги хайырааты эдипкен сөзүн ээлээр боор а? – деп, Чодур ашак чаңгыдан айтырды.

- Ык, шигей язы! – дээш, чаңгы хая көрүнгеш, аъттангаш ыңай болду. Арбан даргазы ооң соондан багайтыр шошкудуп чорупту.

Чодур ашак, мээң аңаа чүвениң ужурун билбейн турарымны билген боор, айтыртпайн-даа чугаалап берди:

- Мен черле мынчаар аңнап чорбаан кижи мен. Биеэде кырган-ачам ынчаар аңнап чораан деп ачам чугаалаар чүве.

- Канчап өлүрүп алганыңар ол? – деп айтырдым. Дүвүрең чылгаан те, чуңма ийи холун дискектендир баскаш, хөрээ-биле дүвүреңче кире бээр, ооң чүгле көңгүрээзи көстүр боор чүве-дир. Мыйызы-биле эл хилиреткеш, бодунуң даажынга өске чүве барык дыңнавас. Чыт ап база шыдавас. Баштыңы-ла билбес болза, ажырбас. Сен дөө кыр кырынга көскүлеңнеп туруңда, оларның демги ол хая кырынга турган баштыңы сеңээ алааккаш, мени эскербейн баады. Идиктерим уштуп кааш, мырыңай чанынга союп чеде бердим. Үнерде безин мыйызын эптештирип чадап, шаг боор чүве-дир.

Хоптакты кезеткеним

Мен өглүг-баштыг, езулуг аңчы болу бергенимде, Чодур ашак кырып назылаан, карак-кулаа четпестеп, аңнап албас апарган. Ооң мурнунда бир чылын бай Дыртык-Чалаңдан, өлүк-биле бүдүрүп бээр дээш, казыра чээп соп чипкен кижи-дир. Ооң соонда аңнааш, шоолуг олча чок, барык куруг тооннуг келир апарган. Адак сөөлүнде шуут олурупкан. Кылыр чүвези алгы-кеш эттээр, бо-ла.

Бир-ле күскээр чайын Чодур ашак-биле кады чаңгыс аал турувуста, Дыртык-Чалаң өрезин негеп чедип келди.

- Мен-даа карак-кулак баскыраан, аң-меңге күш четпес апарган мындыг арга чок болган кижи-дир мен. Даштын бир молдурга бар чүве-дир. Ол казыра болгуже, амдыы чылга чедир маназыңарза, кандыг ирги, хайыраатым? – деп, Чодур ашак айтырды.

- Молдурга деп чүңүл? Ам бызаалыг, молдургалыг инек апарбаан чүве бе? – деп, Дыртык-Чалаң удур айтыра-дыр.

- Ол кандыг аайлыг чүвел, хайыраатым? Чоп арай ужурун тыппайн ор мен – деп, Чодур ашак чугаалай-дыр.

- Ону билбес кижи канчап сен боор сен. Бодап көрден: оон бээр ам ийи чыл болду. Ол казыра энир чылын дуңгуш төрүүр, бо чылын бызаалыг, молдургалыг инек апарган турар ышкажыл –дээш, дүжүмет кара шору. Ирей, кадай чаннып, тейлеп турда-ла оларның амыланып олурган чаңгыс инээн бызаа, молдургазы-биле сүрүп алгаш чорупту.

Мээң аттыг-сураглыг аңчы апарганым Чодур ашактың ачызы-ла болгай. Боларга болушпааже хоржок деп боданып келдим. Ынчангаш Чодур ашакка маңнап чеде бердим.

- Шымда, ашак, шымда! Дүрген аъттан! – деп мындыг мен.

-Ол кай баарым ол чүвел? – деп удур айтыра-дыр.

- Хей чугаа херекчок. Дегийт аъттан, харын. Демги инээңни дедир эгидип алыыл –дидим.

- Ол канчап эгидип алырывыс ол? Хунаап алыр улус бис бе? – дээш, ашак дүште чок олур.

-Канчаар-даа болза, мен билийн, дүргеде! –деп, ашакты далаштырып тургаш, аъткарып алгаш, хаптывыс.

Инек четкен кижини кайын ырадыр бис, хемни кешкеш, алаак иштин куду бадып олурда четтивис, дөө бар чор. Оя каккаш, Дыртык-Чалаңны элээн мурнап алгаш, бир черге кээп, Чодур ашактың багай идиктериниң бирээзин ужулгаш, орук аксынга салып кагдывыс.

- Ол чоорувус ол, дуңмакым? –деп, Чодур ашак айтыра-дыр.

- Ыыттава. Көргей бис аан – дээш, аъттарывысты ырадыр чажыра баглап кааш, боттарывыс орук чанында шыргай иштинге чаштынып алгаш, көрүп чыдыр бис. Дыртык-Чалаң-даа инээн чедип алган бо-ла келди. Идик чанынга чедип келгеш, көрүп туруп-туруп, инээн четкеш, орукту куду бадып кагды.

- Ам чүү болганы ол, дуңмакым? –деп, Чодур ашак айтыра-дыр.

- Ужур бар ышкаш-тыр, дүргеде харын –дээш, Чодур ашактың идиин кедиртип алгаш, база-ла бадыптывыс. Дыртык-Чалаңның барааны көстүп кээрге, ону оя халдып каапкаш, база-ла демги ышкаш, Чодур ашактың идииниң бирээзин уштуп салып кааш, көрүп чыдыр бис.

Дыртык-Чалаң инээн чедип алган база-ла бо келди. Идик чанынга келгеш, аъдының аксын тыртып алган, кезек када көрүп тур. Оон дүже халааш, идикти көрүп туруп-туруп, ону орук хажыызында хараган дөзүнге салып кааш, инээн аңаа баглап кааш, дедир хап-ла чоктады.

- Че, ол-дур, көрдүң бе. Дүрген идииң кет. Далашпааже хоржок! – дидим. Чодур ашак идиин кедип алырга, инекти чежип алгаш, алаакты өрү сүрүп чоктаптывыс.

- Соонда билип кагза канчаар бис, бисти ат кылып кааптас деп бе, моң – деп, Чодур ашак арай сестип айтыра-дыр.

- Ажырбас. Ол бодунуң чудун канчап-даа үндүрбес болдур ийин. Майышкак идикке чазыйлааш, инектен когараан бодунуң шорузу болгай аан. Харын, сен бодуң бо дугайында чүве ыыттадың халак – деп кагдым.

Шында-ла ол чүве ол-ла хевээр сураг барган ийин.

Чуруктар В.У.Донгактыы база Н.К.Шалыктыы.

С.Пюрбю "Шынапайның чугаалары". Кызыл, 1981ч.

 

 

Михаил Монгушевич ДУЮНГАР

Бырлаңмаа угбай

Оон бээр үр үе эртсе-даа, ол угбайның овур-хевири байтык, кеткен идик-хевин безин амдыгаа чедир утпаан мен. Көдээ суурларның кудумчуларынга ырактан ооң үези херээжен кижи көргенимде, ону аңаа бо-ла дөмейлей каапкан боор мен.

А ол угбай-биле баштайгы таныжылгам мынчаар болган чүве…

Езулуг ажыл-ишчи амдыралымны фельдшерден эгелеп, эмчи училищезин доосканымның соонда, Тываның бир ырак районунуң «дүрген дуза» черинге ажылдай берген мен. Көдээниң «дүрген дузазы» кандыг дээрзин ында чурттап чоруур кижилер кончуг эки билир. Хоорайның улуг станцияларында ышкаш, дуза дилеп дыңнадыптарга-ла, караңнадыр маңнап орар машина кайда боор. Оон кедерезе, фельдшер эмчи кижи бүдүн хонукта хөлге чок ажылдап, чалалгаларже чадаг баар таварылгалар эвээш эвес болгулаар. Машина чок болганда сээң-биле кады хонар чолаачы турбас апаар.

… «Дүрген дузага» бир ээлчээмни ындыг хевирлиг эрттирип чыткан мен. Он ийи айның чыккылама кончуг соогунуң үези чүве. Д\н ортузу чедип, район эмнелгезиниё соёгаларыныё чырыктары безин =шк\лей берген. Даштын бус-шаё-даа кедергей. Район т=в\ улуг эвес суур шыпшыё, караёгы. Суурнуё алдыы ужунда, шыкчыгаш ишкээр тарамык бажыёнарныё бирээзинде чалалга чорааш, чаа-ла чедип келген мен. «Д\рген дузаныё» =рээлин ажыткаш, соокка салааларыныё баштары билинместексеп доёа берген холдарымны изиг батареяларга чыпшыр тудуп, элээн чылыктырып алдым.

Д\н ортузу эрте бергенде, чалалгалар эвээжей бээр ч\ве. Фельдшерлер ону пат билир бис. Мен ындыызын бодап, стол кыйыында диванга ийлени берген мен. Удувас ужурлуг турзумза-даа, сооктан чылыккаш, бодум безин билбейн кум кынны берип-тир мен. Сайгылгааннарын =ж\р баскылап каан узун, тар коридор т=нч\з\нде даштыкы эжик халырт дээрге, ам харын отту чаштап келген мен. А мээё чыдар =рээлим ол коридорнуё бажында, х\нд\с боорга эмчилерниё беш-минуталар, аар-саар хуралдар эрттирер чери ч\ве. +рээлимниё эжии ажык, чырык турган болгаш, ынаар, коридор ужунда бир-ле кижи куураёнаш кыннып кирип келгеш, хана чыпшыр сандайларныё бирээзинде, идиктериниё соокка дошталдыр доёган ээжектерин токкуладыр олура каапты. Диванымдан туруксавайн, чедип келир ыйнаан дээш, манагзынып чыдыр мен. Чок, кижиниё байдалы чоокшулаар хире эвес. «Кым сен?» деп, =рээл д=р\нден айтырдым. Харыы келбеди. Бичии ыыт чок оргаш: «Чалалга кылып чор силер бе?» - дидим. Харыы орнунга х=рек иштинден дырбадып кээр ч=д\л дыёналды. Оозу доктаап чадап шагга киргеш, арай боорда оожургай бээрге, демгим ынаар шаг чогу кончуг: «Уех-х!» дей-дир. Ол \нден херээжен к150span style=text-align: center;font-size: 10.0pt; line-height: 115%; ижи-дир деп билип кагдым.

Коридор сайгылгааннарын базым аайы-биле чырытпышаан, ооё чанынга чедип келдим. Сандайларныё эё кыдыкызында д=ртен беш хар чоокшулай берген угбай шийип алгаш орган карактарын менче хере к=р\п келди. Ынчалза-даа кайывыс-даа чугааны баштай эгелевейн бардывыс. Угбай кезек ч=д\рг\леп-даа алды. Доёганы кедергей хевирлиг, диштери ызыртынчак, эгиннери б\д\\ дидиреп орар. Часкы-к\ск\ чуга шекпен тонунуё чеёнериндиве ийи холдарын суккулаштырып, буттарын дыгдындыра аарак сандай адаанче олуй-солуй суп алган. Бажында шараан аржыылы – аргажок чуга чаёгыс каът шокар п=с.

Келген кижимден чугаа \нмес хире боорга, баштай айтырдым:

– Ч\н\ канчап чор силер, угбай?

Катап ==ск\п, боостаазын дырбадып келген ч=д\л\н доктаадып чадай-чадай: «Адыр оол, адыр» – дей-дир.

Манап тур мен. Мага хандыр ч=д\р\п алгаш, чеёиниё аксы-биле аксы-думчуун чода тудуп харыылады:

– Хонар чер дилеп чор мен. Даштын сооктуё кончуун к=рбес сен бе? Дуёмам уруг суг соктаарымга, ажытпадылар. Уех-х, х=рээм-х=рээм.

Улаштыр ч\н\-даа айтырар, ыыттаар аайын тыппайн барган мен. Таанда-ла, мыя бо хензиг суурдан т=рели, таныыры кижи чок амытан канчап турар боор. Аза берги дег улуг хоорай эвес. Азы =скээртен д\н чардыктыр келген ирги бе деп-даа бодадым. Ынчалза-даа бо суурга \р эвес чурттазымза-даа угбайныё арнын маёаа к=ргеним-не ылап. Холумда шагымче к=р\п сонуургадым:

– Мындыг орайга чедир каяа турдуёар ынчаш, угбам?

– К=ст\нзе адаанда сандайга олурдум. Б=г\н ында таныырым уруг ажылдап келген ч\ве. Мени бо-ла хондурар, экизи кончуг уруг. +скелери ындыг эвес.

– Ам аёаа чоп хонуп албадыёар?

– Кызылдан даргалар келген, оларныё караанга к=з\лбе дээрге, \н\п чоруптум ышкажыл, оол. Оон башка демги уругну кончаайлар.

Коридор чылыг-даа болза, эжик аксы д=мей-ле соок. Ынчангаш, чырык, чылыг черге таптыг чугаалажып к==р-д\р дээш, келген кижимни =рээлимче киире бердим. Диванга олуртуп алгаш, ижип хонар кара шайым чылыда шаап бердим. Ону ш=л\реди элээн аартагылапкаш, хаваанда кылаёдыржып сыстыгылап келген быйыргын держигештерин адыжыныё ишти-биле чода тыртып каап олур. Чырык черге ам кээп таптыг топтай бээримге, угбайныё буттарында майтайтыр элеп калган кидис идиктеринден =ске ч\ве чогул. Арган, чиёге чодалары \ч\ген чанагаш к=з\лд\лер. Мээё эскериимни эндевээн хевирлиг, чодаларын ол тонунуё эдектери-биле дуй тырткылай-дыр.

Барбамдан ч=д\л эми алгаш, олче сундум:

–Ч=д\л\ёер кедергей-дир, мону ижиптиёер, дузалаар чадавас.

Стаканда секперексей берген шайы-биле эмни иже каапкаш:

– Каш к=пеек т=лээр мен, оол? – дидир.

– Чок, т=левес силер. Эмни халаска берип тур бис.

Карманындан каш честер ужулгаш, д=мей-ле менче сунду:

– К\р\не ч\вези канчап халас боор ч\вел, ма ап ал.

– Чок-чок, чалалга кылдыр бижип каар мен, т=левес ч\ве-дир ийин, угбам. Ат-сывыёар адап бериёер харын.

Мээё баарымда салып алганым чалалга бижиир дептеримче ээге-ээге туруп келгеш, ол чугаалай-дыр.

– Че, ындыг ч\ве болза, бижи. Хертек Бырлаёмаа де. Бажыёы чок дээр сен. Каяа-даа хонар деп бижи. Охалаай, бижи-бижи, оол.

Менче сунуп орган к=пеектерин дедир карманнап алгаш, Бырлаёмаа угбай хенертен айтыра-дыр:

– Уругларлыг сен ыйнаан, оол?

– Ийе, ийи оол, бир кыстыг мен.

– По-ок, чараштарын ай! Магалыыёны але, арта оол ч\велерлиг кызыё база бар. Чоргаар уруг-дур оё оол, кызыё аан. Ма, оларыёга бээр сен – дээш, шокар саазын карттарлыг \ш б=д\\н конфеталар столум кырынга салып кагды: - Интернатта оглумнуё д\штеки чеминден берген чигирлери ышкажыл. Чеди класс ашак-тыр ийин. Авазын бодап билир ч\вем болбазыкпе. Хлевиден бээр карманнап алган чоруур. Оомга барганымда куруглавас мен.

Бырлаёмаага хамарыштыр янзы-б\р\ догааштырыглар, даап бодаашкыннар бажымга кире д\шт\. Салым-чолдуё кандыг каржы шииткели, к=р\\шк\н\ бо х==к\й херээжен кижини душкан черинге хонуп, тояап чоруур кылып кааныл? Кым-даа кижи ээ к=рн\п эглип кээр т=релдиг, уктуг болгай. А мооё ындыг улузу канчап барганыл? Дуёмазы уругдан =ске, дээре кижи артпааны ол бе? Ийе, багай, ч\ве билбес т=релдер тургулаар. Бырлаёмаа ышкаш чер кезип хоначалап чоруурлар чаёгыс эвес. Ынчалза-даа бистер, ындыгларны х\нн\ё чыгыы к=р\п, эскерип чоруур кижилер кайда барган бис? Сеткил-ч\рээвистиё буянныг х==н\ чидип, ооё д\в\рел соп ыстап кээр сээни кайы чапта д=гейлигип, кирижелип калганы ол? Эх, \е, \е…

Ол аразында даштын кээп доктааган машина даажы дыёналды. Удаваанда =рээливиске \с-чар борашкан к=к фуфайкалыг, бродни идиктерлиг, тереё, сырый чаак салдары арнын шыва алы берген \жен хар \езинде эр кирип келгеш:

– Ол чарыкта фермадан хактым. Сааттыг херээжен кижиниё саап турган чаёы багай инээ ооё иштинче тепкен – деп тайылбырлады.

Ынаар чугаа чок баар апарган мен. Бырлаёмаа угбайга диванга чыдып алыёар деп чугаалааш, \н\пт\м. Ферманыё суг с==рт\р машиназы даштын тырыёайндыр х=делип, мени манап турган…

Даё бажында чедип кээримге, Бырлаёмаа угбай чок болду. Эскерип турарымга, =рээл иштиниё ындазында чурум-секселии дегет: \й-баш чок тургулаан сандайлар чыскаай салдынган, шала кырынче д\шк\лей берген х=веё, марляларны азыгда тазче б=ле октагылап каан. Чоруптарда демги угбайныё ынчап турганы ол.

Ээлчээм халап келген акыйга бо д\неки таварылганы чугаалаарымга, ол меёээ мындыг узун тайылбыр кылган:

– Черле ындыг кижи-дир, суур улузу д=гере билир. Т=релдери, кады т=рээн дуёмалары оолдар, уруглар-даа эёдерик. Машина-балгаттыг, шыыраа кончуг чурттап чоруурлар. Ынчалза-даа олары угбазын шагда айга каапкан. К\зезе бажыёынга хондурар, к\зевезе хондурбас, \нд\р ойладыптар. Чай келирге, м\н-не ч\гээр – ынчап-мынчап аргастаны бээр. А кыжын х==к\йн\ё сыёныр, чыпшынар-ла чери аалчылар бажыёы, эмнелге, бензин кудар станцияныё борбак даш бажыёы. /ш чыл бурунгаар суур кыдыынга, шагда чок апарган кырган кадайныё ээн калган чавыт бажыёынга чаёгыс оглу-биле шору чурттап органнар. Мал-маганныг кожалары улустуё инектерин саггаш, с\д\н-даа ап турганнар. Бир хаттыг д\не демгилериниё сараат сигени =рттенгеш, чаштанчызы иешкилерниё бажыёыныё кургаг ыяжынга деггеш база хып калган. Харын-даа боттары дириг \нген болбастар бе. Ол кожалары ==дежок сагыштыг ч\велер болган. Сигенивисти оглуё =рттеткен деп харын мырыёай эттеп турганнар деп дыёнаан мен. Оон бээр авашкылар т\реп эгелээн улус. Оглу кыш борга, интернатка баар, а чайын авазын эдергеш чоруп бээр. Кады чораанда иешкилер арта силиг, тодуг, ==р\шк\л\г кылдыр к=ст\рлер. Чугаалажыр улус безин эёдерлип каар. Оглунуё угаанныг, томаанныы х=лчок, авазынга езулуг эш апарган. Бо чайын оглу авазын хой кыргыыр черге чайлаткан дижир. Иешкилер кезек кыргыкчылааш, шору ажылдап алган сураглыг болган. Чогум ажылдай бергенде Бырлаёмааныё шалыпкынын, арыг-шевергинин улус мактаар. Ынчалза-даа ону таптыг турум ажылче алыксавас, угаан-сегели четпес дээр х==нн\г. Аныяандан-на угааны баксырап келген деп, билир кижилер чугаалажыр. Оглунуё адазы боор д\ржок эр каапкаш чоруурда, бажын кемдедир эттеп каан дижир ч\ве. Ол дээш эмчи-домчуга-даа чыдып шаг болган. Ам бо кижи к==рге, анаа-ла ышкаш-тыр. Улустуё ч=генчип тыппазы-ла чок. Сиген =рттенгениниё соонда, хай-бачыттыг кадай-дыр дижип база чугаалажы бергеннер болбазыкпе. Бырлаёмааныё байдалын дарга-бошкалар шупту эки билирлер. Борбак бажыё канчап тып берип шыдавас улус ч\ве. Оглу-биле чаёгыс черге болза, чайлыг азыранчы бээр иешкилер-дир ийин.

… Чаа улуг эмчивистиё келгени-биле холбаштыр район эмнелгезиниё ажыл-амыдыралынга бичии =скерилгелер болгулаан. Холушкак мергежилдиг болзун дээш, чамдык сестралар, фельдшерлерни ажылдап турган черлеринден солуштур тургускулап каан. Мен эмнелгеден ынчаар \нгеш, районнуё улус ==редилгезиниё килдизинге хамааржыр ясли-садче шилчээн мен. Аёаа фельдшер эртемниг кижи херек апарган.

Бир-ле кежээ, ажыл шагыныё соонда, оруум аксында школа чаны-биле эртип бар чыдыр мен. Кыжын ч\\ боор, шагда имиртиёнеп калган. Ынчалза-даа кудумчу чагыларындан баткан чырык м\н-не имистелип хып турар. Соок чывардан чалдангаш тонум моюндуруун к=д\р\п алган чораан мен. Каржып-солчуп эрткен улус-даа эскерер хире эвес. Ынчангаш хажыымда херээжен кижиниё:

–Мээё оглум бо-дур оол, к==р сен бе? – дээн \н\н ч\гле харын дыёнай соп кааш, ам кээп тура д\ж\п, ол угже эргилип келдим.

Чавыс, шаараш школа хериминиё чанында Бырлаёмаа угбай боду-биле деё чыгыы кылдыр =з\п келген, шору эржигеш апарган оол-биле кады тур.

–Экии, угбай. Оглуёар мырыёай улуг ашак болган кижи-дир моё – деп мендилешкеш, айтырдым: – Бо соокта иешкилер ч\н\ канчап турарыёар ол?

–Ч\н\ канчаар боор, оол. Багай авашкылар ужуражып тур бис. Интернадындан оглум хлеб эккеп берди. Оомну апкаш, мензин кудар чер бадар мен – деп, Бырлаёмаа оглунуё тонунуё ажыттына берген х=рээн ==ктей туткаш, уламчылады: – Сээё мындаа ижирткен эмиё эки ч\ве-дир оё, ч=д\л\м ол хевээр читти. Бажым харын \рг\лч\ аарыыр апарды. Эмден бодап чоруур сен, ш\ве. Меёээ душпазыёза, бо дуёмаёга берип каар сен.

Бодундан аныяк кижиге душканда улуг улус ооё ат-сывын сонуургаар болгай. Мен база ол чаёчылды эдердим:

– К\зел-оол дээр –деп, оол харыылады.

–Сээё-биле канчаар душчуп болур бис, К\зел? +=ренир \её кажаныл?

П=р\к чаёныг оолдар, уруглар-даа чоруур. Ындыглар-биле чугаалажыры арай берге болгулаар. «Ийе», «чок» деп п=р\ктенир боордан башка, огулуг харыы берип шыдавастар. Баштайгыларындан сыр =ске, «аксым сал» дээр ааспыракпайлар база бар. Олар ындыызы-биле арай тенек, кенен аажы-чаёныын дораан к=з\лд\ре бээрлер. К\зел-оолдуё б\д\ж\ оларныё кайызынга-даа д=мейлешпес. Улус ындыг оолдар, уругларны чаёгыс с=с-биле топтуг деп \нелээр, мактаар. Чугаа-домаанда п=р\ктенип тыртынган-даа ч\ве чок. К\зел-оол меёээ кончуг таптыг тайылбырлады:

–Д\ъшке чедир школага турар мен. Ооё соонда интернатка х\нзээр мен. Суур кирип, баар черим чок. Авам келгенде харын бичии ыёай-бээр кылаштажыр улус бис.

Сайгылгаан чырыынга эскерип турарымга, Бырлаёмаа угбай карарып к=ст\р моюндуруктуг, элээн х=лбегер кышкы тоннуг, холдарында хол хаптарлыг-даа болду. Ону к=ргеш, сеткилимниё ындазында ==р\\р\ х=лчок.

Иешкилерни соокка \р тутпас-тыр дээн бодалым-биле чугааладым:

– Че, ындыг-дыр, мен чоруптайн. Ужуражы-ла бээр бис ыйнаан.

Авашкылардан даш октам хире ырай бергенимде Бырлаёмаа угбайныё:

–Баш эминден к=рем оол, тып каар сен. Эмнээриё дайзын ч\ве чордуё! – дээн \н\ дыёналды.

Хая к=рн\п кээримге, ийи кижим кудумчу куду базып бар чыдырлар. Бензин кудар черже баарлары ол. Авазын К\зел-оолдуё аёаа чедирип каары ол.

Ийи неделя хире хоорай кирип, ясли-садтар эмчилериниё т\р семинарынга ==ренип чорааш келген мен. Мен ынчап чоруур арамда, \ш =рээл чаа бажыёга чединген болдувус. Ооё мурнунда общежитие бажыёыныё хензиг =рээлинге чурттап орган бис. Мен турбаан-даа болзумза, эштерим оолдар =г-б\лемни чаа оран-савамче к=ж\р\п каан болган.

Келгенимниё эртенинде бистиё коллектививис график езугаар дружиниктээр апарган. Суббота х\н\н\ё кежээзи ч\ве. Район т=в\н\ё Культура бажыёынга болган танцыныё т=нерин манап, организациялар одакчыларыныё эзирик, эзирик эвезин хынап эрттирген бис. Ындыг-мындыг чурум \рээшкиннери-даа болбаан. Танцыдан \нген аныяктар тарап чангылай бергеннер. /е орайтап, д\некиниё он бир шак ажа д\ж\п турган. Милицияда дежурный шагдааныё дептеринге демдеглел бижип кааш, боттарывыс база тарап чангылап эгелээн бис. Садик таёныылы Танаа_Херел-биле мээё чанар уувус чаёгыс апарган. Ол мени, бир-тээ кады чоруур улус, оруувуста садиктиё ишти-даштын, херим-девискээрин эргиптээл деп дилээн. Шынап-ла ынчаалы дээш, аайындан эртпээн мен.

Садигивисти долгандыр кылаштагылап, соёга-хаалгазын к=р\п кааш, х\нд\с чаштар ойнаар ш=лч\геш хериминиё аксынче углаптывыс. Аёаа четпейн чыткаш-ла, ооё чанында кижи турарын Танаа-Херел-биле деёге чыгыы эскерип кааптывыс. Эжим дораан-на чугааланды:

–Аа, бо бир тояанчы угбай ышкажыл. Ч\н\ канчап турары ол чоор?

Ажыы-биле чугаалаарга, Бырлаёмаа угбайга мен бо хире орай караёгы д\не база катап дужа бээр деп бодавайн чораан мен. Чанынга чеде бээривиске, херим аксын ол быжыдыр хаап, хос долганыр х\рт\ленчек ыяш дээгин чартылар-биле кызыткан тур. Мени танывады ышкаш. Танаа-Херелдиё айтырыынга ол харыылады:

–Клубтаан оолдар мооё иштинге олургаш чаа чоруттулар. Таёныылы кижи болзуёза, таптыг дээктен чоп кылып албас сен, оол? Сандайлар ыяжыныё бирээзин тура соп кааш бардылар шежил. Мен д\\ к=ст\нзеге хонар дээш, ында х=й улустуё чоруурун манап ордум.

– Мындыг орай чоруп турар, ч\\ ындыг улус боор? – деп, мен айтыра кааптым.

–Кызыл артистери диштилер. Та кым билир оларны, чорууру ам-даа элек ч\велер-дир – дигеш, Бырлаёмаа угбай менче ээге-дир: – Ой адам, сен сен бе, оол? К\зел дуёмаё эмчиде чыдып алган, к=рд\ё ыйнаан?

Танаа-Херелдиё менче чиктигзинген хевирлиг к=ре каапканын эскерип кагдым. К\зел-оолдуё эмчиде чыдарын кайын билир ийик мен. Угбаёныё мурнунга буруузунган сеткилим-биле:

–Чок, ==ренип чордум ышкажыл, угбай. Эртен дораан-на барып к=рейн – дидим.

Садик таёныылын чаёгыс д\не бо херээжен кижини хандуруп каап к=р деп чадашкан мен. Та аржыыл, чоорган туда бээр ч\вези, эртен кижи ону \жээр эвес дээш, ынаваан. Ол хире эвес угбай, меёээ б\з\ре дээримге-даа хаайынга хакпаан. Ынчангаш оом артында таныжар улус боттарыёар билиёер дээнзиг, кылаштап чоруй барган.

Бистен шоолуг ырак эвесте соёгалары хыпкан аалчылар бажыёыныё даштындан ыыткыр чугаалашкан \ннер, каткы-х=г дыёналып кээп турган. Артистери ол хевирлиг. Демги \ннер чидип, шимээн барганыныё соонда, чолаачызы-ла боор оё, бир кижи даштын т\р\ледир ажылдадып каан автобусту =ж\р\пкеш, эжикти хаккыладыр дедир кире берди. Артистер бо декте чорувас байдалдыг. Бырлаёмаа угбайны соокка чааскаандырзын кааптарындан кээргээш, бажыёымга хонуп алыёар дээримге, мени харын кончумзураар хире апарган:

– Ой, ынча дивес, оол! Ч\\ деп амытан эккелдиё дээш, кадайыё хорадай бергей. Сарыылыё канчап барган?

Ынчалза-даа ону эртен оглуёарга кады баар бис деп к=г\д\п тургаш, м\н-не эдертип алган мен.

Бо таварылганыё соонда, Бырлаёмаа угбайныё амыдыралынга, кадайым база мээё к\зелим-биле =скерилге болган. Ол ч\л дээрге ооё бистиё бажыёывыска чурттай бергени. +=м ишти-биле мен буянныг херек кылган кижилер бооп х=й мурнунга к==ргеттинер-даа дээш эвес, а боттарывыстыё амыдыралывыска тургустунуп келген байдалдыё уржуундан ону =г-б\левиске арттырып алганывысты ажыы-биле миннир апаар. Ооё чажыды мындыг ч\ве. Мээё эё биче уруум бир харлай берзе-даа, аар-саар думаа-ч=д\л адырылбастап, садикче барып шыдавастааш туруп берген. А авазы башкы кижи. Ынчап кээрге, кадайымныё уруг чанынга олурза чогуур ш=лээзи эртип эгелээн. Ооё кадында школазындан д\рген ажылдаёар, силерниё \н\п кээриёерни бодап таарыштырып каан кичээлдер орта чоруттунмастаан деп с\рд\ргеш база турупканнар.

Ынчангаш кадайым-биле аравыста с\мелешкеш, Бырлаёмаа угбайны бажыёывыска арттырып алырын дугурушкан бис. Эгезинде киживис ынавайн шаг болган. «Багай кижи ынчаарымга хей ыйнаан, оол» деп дедир тепкеш турупкан. Аъш-чем кылып алгаш, эмчиде оглунга ийи-\ш х\н эдерткеним соонда, ам-на харын киживистиё аяны =скерли берген. Ол аразында уругларым база аёаа чаёчыгыксап, «кырган-авай» дижи бергеннер. Черле ынчаш угбайныё уругларга ынаа х=лчок кижи болган. Оларны сеткилинден езулуг чаптаан, т=лз\нген к\зел-биле эргеледир. Ылаёгыя бичии кызымга ол кедергей тааржы берген. Оозу артында бирээзиниё холундан д\шпестеп калган. Оон ыёай угбайныё биске бир ижигиксей берген ч\вези, чыдып дыштаныптар орун-д=жектиг чылыг бажыёда болбайн аан. Херээжен кижиге ажы-т=лд\г, аяк-савалыг оран-бажыё дег чоок, эргим, билдингир ч\ве кайда боор.

Уруум Чинчи_Шуру-биле Бырлаёмаа угбай ам шуут чарылбас кырган-авашкылар апарганнар. Удуурда безин кады чыдып алырлар. Ийи оолдарым база х\нд\с ооё чанындан ыравастап калганнар. К\зел-оол =кпеге дегдирип бир ай хире эмчиге чыткаш \н\п келген. Интернадынга барып каап турган мен. +=ренмес улуг-х\ннеринде авазынга ужуражып, бажыёга чедип-даа кээр-ле. Баштайгы \елеринде ==ренген аайы-биле ол хлеб апкан кээр турган. Авазынга оларын берип турганын к=рбээн мен. Ынчалза-даа бир х\н тонум азып чыткаш, Бырлаёмаа угбайныё карманыныё аксындан к=ст\п келген хлеб кескиндизин база каш печеньелерни эскерип каан мен. Х==к\й иешкилерниё азыранчып чораан аргазын мээё хоруур кандыг эргем боор кылдыр бодааш ыыттавайн, билбээчеёнеп эрттирипкен мен. Оглу авазынга чем-не эккеп берген-дир, ында багай ч\\ деп.

Кадайым школазынга уруг алыр кижилиг сагыш амыр шуудап ажылдай берген. Бырлаёмаа угбазынга д\кт\г чылыг х=йлеё, кылынзымаар кара п=стен даараан юбка-даа садып берди. Киживистиё арын-шырайы безин агарып, ындазында силиг-чииги к=з\лд\р-ле шору барган. Ол бистиё бажыёывыстыё долу эргелиг кежиг\н\ кылдыр санаттырып, уругларывысты чагырарын, чассыдарын-даа боду билир апарган. К\зел-оол улуг-х\ннерде авазынга ужуражып келбишаан хевээр. Уругларывыс ону база акызына бергеннер. Бажыёга ооё-биле иелээн езулуг эрлер дег чугаалажып шаг болгулаар бис. Ынчалза-даа чугааны К\зел-оолдуё ==редилгезинден, эш-==р\нден, башкыларындан =скээр бодум таламдан ыёайлатпайн турган мен. Авазы бажыёга турбаанда, ооё кым болуксап чоруурун бир-ле айтырган мен.

– Он класс дооскаш-ла ажылдаар мен. Авам кээргенчиг-дир. Ч\ге-даа болза ажылдай бээр мен.

Чеди класс бичии оолдан ындыг с=стер дыёнааш, кижиниё баары ажыш кынныр чораан. +ске оол болза, шын эвес чугаалап олур сен, ==редилгеё уламчылап, эртем чедип ал дээр турган боор мен. А К\зел-оолдуё хууда шиитпиринге канчап ч=пс\нмезил.

–Т=релдерим-даа хей улус-тур ийин, авамны бодавас. Эрги-саргызын бериксээнде м\н-не бээр, а ооё каяа, ч\ге чорууру оларга хамаарышпас. Авамда буруу ч\\ боор, кадыы баксыраан кижи ышкажыл. Чазын ч\рээ арай =скерли бээр. Оозу чогум \р болбас, он-он беш хонук хире кирер. Авамныё оозун ==редилгем \зе-\зе эрттирип каар мен. Школам-на доозуп алзымза, азырап чоруй баар мен. Авамныё кайда хонуп чыдарын бодап келгеш, чамдык д\нелерде шуут уйгум келбес. Сактырымга, улуска \нд\р сывыртадыпкаш, даштын мени манап турган ышкаш апаар. /н\п келгеш, интернат долгандыр ч\г\рг\лептер мен – деп, чугаазын доозупкаш, К\зел-оолдуё долбанныг кызыл чаактарыныё =ё\ хуулуксап, сырый хавак кирбиктерлиг, чарашсымаар ала карактарынга чаштар б\лдеёейнип келген.

Шыны-биле чугаалаар болза, ону дыёнааш, мен база анаа олуруп шыдаваан мен. Ынчалза-даа К\зел-оолга ону билдиртпес дээш, д\рген-не тура халып, от аксында сандайда чыткан таакпымда бардым.

–Аваё дээш муёгарава, К\зел. Школа дооскужеёге чедир-даа болза мээё бажыёымга тургай аан. Уругларымга кырган-ава болгай аан. Оон аваёны канчаарыёны бодуё билир сен – деп, эрги олудумга катап оруп чыда чугааладым.

Ол аразында кадайым-биле Бырлаёмаа угбайныё кады кирип келген шимээни дыёналган. Бистер ыытташпайн барган бис.

/ш ай \н\п, час чоокшулап орган. Амыдыралывыста онза =скерилге чок хевинде чурттап тур бис. Чинчи-Шуру биле Бырлаёмаа угбай кужактанышпышаан хевээр. Оларныё =рээлинден: «Чипеё-чипеё карактарлыг, Чинчи-Шуру мээё кызым» дээн с=стерлиг ыры кээп турар апарган. Кадайым-биле ону дыёнааш, =рээл уунче б\д\\ имнежип, х\л\мз\рж\п каар бис. К\зел-оол улуг-х\н санында авазынга ыяап-ла ужуражыр. Кээр-кээрде конфета, печеньезин дуёмаларынга черле утпас. Олары пат амдажып калган, кирип орда-ла карманнарында баарлар. Бир чамдыкта ол орус дылда билдинмес берге онаалгазын-даа кадайдан айтыртып ап чыдар-ла. Беш, \ш харлыг оолдарывыс Шолбан, Сылдысты ойнады бергенде оларын диван кырынга алгыртызын-кышкыртызын ойтур-д\йт\р октап, ууштап-чууктап пат-ла боор. Оолдар-биле ынчаар мага хандыр ойнап-ойнап алгаш, шала кежээликтей интернадынче базыптар. Чоруурда уругларывыстыё шуптузун холга тудуп, эргилдир чыттааш, бистер-биле байырлажырын черле утпас.

Ынчалза-даа ай ортузу чедип чорда, бир х\н тайбыё-шыпшыё эртип турган амыдыралывыска мындыг багай таварылга болган. Ол бистиё =г-б\левистиё оон ыёайгы чуртталгазынга эвээш эвес д\в\релдерни, сагыш-сеткилдиё саргыышкыннарын арттырып, ооё дески чоруп орган агымын \реп каан.

Кадайым-биле д\штеп чедип келген бис. Бырлаёмаа угбай бажыёын чылыдыр одааш, шай хайындырып каап-тыр. Иелээ ону ижип, чемненип орган бис. Уругларывыстыё ийизи удаан, а ортуну ындыкы =рээлче киргеш, ыыт чок алаагып ойнай берген. Бырлаёмаавыс ол =йде дашкаар \нген ч\ве.

Ийи-\ш аяк хире шай ижип чорувуста, даштын верандавыста алгы эвес алгы, кышкы эвес кышкы дыёналыр мындыг. +рээлинде ойнаан оглувус безин бистиё чанывыска ч\г\р\п келген. Мен \не халып келгеш, кайгап калган мен. Бырлаёмаа угбайны веранда азыында х=мнелчек кылын \ст\г арынныг, матпагар семис дурт-сынныг бир херээжен сыындыр чыгап алган, ону уш-баш чок тепкилеп-шашкылап алгырган тур.

–Черлик, тояанчы албыс! Бистиё адывыс бужартадыр дээш улус бажыёында сыёнып тур сен бе? Моон чорут, оон башка соп каар мен, ол-ла! Сээдеё, четпес херээжок!

Халывышаан баргаш, ол херээженни аткаар идипкеш, угбайны дуй тура кааптым. Ооё катап ч\ткээш, Бырлаёмааже карбанган чудуруктары мээё достура туткан холдарымга д\шк\леди. Ону ийи дугаар аткаар идиптим:

– Бо чоону бердиёер, анаа турган кижи эттеп! Угааныёар орта бе? Соксаёар!

Ажынганындан карактары дедирленип чидий берген херээжен мээё мурнумга тура д\ж\п, Бырлаёмааже аннып орган холдарын салып бадырыпкаш, кышкырды:

– Аа, силер ышкажыл силер! Кадайыё-биле ол кижи кулданып де! Уруг-дарыыёар =скеге азырадыр, магалыг-ла чанчыннар-дыр силер! Пиш! Бис кажан-даа кулдар чорбаан бис!

Артымда Бырлаёмааныё сириёейнип коргуп турарын ооё мээё орнумга чыпшыр дегген арган х=рээнден билип турдум. Кадайым бичии уруун тудуп алган, ийи оглу-биле база \н\п келген. Та оон сести бергени ол ийикпе, та бодун холга ап боданы бергени ол ийикпе, демгивис:

– Бо кижини чорутпас болзуёарза шоруёар! Ам дораан ==ёерден \нд\рбес болзуёарза, бажыёыёар =рттедиптер эвес мен бе, билип алыёар! – дээш, долдаш-далдаш, дирт-дарт \не-ле халаан. Ооё олурупканы, даштын турган к=к =ён\г «Москвич» машинаны ч\гле ам кээп харын эскерип кагдывыс.

Бажыёга кирип кээривиске, Бырлаёмаа =рээлинге баргаш, ишкирнип б\д\\ ыглай берди. Кадайым-биле чанынга чеде бээривиске-даа оозун соксатпаан. Мен сактырымга, Бырлаёмаа угбай т\регделдиг амыдыралыныё иштинде бодунга таварышкан б\г\-ле хомуданчыг, каржы болуушкуннарны чыый бодап, салым-чолунуё бар-ла ажыын \нд\р ыглаптар дээнзиг олурган ышкаш болган.

–Муёгарава, угбай. Ол ам бээр моон соёгаар келбес-тир ийин – деп, кадайым Бырлаёмааны чазыктырды.

–Д=мей-ле бистиинге чурттап артып каар силер – деп, мен аёаа улаштым.

Бырлаёмаа угбай ыглаарын соксадып, карактарын бажында аржыылы-биле чода каапкаш, чугаалады:

– Багай т=рел хей-дир ийин, оол…

Бичии уруувус кылаштап келгеш, ооё чанынга туруп алган. Кадайым, мен ыыт чок \н\пкен бис.

Эртен баштай туруп, от салыр чаёныг кижи мен. Чамдык эртеннерде уруум мээё-биле деёге оттуп келир. Бо эртен база ынчанган. +=ренип калган чаёым бодап, ону Бырлаёмаа угбаёныё хойнунче суптар дээш баргаш, аксым ажыпкан мен. Киживис орунунда чогулу. /не берген бе дээрге, оозун сезиктии кончуг кылдыр са-ла эдип-чазап каан. Д\н чардыктыр чорупкан хевирлиг. /не халааш д=мей-ле ыёай-бээр ч\г\рг\ледим – ч\ве-даа билдиртпес. Д=рт ай эгезиниё ажыг чывары ч\гле харын чаактарымга соолаё кыннып сыылады.

Болган таварылганы К\зел-оолдан =ске кымга-даа ыыттаваан мен. Уругларым угбайны айтыргаш туруп бээрге, кырган-аваёар аарый берген, эмчиде чыдар деп каан мен. Чоруй барган д\незиниё эртенинде Бырлаёмааныё оглунга кээп чораанын К\зел-оолга ужурашкаш, билип алган мен. Оозунга х==к\й ч\н\-даа ыыттаваан болган. Мээё чугаам дыёнааш, К\зел-оол:

– Райпода ажылдап турар дуёмазы Мижитмаа-дыр. Авамныё аарыыныё ам-на кирери ол-дур, акый – деп, ол муёгаргайы кончуг кылынды.

К\зел-оолду муёгарава, ажырбас, аваёны тып алгаш бажыёга дедир эккеп аар мен деп часкаргаш, чорупкан мен. Черле ынчаш чаёгыс к\зелим-даа ол турган. Кижиниё уруг-дарыын ап берип орган кадай кижи уг-баш чок кылаштап чоруй баарга, угаан-сагышка анчыы х=лчок. +лзе-читсе канчап билир деп чай чок кадында бодаар сен. Эге х\ннерде ону кежээлерде оон-моон хайдынып дилээш-даа тыппаан мен.

Ынчалза-даа аёаа чеди-сес хире хона бергенде, хуу херээм кылып чорааным малчын аалдан кел чыткаш, суурже кирер орукту кежип бар чыдырда, дужа берген мен. Бажыёче чанаалы угбай дээримге:

–Багай т=рел хей-дир ийин, оол. Уруум Чинчи-Шуруну сактып чор мен, х=лчок-х=лчок. +рттедипсе ат болур силер. Мен турарымга хоржок – деп, будалчак ч\ве чугаалаар болган.

Урууёга бараалы деп ону катап к=г\дерин оралдаштым.

– Ийе, Чинчи-Шурум сактып чор мен, оол. +рт кончуг, уругларыё корга бээр. Т=релим багай, багай-багай, оол – деп, демги-ле с=стерин катаптаар болган.

Угбайныё карактарын ам-на эскерип турарымга, оларыныё шоглары к=ёг\с =скерлип, менче-даа эвес, а мээё бажым ажыр талыгырже утка чок углаан болдулар. Ынчан бажымга К\зел-оолдуё: «Авамныё аарыы ам-на кирери ол-дур» дээн с=стери чык дээн. Бырлаёмааныё мурнунга дуза чогум орта билдинип, ону ынчаар кааптар ужурга таварышкан мен.

Ооё соонда каш хонук эрткенде база бир ужурашкан бис. Ынчан душ бооп эвес, а мен бажыёымга турган адында угбайныё оода ч\рээ баксырай бээр \езин эрттирип кагзымза дээн сеткилимде ону албан-биле дилеп чорааш, суурнуё хлеб быжырар чериниё эжииниё аксынга хонуп чыдырда, чеде берген мен. Х==к\йн\ё угаан-медерели ам мырыёай мындаагызындан дорайтап калган болган. Азыгда чыый октагылап каан далган шоодайларыныё аразында ужу-бажы, \пч\ боду ак маёган апарган олур. Мээё чугаамны-даа билир хире эвес. Бодумнуё дугайында элээн тайылбырлап кээримге, ам м\н-не харын угаанын чартталдырарын кызытканзыг, \р-ле менче к=р\п оруп-оруп:

–Аа, сен сен бе? Чинчи-Шурум сактып чордум, оол – дигеш, катап-ла дедир барды: - Т=релиё багай-дыр, багай. Сени эттээр-дир. Эки улус хондуруп аарлар. Мээё оглум хлеб быжырар…

Бырлаёмаа угбайны бажыёымга эгидип алыр бодаан к\зелим ынчалдыр б\тпейн барган. Эмчилерге баарымга-даа, черле ындыг, оон анаа апаар кижи-дир дишкеш, херекке албааннар…

Д=рт айныё ортан ажа берген. Ынчалза-даа соок, хатчылы кедергей час болган. Мээс черлерниё хары безин орта четче эрип шыдавайн барган. Суур иштиниё х\нд\с эрээн хар суу д\нелерде дошталдыр шак доёгулай бээр.

Бир-ле эртен улус район т=в\-биле кожа турар суур оруунда кадай кижи доёуп =лген деп чугаа тарадыпкан. Сагыжымныё черле чиктии кончуг К\зел-оолга халып бардым. Оом интернадында чок болду. +=р\ оолдар меёээ: «Авазы чок апарган» – деп, коргунчуг медээни дыёнаттылар. Х==к\й угбайныё мага-бодун кым сугда эккелгенин билбес болгаш чанып келген мен. Аксы-с=з\ шору барган ийи оглум билген ышкаш, кээрим билек соёнуг-мурнуг айтырдылар:

– Кырган-авам кажан кээйил, ачай?

– Сен кырган-авамны дилеп чордуё бе?

Оолдарымга шала доёгун харыылапканымны бодум безин билбейн барган мен:

– Ийе, ол кажан-даа келбес. Моон соёгаар кырган-аваёар айтырбаёар.

Угбайны ажаар бажыёны улустан айтырып билип алгаш чеде берген мен. Оон =ске ийи кыдыында улгаткылай бергилээн эр, херээжен улустар бар болду. Мен угбайныё бажында салган тавакче таакпым каап, ооё-биле ыыт чок байырлаштым. К\зел-оол мени к=р\п кааш туруп, чанымга келди. Мени даштыгаар \нд\ре бергеш:

– Кожа суурга куда болган. Авамны ооё аразынга чоруп турган дээр-дир. Аъш-чем бодааш, улустуё столда дашкаларында арагазын ижипкен хевирлиг. Оон бээр д\не кылаштап оргаш, орукка доёуп калган. Удуй бергени ол ыйнаан. А мен авамны хей-ле моон дилеп турган мен – деп чугаалааш, куду к=р\п, карактарын чотту…

К\зел-оолдуё авазын суур чевеглериниё аразынга ажаап каан бис. Т=релдеринден ол х==к\й дээш качыгдап ыглап-сыктаан кижини-даа эскербээн мен. +ск\с калган чаёгыс оглундан аёгыда, угбайны мээё караамга к=з\лд\р-ле эттеп турган дуёмазы херээжен-не сыыёайнып чоруур чораан. Муёгараан сеткилимче ооё ыызын чоокшулатпаан мен. Ч\гле харын Бырлаёмаа угбайныё мурнунга бодумну ол херээженден артык буруулуг кылдыр бодап чордум. Чогум кандыг буруум дээш ынчаар бодаарым ол деп айтырыымга харыыны база тыппаан мен…

М. Дуюнгар "Бөрү дүнү". Кызыл.

Игорь Иргитович БАДРА

АЖЫГ КОНФЕТА

Бир-ле х\ннээректиг часкы х\н чиёгир ак-кызыл =ён\г эмчи машиназы эмнелге хериминиё иштинче кире халдып келгеш, ында орук аксында эрээн хар суунуё х==лбээн ч\к-ч\кче чаштатпышаан, уруглар салбырыныё эжииниё бозагазынга чыпшыр тура д\шкен. Оон ак халаттыг ийи херээжен эмчи дегийт-д\рген д\же халышкаш, эргижирей берген к=к шокар чоорганда ораап каан алды хире харлыг уругну эмнелгеже аргажып киире бергеннер.

/р болбаанда, кудумчуже к=р\нген соёгалыг д=рт оруннуг, амдыызында хос палатаны эмнелге ажылдакчылары белеткей шаапкан соонда, арыг ак-чоорганныг, чылыг-чымчак орунга аар аараан уругну чааскаандырзын чыттырып каан.

Соёгадан часкы х\нн\ё херелдери =рээлче х=гл\\ дегет шургуп киргеш, орунда чыткан уругнуё чуга сарыг кештиг, кадыр хавактыг арнынга, чундурган соонда =л хевээр бажыныё дыдыраш кара д\г\нге чарашсынган дег дээй берген. Ынчалза-даа уруг ону тооваан, эскербээн ч\ве дег караан шийип алган, к=ж\й берген ч\ве ышкаш, шимчеш дивейн чыткан.

Удатпаанда палатага д=рт-беш хире эр, херээжен кижилер аяар кирип келгеш, оожум сымыранчып чугаалашпышаан, уругну ээлчежип шинчип к=р\п-к=р\п, х=рээн дыёнааш, база-ла аяар \не бергеннер. Дараазында назы-хары д=г\й берген, арай семиссимээр, улуг мага-боттуг, ажык, калбак арынныг эмчи сестразы хан кудар тускай херексел тудуп алган кирип келген. Ол херекселди орун баарынга тургускаш, чоон ине ап алгаш, аарыг уругнуё кургаг, сарыг, чиёге холчугажындан дамырын тып чадап шаг-ла болган. Ол =йде уруг аарзынар, сырбаёнаар туржук, безин одунмаан. Адак соонда сестра ханны ам-на дамдыладып кааш, улуг тынгаш, дужунга орунга шагжок олура д\шкен.

Чанында =рээлде чаш уруг ыглаан. Ону аргалаан херээжен кижиниё \н\ д\лейзимээр, дунук дыёналган. Кудумчулап аар ч\ък машиназы дириледир дагжап эрткен. Ол аразында палатаныё эжии кыжырт дигеш, шала ажыттына берген. Оон: “Анчыын бо эжиктиё” дээн бертсинген \н дыёналган соонда, ак халаттыг шилгедек мага-боттуг, сарыг баштыг херээжен кижи бакылап келгеш, =рээл иштин ч\г\р\к карактары-биле эргий к=ре каапкаш: “ Кандыг чыдыр?” дээнзиг, уругже имнеп айыткан.

Сестра олче холун чаёгааш, туруп кээп, бут баштап чоокшулап чеде бергеш, далаш сымыранган:

– Оожум-оожум, удуп чыдыр. Удуур эм салып каан. Оозу ам эртип тур боор... Ч\н\ че?

– Мооё хевин канчаар бис, Акимовна? Мырыёай аргажок орбак-самдар ч\велер ышкажыл... Черле ч\\-даа бар болгай аан...

– Изиг сугга чула хайындырып чуггаш, базып-базып, аппарып шыгжап каёар – деп, сестра ону \зе кирген.

– Октап болбас... Эргевис чок... Хоржок-хоржок, Даша! Ынчап чаёчыкпа.

– Ындыг бе азы – дээш, Дашазы эжиин оожум хаап каан. Коридорлап ооё кылаштаан даажы чоорту ырап чоруй барган.

Акимовна орунче дедир ээп кээп, эптештир олургаш, чыткан уругнуё арнынче ак-к=к карактары-биле чымаарартыр кайгап алгаш олуруп берген. “Ол-ла болгай – деп, ол иштинде ==р\п боданган. - Чаактары дораан-на долбанналып, кызып келди. Хан деп ч\вениё к\ч\-к\ж\ ол хире болбазыкпа”.

Оон тургаш, соёганыё сарыг торгу к=жегезин тыртып, уругнуё арнын х\н чырыындан х=легеледип кааш, хан куткан шилди база чиёге «п=д\лээ ш=й\нд\н\ё» иштинде дамдылап турган ханны таарыштырып каан. Уруг ол-ла шиинде удувушаан. “Дыка-ла т\рээн-дир, к\ж\р, девин чундуруп турда к==р\мге, ана чаржынчыг чорбадыва – деп, аксын холу-биле дуй туткаш, бажын чайып, Акимовна боданган. - Чаш ч\ве-дир ийин. Ол хиреде алдан харлыг кырганнардан-даа х=йн\ шыдашкан дизе х==рем болбас... Кандыг ада-ие ажы-т=л\н ол хире кээргеп к=рбес, хайыралавас дээр силер? +ршээ-=ршээ, бак-ла ч\ве ыёай турзун... Таанда сегий бээр боор... ”

Хаваанда дырышкактарлыг арны човаг, кээргел долган Акимовна уругже улуг тынып, кезе кайгап-ла олурган. Та ч\ге-ле ч\ве ийик, уругнуё кылагар баштыг шевер думчукчугажын, бичии ынай, хоюг шиш сегелчигежин ол дыка-ла суйбаксаан. “Кандыг кончуг нарын, хээрек чоор ” - деп, Акимовна ишти кижиргенип, чаптап боданган. - Мооё бичии ыёай ч\рекчигежи тиккиледир соп-ла чыдар. Э-эх! Чаш кижиден хээрек, нарын ч\ве кайда боор! Ам бир хонган болза ол-ла-дыр-ла, к\ж\рн\ё ол ч\рекчигежи туруп алыр ийик. Оон ол-ла ышкажыл! Ч\н\-даа к=р\п, ч\н\-даа канчап четтикпейн, кандыг-даа хилинчек чокка...”

Акимовнаныё боскунга борбак кара ч\ве турупкан ышкаш болган. “Ажырбас-ажырбас! - деп, ол бодун аргаланып бодангаш, карааныё чажын чодуп алган. - Ам мээё холумда сен, кызым. Сени кайын салыр мен... Маёаа \жен чыл ажылдап келгеш, кымны-даа бербээн мен. Ажырбас-ажырбас!”.

Шала кежээликтей апарган. Эмнелгениё чемненир =рээлинден сава-саёганыё кыёгыраары, уруг-дарыгныё палаталарынче дааш-шимээнниг тарап чоруп турары дыёналып кээп турган. Ооё соонда коридорлап бир-ле сестраныё далаш маёнап эрткени база: “Аяс-оол, кайда бардыё? Сыкыртыр-сыкыртыр! ” - дээн \н\ ынаартан чаёгыланып келген.

Акимовна уругну сыгыртыр дээш херекселин белектеп ап турар аразында х\нд\ск\ эмчи – к=ст\к шилдиг, улуг эвес дурт-сынныг Борис Бадыевич бо кирип келген.

–Че, кандыг ышкаш? - деп, ол уругнуё судалын тутпушаан, шагынче к=р\п айтырган.

– Биеэ шиинде хевээр-ле-дир, Бадыевич. Ийи ч\с грамм хан куткан... Суксаарымны дээрге, физраствор ижиртип кагдым.

Ындыг-дыр... Чогум ч\гээр-ле ышкаш-тыр. Бо ам ажырбас болгай аан – дээш, эмчи Акимовнаже х\л\мз\р\п к=рген. - Эгезинде сестип турдуёар бе?

Акимовна бижииргээн дег эктин кыскан. Бадыевич олче чылыг к=ргеш, сагыш-човаан \н-биле айтырган:

– Чанмас силер бе? Турупкан боор силер.

– Чок, чогум ажырбадым. Мээё турарым кайда дээр силер – дээш, Акимовна уругну сыкырты берген. Бадыевич аёаа дузалап, уругну эптештир тудуп берип олура, чугааланган:

– Чок харын, черле шак база чоокшулап келген ч\ве-дир. Бир эвес чоруур болзуёарза, машинамга д=г\д\п каар чоор бе дээш, ынчаарым ол-дур.

Акимовна уругну сыкыртып кааш, херекселдерин далаш чокка эмгелеп тура, дитип чадай-чадай чугааланган.

– Четтирдим, Бадыевич! Чогум улуг далашпайн тур мен. Бир эвес ч=пшээрээр болзуёарза, мен бо уругну карактап хонзумза кандыг ирги деп бодап тур мен.

Эмчи карактарын элдепсинип чивеёнеткеш, эктин кыскан:

– Бодуёар-ла болгаап к=р\ёер. Мен ч\\ деп ч\\ дээр мен. А ол дугайында кежээки сестра-биле дугуржуп алыр ыйнаан силер?

Акимовна сеткил ханып, “четтирдим” дээш, Борис Бадыевичиже х\л\мз\р\п к=рген. Эмчи база-ла олче х\л\мз\р\п к=ргеш, уругже имнээш, айтырган:

– Т=релиёер бе?

– Чок-чок, Бадыевич, менде т=рел кайда боор. Бар-даа болза д=герези Украинада... Эр чаёгыс оглум багай ч\веге таварышкаш, чок болган-на болгай, билир силер... Ынчалза-даа, та ч\ге ч\ве, бо уругну анаа-ла т=релзине бердим. Элдеп ч\ве, безин чадаарда чугаалажып танышкан эвес мен. Та ч\\, кандыг кижиниё т=л\ ч\ве? Бистиё мында мындыг уруглар-ла эжен эёмежок болгай... Аайын тыппас мен, анаа сеткилим ыйнаан, кырып деп ч\ве база ч=генчиг ч\ве-ле болгай але – дээш, Акимовна бодунуё чугаазыныё х=й\нге эпчоксунуп, бодундан хейде-ле бертсинип, улуг кызыл холдары-биле халадыныё эдээн ыятканзыг суйбай туткулаан.

– Ажырбас-ажырбас, Акимовна! Мен силерни билип тур мен. Ч\гле дыка муёгарап муёчулбаёар...

– Чок-чок, силер оглумну дээш меёээ сагыш човап тур боор силер. Мен ам ыяк кылдыр бодумну туттунуп алган мен... Д=мей-ле эгидип ап шыдаар эвес мен – дээш, хенертен шыгый берген карактарын чажыра аарак хая к=р\нген.

– К=рд\ёер бе, дидим чоп, бодун холга быжыг алыр херек, Акимовна! - деп, д\в\рей хона берген эмчиниё \н\ дилег, сагындырыг, оожургадыг долган дыёналган.

– Ийе-ийе, билдим, Бадыевич... хайлыг ч\ве-дир ийин... Бир ч\\л\нде кара чааскаан артарга дыка аар-дыр... Билген болзуёарза... Оода бажыёга чанып кээрге, кижини уткуп аар чоок кижилиг болза ч\\ дей эртик... Удавас ам пенсиялап \нер болгай мен, ынчан та канчаар мен. Амдыызында бо ажылым бар, ч\гээр-дир...

– Че-че-че, чамдыкта х=л\н эрттире бээр силер ийин: “Чааскаан”, “уткуп аар кижи чок”... Мен бодап к==р\мге, ол шиитпирлеттине бээр айтырыглар-дыр. Ч\гле кижиниё бодундан хамааржыр. Силер суг болза ам-даа кадык, шыырак, аянныг херээжен кижи-дир силер...

– Аа богда, кижи каттыртпаёар, Бадыевич! Силер безин ам д=г\й берип-тир силер, дуу к=р\ёерден, бажыёарда ак д\ктер к=ст\п кээп-тир. А силер баштай бо эмнелгеге кээриёерде, бичии аргажок практикант оол келдиёер чоп. Ынчан-на мен маёаа он ажыг чыл ажылдаан турдум.

Борис Бадыевич эгенип х\л\мз\рб\шаан, Акимовнаныё эктинге холун салган:

– Адырам, оон бээр каш чыл бооп турар чоор ол? Он чыл он, он чыл... оон он беш чылым демдегледим. А-ча, таптыг-ла чээрби бир чыл!..

– К=рд\ёер бе! Силерни ынчан Бадыевич-Будуевич-даа дивес, анаа-ла Борька дээр-ле болгай бис. Томаанныыёар-ла х=лчок але?..

– Аа-=ршээ, кижи эгендирбеёер, Акимовна – деп, Бадыевич ону =зе киргеш, шагынче к=рген. - Че, мен-даа чоруптум, “аскак хой ырады”. Байырлыг, Акимовна, эки хонуёар че!

– Байырлыг! Хайлыг кулугурну! - деп, Акимовна каттырып туруп калган.

– Ындыг-мындыг хире болза, менче дораан долгаёар! - деп, эмчи \н\п чыда сагындыргаш, коридорлап д\рген-д\рген базып чоруй барган.

Акимовна =рээлге чааскаан арткан. Ооё муёгаргай сеткили ол минутада кемдей-даа берген ышкаш сагындырган. “Х==к\й Борьканы, кижиниё экизи элдеп оол аа?” - деп, ооё чиик машиназыныё эрткен даажын дыёнап тура ол боданган. - Чамдык аныяк эмчилер кандыг ийик, ана ч\\-ле бир бурган мен деп, бодун тогдуна-ла бээр. Э-эх! Кижилер-кижилер! Шупту аёгы-аёгы...”

Коридорнуё ындыы ужунда тенектенип ойнаан бичии чаштарныё дааш-шимээни, оларны хай дээн сестраныё \н\ дыёналып кээп турган. Акимовна соёга к=жегезин ажа идипкеш, кежээки доёдакка шагжайты доёа берген, хыраалыг орунче к=рген. Ол хенертен оглун сакты хонуп келгеш, холу-биле х=рээн чыпшыр туткан. Сактырга-ла, оглу дыдыраш сарыг бажын сеглеш кылдыр аткаар октавышаан, бо оруктап олче кылаштап-ла орган-даа ышкаш. Чаржаё доё малгаштыг орук ооё майыктааштарыныё улдуёнарынга кыжырадып ужуп чораан дег дыёналган. “К\ж\р оглумну! - деп, Акимовна карааныё чажын чотпушаан сымырарган. - Кайы хире аарышкылыг болчук ирги сеёээ, аа-богда!? ”.

...Хенертен сестра сырбаш дээш, хая к=р\нген уруг дыёналыр-дыёналбас кылдыр чугааланган ышкаш болган. Акимовна чырыкты дегийт кыпсынгаш, уругнуё чанынга барган. Уруг кургай берген хорлаёгылыг к=кс\мээр эриннери-биле: “Сугдан” - деп, сымыранып чыткан. Ооё бичии ынай быйыргын кылаё держигештер сыстып келген кадыр хаваан адыжы-биле чода туткаш, Акимовна оожургап боданган: “Дер-дир! Дер \нерге тергиин эки! Ам-на туттун, кызым! ”.

Каш хонганда, Акимовна база-ла кежээки дежурныйлаашкынче д\в\ далаш бар чораан. Элдеп ч\ве, эмнелгеге ол аарыг уругну эккелгенден бээр, ону ажаап хонган д\незинден бээр ооё сеткил-сагыжынга бир-ле турум эвес, ==р\нч\г бе дээрге ==р\нч\г-даа эвес, анаа-ла сагыш-човаашкын, д\в\рел холушкан янзы-б\р\ к\зелдер тыптып келген. Оларныё эё-не колу – уругну к=р\ксээри! А ол шыдандырбас к\зелге =ске артканнары чинчилештир дистинчиптер: х==режиксээри, аёаа эки ч\ве кылыксаары, ооё дыдыраш бажын суйбай тудуп, =р\п, дыраксаары дээш-ле эжен эёмежок... Ынчалза-даа ол-ла х=й к\зелдерниё аразында, сеткилиниё ханы д\в\нде, кымга-даа ажытпазы, харын-даа бодундан безин чажырары ыдыктыг булуёунда ооё эё-не к\зенчиг к\зели хоруп, хире-хире болгаш-ла, ооё ч\рээм чимирт кылдыр сагындырып, билиндирип каап чораан. Ол к\зелди чаёгыс с=с-биле тайылбырлаары берге. А кол утказын илередирге мындыг: уругну бодунуё бажыёыныё эргинин артадып кииргеш, ойнаарак дег кылдыр хепкергеш, столга чалап олурткаш, янзы-б\р\ амданныг чемнер-биле чемгерери база ооё-биле чодураалар чечектелип турар часкы садка, шагда бир оглу-биле кылаштажып чораан черлеринге селг\\стээри турган. Ооё соонда канчап билир, кандыг бир аас-кежиктиг х\н ол уруг Акимовнага б\з\реп, ынакшыл долган карактары-биле к=р\п келгеш, калган оглу ышкаш... Чок-чок! Акимовна оон ыёай к=зеп шыдавас, диттикпес-даа. Ооё ыстап шылаан, х=йн\ к=рген ие ч\рээ ол с=ст\ кайын дыёнай аар...

… Акимовна бажында ч==к аржыылын эде туттунмушаан, кежээки чывар удур колдуу-ла маёнап олурган. База бир ээтпек, узун бажыё. Шаараш кажаа... Бол-ла болгай – кежээки имирде эмнелгениё улуг чырык соёгалары хенертен чиёгиртилеш дээн.

– Адырам – дээш, Акимовна херим азыынга ч=ленипкеш, эгииштеп тура д\шкен. Оон карактарын имирертип, солагай таладан д=рт дугаар соёганы санап тыпкаш, ч\рээ тиккиёейнип, харамдыгып кайгай берген. Соёганыё к=жегезин м\н-не тыртпаан. Ында, бодунга шала узун к=к шокар халаттыг уруг соёга =тт\р караёгыже ол-бо харанып, кайгап олурган. Ооё т=герик кара карактарын ырактан к==рге, таналар-даа ышкаш сагындырган. Уруг аргажок чиёге мойнун долгай-долгай, ынаар бажыё хажыызында ээрип турган таёныыл ытты к=р\ксээн хире, соёга шилинге соолбургай чаагын \ст\р\п алгаш, \р-ле олурган.

– Соокка алзыптарыйна - деп, Акимовна д\в\реп, боданган. - Хилинчектиин ай, ч\ге-ле соёга бакылаар ирги. Азы... Чок, кайынам, ол мени безин к=рген эвес.

Акимовна далажыпкан. Эмнелге иштиниё эмзиг чыды кажан кезээде ышкаш эжик ажыдары билек, ону уткуп алган. Ол чыт-биле Акимовна чуртталгазыныё х=й кезиин холбап болур. Ч\н\ турбаан дээр! Амыдырал ч\гле каткы-х=г-биле б\тпээн болгай. Ындыг амыдырал турбас-даа. Ч\ге дээрге кижи амытан дириг бойдус болганда "аарыыр эъттиг" кылдыр чаяаттынган ч\ве ыйнаан. Шынап-ла харын, кижи к\ж\р чырык черге т=р\тт\нерде иезиниё тын-харанып: "Уё!" - деп човууртаанындан, "т=к кээп д\шкеш": "Аа!" - деп, алгырганындан ам-на чурттап эгелээр болгай.

Аарышкы! Акимовна ону дыка эки билир. Ол чеже-чеже кижиниё аарышкы-човулаёын к=рбеди дээр. Ол аарышкыларны намдадыр дээш, канчаар кызып-кылайбаан дээр. Чамдыкта мырыёай ч\рээ калып, эригип-даа каар-ла. Ынчалза-даа, кандыг ийик, кым-бир кижи аарыгга туттура берзе, кымны мурнай эмчи кижи шымдай-дектей маёнап кээр. Кестиё кырынга м=г\деп чыткан кижи эмчиниё эмзиг чыдын безин чыттапкаш, сеткили оожургап, б\з\рели немежип кээр ийик. Ынчангаш Акимовна аарышкыдан эригер эргем чок деп угаап билип чоруур.

Ол ындыг-ла харын. Ынчалза-даа кандыг-даа эм-биле, кандыг-даа эмчиниё эмнеп шыдавазы аарышкы бар дээрзин Акимовна чоокка чедир-ле орта билбес чораан. Ч\ге дээрге ол аарышкыны боду аарып эртпээн кижи ону д=мей-ле чедир билип шыдавас. +ске кижиниё аарышкызы ындыг-ла к=ск\, билдингир эвес болгай. Ч\ге дээрге ол аарышкы анаа-ла аарышкы эвес, а сеткил-сагыштыё, ч\лд\-ч\ректиё аарышкызы болганда, ону х\л\мз\рээн шырай, хорадаан карактар-биле азы анаа-ла ыыт чок к=р\ш-биле чажырып ап болур.

"А ону чажырган херээ ч\л?" деп айтырыг тургустунуп кээр болур ийик. Маёаа чаёгыс аай харыы бээри база-ла берге боор. Кижи б\р\з\ ч\гле аас-кежиктиг, ==р\шк\л\г болурун к\зеп чоруур болгай. Хамык ужур ында-даа ышкаш...

...Акимовна халадын д\в\-далаш-биле кеткеш, коридорда улуг к=р\нч\кке бодунуё д\в\рээн, эшкедеп далашкан арнын к=ре каапкаш: "Иий, ч\дек-чадаам аттыг ирги бе?" - деп, анчыгзынып бодангаш, уругнуё палатазынче маёнапкан.

Ол х\нн\ бадыр садыглар кезип чорааш, шилип туруп садып алганы улуг =ртектиг ойнаар-кызын база янзы-б\р\ конфеталарны, шоколадтарны уругга дыка-ла бериксээн. Ынчангаш ол ч\\-х== суп алганы барбазын х=лчок хумагалап к=д\р\п чораан.

Уруг орунда хая к=рн\п алган чыткан.

– Экии! Кандыг-дыр сен? - деп, Акимовна тыныжын тыртып чадай-чадай айтырган. Уруг харыы бербээн. Сестра соёга к=жегезин хаггаш, уругнуё орнунуё чанынга кээп, ында турган сандайны чоокшуладыр тырткаш олуруп алган.

– Таныжыр аалам че. Мени Акимовна дээр... Василиса Акимовна. Харын анаа Васса угбай деп болур ,сен... А сени кым дээрил?

"+ршээ-=ршээ \й-балай ч\ве чулчуруп кааптар болдум-на бе?" - деп, Акимовна с\рээдеп, коргуп боданган. Уруг база-ла харыылаваан. +рээл ишти шыпшыё-на ч\ве. Ч\гле бир-ле палатадан сестраныё тааланчыг \н\ дунуксумаар дыёналып кээп турган. "Уругларга тоол номчуп берип олурары ол-дур" - деп, Акимовна бодангаш, улуг тынган. Оон серт кынгаш:

– Ойт, шынап, сеёээ ч\н\ эккелген деп мен? К=рден бо! - дээш, туп-тура халааш, барбадан алдын-сарыг баштыг, ак платьелиг улуг-ла ойнаар-кысты ушта соп келген.

Уруг бир караа-биле олче б\д\\ хыйыртап к=ргеш, херекке-даа албаан ч\ве дег катап-ла =скээр к=рн\ берген. Оон шедиргеленчек, хедер \н-биле мынча диген:

– Мээё Хеймер-кызым оон-даа чараш!

Ой, дадайым, ындыг бе кай? Ам канчаар, бо ойнаар-кыс аёаа четпес-тир, ынчалза-даа маёаа мооё-биле бичии када ойна ш\ве. Сегий бергеш, Хеймер-кызыё-биле ойнаар сен - деп, Акимовна хомудаан сеткилин чажыра-чажыра уругну к=г\ткен. Ындыг-даа болза, арай-ла соок-даа болза баштайгы с=с солчулгазыныё эгелээнинге ол дыка ==рээн.

– А конфеталар чиксээр сен бе? - деп, Акимовна \н\н хоюг кылырын кызыдып айтырган.

Ч\н\? - деп, уруг элдепсинип, удур айтырган.

– Конфеталар аан. Дендии чаагай, к=рген. Кандыызы-даа бар... шоколад база бар.

– Силерниё бо эмнелгеёерге чемненир дээш келген кижи мен бе? - деп, уруг доёгун харыылаан.

Сестра ыыттаар ч\ве тыппайн барган. Ооё анаа-ла ыглаксаазы келген: "Конфетаны база чем дээр ышкажыл" - деп, ол ч=генип, элдепсинип боданган.

– Сен орта чугаалажып билбес сен бе? - деп, ол шыжыгып чугаалапкаш, аксын туттунупкан: "Ол канчаарым ол? Кончуурум ол бе? Таанда!".

А уруг онза ч\\-даа болбаан ч\ве ышкаш, серте чок химиренген:

–Удуксап тур мен, шаптыктавайн к=р\ёер.

Акимовна эрнин чула ызырныпкаш, коридорже \не халаанын безин эскербээн.

Сестралар =рээлинге келгеш, Акимовна чоорту оожургап, диван кырынга ыыт чок олура д\шкен. +рээлде ооё кады эптежип хонар эжи – Дашадан башка кым-даа чок. Ол Акимовнаже б\д\\ кыжырымак сарыг карактары-биле к=рг\леп каап, столда эмчи дептеринге бир-ле ч\ве бижип олурган. Акимовна ооё к=р\ж\нден шугулдаксап, анчыгзынып хаваан д\й\пкен.

– Демги урууёардан келдиёер бе, Акимовна? Сактырымга ооё-биле бактажыпкан-даа ышкаш силер? Азы сагыжым бе? - деп, "урууёар" деп с=ст\ =недиин дыёзыдыр адавышаан доза айтырарга, харыызынга Акимовна ч\гле улуг тынып каан.

Даша д\ште-даа чок эде олуруп алгаш, уламчылаан:

Ол черле чаёныг турар ужурлуг уруг ол. Чогум адазын орта билбес мен, иези к\ж\рн\, чогум чоок-даа эвес, анаа ынчаар таныыр-ла чораан кижи болгай мен... Ийи чыл бурунгаар чок калган деп сураан дыёнаан мен ийин; ч\рээ багай чораан хире уруг чорбадыва...

Акимовна Дашаже сонуургал долган карактары-биле сиёниге-ле берген.

– Кай, сен оларны таныыр ышкажыл сен? Чоп дораан ыыттавадыё?

Дораан дээриёерге, билген эвес мен. Девин чаа бо дептер долдуруп оргаш, к==р\мге, ады-сывын айтып каан чыдыр: "Чалбаа Оля" деп каан, бо.

– Кайы? - дээш, Акимовна дептерни сонуургап к=ре берген. - Алды харлапкан уруг-дур але...

– Авазынга д=мей деп ч\вези - дээш, Даша магадап бажын чайган. – Бажыныё д\г\н суг к==рге ана дыдыраш, кылаё кара. Сереёмаа х==к\йн\ё бажы-ла.

– Авазын Сереёмаа дээр бе?

Ийе, Сереёмаа ч\ве. Аттыг шевер кыс боор. Дааранып турда шынап-ла, х==редип чугаалаар болза, олурган кижини олуртур, турар кижини тургуза даарап каар. Бир-ле аёаа \\кпе чагып даарадып алган кижи мен. Демги ол ыскыттыг ногаан \\кпем ол-дур ийин.

– Ийе-ийе. Мен ону садыг \\кпези деп бодаар-ла болгай мен.

– Садыг боор ийик бе, ол Сереёмаа х==к\йн\ё даарааны ол ышкажыл... Дыка-ла аныяанда чок калды ийин ол. Чээрби д=рт, чээрби бештиг-ле турган боор. Бо харын ооё дун божаан чаёгыс уруу хире ч\ве - дээш уругнуё палатазынче халып чоруптар часкаш, ара соксап, хейде-ле олурган Дашаны куспактапкан.

– Ч\ге-ле ындыг ирги, Даша? Ч\ге? - дээш ол ишкирнип ыглай берген.

Ойт, бо канчап бардыёар, Акимовна, оожургаёар! Эйт! - деп, Даша д\в\рей хона берген. - Уруглар дыёнап калбазын...

– Ийе-ийе, Даша, буруулуг болдум. Соксадым-соксадым! Ол-ла че!...- деп, оожургаттынып алгаш, Акимовна диванга катап кээп, шуруландыр кыза берген карактарындан эпчоксунуп, адыжы-биле дуй туттунгаш олуруп алган. Ооё ам-даа аглаксаазы келген.

– Чок болза чула ыглап кааптыёар - деп, Даша сагыш човап с\ме каткан. – Чиигей-даа бээр чадавас.

– Че-че, хей ч\ве чугаалава! Д=мей-ле дузалавас... – дээш, Акимовна бажын чайган.

Даша ыыт чок кезек оргаш:

– Чок болза ол уругну бодуёарга ап алган болзуёарза але... Кайыёарга-даа эки болур ийик - деп, дидим эвес чугаалаан.

– О, сагыш ышкаш ч\ве болза ч\\ дээр сен, Дашам – дээш, Акимовна халадыныё карманындан думчук аржыылы уштуп алган. - Сагыш ышкаш болган болза, оглум-даа дириг чоруур ийик. Канчап-даа, каяа-даа чораай-ла ол. Аскак-м\скек, тенек-мунак, согур-даа болза дириг-ле чораан болза хамаан бе ол; иезинге д=мей-ле...

Даша аяар тургаш, Акимовнаныё чанынга чыпшыр олуруп алгаш, ооё сирилээш эгиннерин куспактап алган.

– Дыка муёчулбаёар че! Харын ол уругну бодуёарга ап алыёар деп с\мелеп олур ышкажыл мен. Адазы аргажок арагачы ч\ве дээр чорбажыкпа; уругну карактап-даа шыдавас ол. Аарып-даа турары ол ыйнаан харын, чаш ч\вениё. +ске чоок т=релдери-даа кайда деп боларныё; бар-даа болза билдингир ч\велер-ле-дир... Уругну маёаа элээн эмнээш, уруглар бажыёынче бериптер-ле ыйнаан бис. Ооё орнунга силер ап алыёар, Акимовна! Дыёнап олур силер бе? – дээш, Даша х=л\е берген олурган Акимовнаны силгий каапкан.

Ийе, Даша, дыёнадым... Сеёээ ч\гле чугаалаарга белен-дир. А уруг мени тоовас дээрзин билир сен бе? Х==нн\г уруг боду-ла ээ к=ре бээр, эргелени бээр ыйнаан. А бо?.. Шыдавас боор мен, Даша.

– А силер эки кызып к=р\ёерден деп, Даша сиёникпишаан бар-ла сеткили -биле ээрешкен. Акимовна ооё сооксумаар чиёге салааларлыг холун адыжынга ап, ч\г\рт\леёнээш сарыг карактарынче чымчак к=рген.

База-ла каш хонук эрте берген. Ол х\ннер Акимовна биле Дашага "Фигаронуё албыстыг х\н\" дег с\ртенчиг, х=лзенчиг, чымыштыг эрткен. Олар бичии Оляны "холга киирип, ижиктирип аар" дээш шынап-ла ч\н\ кылбаан дээр. Х==редип чугаалаар болза, олар ооё эки тура-биле кулдары апарганнар: аёаа сарыг х\нн\ бадыр ырлажып, ш\л\ктеп берип, садыг-наймаа кезип халып тургаш, каас-чараш идик-хеп, кевин херекчок ойнаарактар, чуруктуг номнар садып берип, оон эрткеш, мырыёай хана-карактыг ёзулуг-ла дириг айлаё-кушту база шил савада алдын балыкты безин ооё палатазынга эккеп бергеннер.

Эмнелге ажылдакчылары эгезинде оларже сагыш-човап, кээргеп к=р\п турганнар. А ооё соонда арай-ла кыжырымак кылдыр, а адак соонда шуут-ла чаржынып, харын-даа шыжыгып к==р апарганнар. Шынап-ла, ч\\ деп чоор ол, эмнелге черинче дириг амытаннар дажыглап эккеп турарга чурум эвес-ле болгай.

А Оля эртенден кежээге дээр соёгаже бакылап алган олура х\нзээр. Безин =ске палатадан \ези уруглар келгеш, ойнаалы деп чугаалаарга, кара шору, ынавас. Ооё кадыыныё байдалы ам оранчок экижий берген. Ынчанмайн, Акимовна ол уругга мырыёай эё-не тывылбас эмнерни кызып-кылайып, сурагланып тургаш, тып эккелген болгай. "Ам каш-ла хонза \нд\р бижип болур-дур" деп, бир-ле катап Борис Бадыевич уругну шинчээш, б\з\релдиг чугаалаан. Акимовна ону дыёнааш, "с\ртээри", "далажыры" дам барган. "Шынап-ла, бо уругну дээш дириг эъдим-даа кезип бээр чыгыы-дыр мен. Т=рээн оглумга безин ол хире к\ш кайын \нд\рген деп мен" - деп, ол бир-ле катап кайгап-харап боданган.

Час кидин т\л\к. Сарапча кырыныё хары шагда-ла эрип калган. Даштын соёга баарында хадыёныё чиирбейлери чемнеп келгенин Акимовна чарашсынып к=р\п олурган. Ам база бир час! “Удавас бо хадыёныё чулуу дамдылап эгелээр эвеспе” – деп, ол уярап боданган. Оон соёга караанда ч=лей салып каан ойнаар-кыстыё сарыг чажын суйбай туткан. Оля маёаа чаёгыс-даа дегбээн. “Элдеп-ле ч=р\\ уруг аа?” – деп, ол кайгап боданган. – Шынап-ла, кижи т=л\н\ё ижикпези мал т=л\нден дора ч\ве дээн, шын-даа эвес ч\ве бе аан ол. Мал т=л\н\ё б\з\релин кызыл хырнын дамчыштыр чедип аар болгай, а кижи т=л\н? Бо турган тумбочка долдур улуг =ртектиг конфеталар садып кагдым. Чаёгызын-даа чивээн-дир! Хаайынга-даа какпас! Чамдыкта коргунчуг-даа... Кижи амытанныё тургузуу дыка-ла нарын-дыр”.

Акимовна Оляга бар шаа-биле чазык кыннып мынча диген:

– Оля, аа Оля! К=рден! Бо хадыёныё чиирбейлери \н\п кээп-тир, чараштарын.

Оля орнунга д\рл\п алган чытпышаан.

– Оля, чиирбей дугайында тоолдан ыдып берейн бе?

– Херекчок!

– Ч\ге?

Харыы чок. Оон кезек болганда, Оляныё думчуу ш\ш дээн.

– Тоол дээрге – меге-дир! – диген.

А хай, ындыг эвес болду-ла бе? – деп, Акимовна чигзинген.

База харыы чок. Акимовна база кезек ыыт чок олургаш, оон ыёай айтырар айтырыг тыппайн, хамаан ол дээш, уругнуё адазыныё дугайында айтырар деп шиитпирлеп алган.

– Оля, сен меёээ хорадава ш\ве. Сенден бир ч\ве айтырайн… Сен ачаёга ынак сен бе?

Оля ыыт чок чыткаш, хенертен ковайып кээп, т=герик карактары-биле Акимовнаже элдепсинип к=рген.

– Канчаарыёар ол?

– Чок, анаа-ла айтырарым ол-дур. Ынак сен бе? Ч\гле ону чугаалап бер. Оон сеёээ шаптыктавас мен.

Оля шалаже кезек кайгап олургаш, бажын чайгаан.

– Чок!

– Чок! К\ж\р Олечкам, ылап-ла бе? – деп, Акимовна ==р\й хона бергеш, бодун «шеле сопкан»: «Уруг адазынга ынак эвес боорга ==р\п ч\м\л? Ч\дээмни але? Канчап турар кижи боор мен?!»

– А ч\ге ынак эвес сен? – деп, ол \н\н =скертип сиёниккен.

– Ол меёээ келбес-тир – деп, Оля ч=лбеёейнип чугааланган. – Мээё Хеймер-кызымны база эккеп бербес-тир.

– Хайлыг-ла ч\ве-дир Але. Ону Канчап бодаваан кончуг хугбай куруяк боор мен? – деп, Акимовна д\в\рей берген.

– Ачам Хеймер-кыстыё удуур хааржаан база чара теп каан. Авам почта чанындан тып эккеп берген ч\вNew+ршээ-=ршээ \й-балай ч\ве чулчуруп кааптар болдум-на бе?MsoNormal =е, ындыг хааржак тыптыр эвес. Садыг хааржаа улуг болгаш эрбеннерлиг боор-дур – деп, Оля улуг кижилерзиг чаргылдашкан.

– Аа богда, чарашпайым, хеймерегим, сеёээ мен анна ч\с-даа ындыг хааржакты тып бээр мен – деп, Акимовна д\в\-далаш-биле к=г\де аарак аашкынгаш, Оляныё чанынга олура д\шкен.

Уруг думчуун хедерленип дырыштыргаш: «Меёээ дегбеёер!» - деп хыйланган.

Акимовна холун отка чидиртипкен ч\ве дег дедир тырткаш, ыядып чугааланган.

– Чок-чок, ол ч\ё\л, Оля? Сеёээ дээп канчаар мен… А ол хааржакты ачаё ч\ге чара теп кааны ол?

Оля улуг тынгаш, угаатканзыг, ч=генгензиг харыылаан.

– Ону Канчап бодап шыдавас улус силер? Авамны база ындыг хааржакка чыттыргаш, черге х==п каан ч\ве-дир. Ынчангаш хааржакта ойнаар-кыс к=ргеш, ачам эзирик ыглап-сыктап турганы ол-дур.

Акимовна хейде-ле дылын ызырган: «Аа халак, ч\ге-ле ындыг ч\ве айтыра бердим, човулаёныын але». Оон чугааны =скертир дээш:

– А ачаё сени хомудадыр-дыр бе, Оля? – деп айтырган.

– Арагалаары кончуг-дур, оон башка…– дээш, Оля ыыттавайн барган.

– Оон башка кандыг че? – деп, Акимовна хей-ле ханылаан.

Уруг «ам болзун» дээнзиг хая к=рн\п чыдып алган. Ам мооё-биле беришкен д\ж\\ чок-тур» - дээш, Акимовна шагжок тургаш, уругну чоорган-биле камныг шуглап кааш, калгып \н\п келген.

Коридорга \н\п келгеш, ынаар кирер эжик дужунда бир-ле улустуё шимээргешкен дыёзыг \ннерин-даа ол херекке албаан. «Ам база Даша маргыш \нд\р\п тур ирги бе?» – деп, ч\г\рт\ боданган. Шынап-ла, оортан эшкедеп кылыктанган Даша к=ст\ хонуп келгеш, Акимовнаны к=ре сал-ла, олче маёнапкан.

– Акимовна, ана халап, д\где Оляныё ачазы чедип келген, уруум к==р мен деп тур. Удавас удуур =й болгай, ам артында бичии эзирик кижи ч\ве-дир. Хир-чут деп ч\везин канчаар силер. Чугаалажырымга: «Тудугжу кижи мен. Ажылдаар черимден дорт келдим» - дээш, алдырбас дивес силер бе – деп, изиг-изиг сымыранган.

Коридорнуё ындыы ужунда,эжик аксында к=ст\п келген узун кара кижини Акимовна ол дораан эскерип каан. Ооё ч\рээ ч\ге-ле ийик дыёзыг сога берген, а сеткилиниё ханызында: «Бо кижи д\рген-не чоруй баар болза» дээн к\зел ооё ч\рээн оя чий берген. «Д=мей-ле бербес мен!» – деп, ол =жеш боданган. Ынчалза-даа ч\ге-ле ийик, турган черинден шимчеп чадап каан. Ч\ве-даа ыыттаар харыы чок.

Ол аразында демги ол чудаёгы сарыг б=ртт\г, довурактыг кара дужуркалыг, малгаштыг сапыктарлыг кижи коридорну долдур алгырган:

– Уруум, Олечкам! Кайда сен? Ачаё-дыр мен, ачаё. Бээр кел, уруум кай! Кампет эккелдим, кампээт!

Акимовна-даа, Даша-даа ч\ве ыыттап четтикпээннер. Хенертен Оляныё палатазыныё эжии калбаш кылдыр ажыттына берген. Оон уругнуё кызыгаар чок ==р\шк\ база кылаё чаштар б\лдеёнешкен т=герик кара карактары к=ст\п келген. Карак чивеш аразында уруг =рээлден \не халааш, узун коридорлап, хилиё кара бажыныё д\г\ эстевишаан, узун к=к халадыныё эдээнге илдикпишаан, кызыл-даван буттары-биле ачазынче бар-ла шаа-биле маёнапкан. «Ачай!» - диген уругнуё кыпсынчыг кышкызы коридорга чаёгыланы берген.

Акимовна хейде-ле сырбаш дээш, карактарын чалданып шийипкен. Ооё буттары хенертен аар даштар дег апарганын ол эскерген. Сактырга-ла, коргулчун аадып каан дег апарган, ч\рээн туттунгаш, аар човууртааш, ол ханага ч=лени каапкан. Оон карактарын арай деп ажыдып келген. Ийе! Уругнуё хоюг ак чаактарын, ооё, Акимовнаныё, дээп чадап каан чаактарын, эрбенниг салдыг, чараалыг аастыг, хапыгыр Кызыл карактарлыг, эзирик кижи ыглап-ыглап, сеткил хандыр чыттап турган. А Оля ооё хирлиг чоон мойнун арган холдары-биле так куспактапкаш: «Ачай, ачайым! Ч\ге келбейн турдуё? Мен сени манап-ла турдум» – деп, =тк\т \н\-биле дазыладыр чугаалап, ыглап, каттырып, карактарыныё чажын ачазыныё ч\л\тт\нмээн чаагынга чодуп турган.

Ол-ла б\г\н\ Акимовна б\л\рт\ё туман =тт\р х=рээ дакпыжап к=р\п турган. Оон хенертен Дашаныё килеёнээн \н\ чыжыраан:

– Уругга дегбеёер! Салыёар! Ыёай доп-дораан ырап чоруёар!

Акимовна бажында аржыылын д\ж\р соккаш, дериткен арнын, чаштыг карактарын чодуп, дашаже бар шаа-биле алгырган:

– Ынчанма, Даша! Ынчанма! +ршээ-авыразын, хоржок! Дыёнадыё бе?

Акимовна ырак эвесте ханада чыпшыр салып каан узун сандайга шагжок калгып кээп, олура д\шкен. Даша олче элдепсинип к=ргеш, аёаа ч=рч\п алгырган.

– Бо эзирик кижи ышкажыл!

– А уруг! Уруг база эзирик-тир бе? – деп, Акимовна карактарын имирертир к=ргеш, химиренген.

Дараазында минутада Акимовна биле Дашаныё чанынга ==р\шк\-маёнайлыг Оля маёнап келген. Ол улуг эвес саазында ораап каан конфеталар база шокар п=сте ораап каан бир-ле союндак эккелген.

– Васса угбай! – деп, ол ырактан-на алгырган. Оон =скээр к=р\п олурган Акимовнаныё эктинге аяар деггеш, кыптыгып турар карактары-биле ачазынче айыткаш:

– Бо мээё ачам ышкажыл, Васса угбай! Мээё ачам-дыр!.. Меёээ конфеталар эккелди – деп, чоргаарал долган \н-биле чугаалаан. Оон саазынныё аксын чазыпкаш: – Ма, силер база чиёер! Чиёер даан…– деп бар шаа-биле сыгаан.

Ынаар эжик аксында турган уругнуё ачазы ону к=ргеш, чугдунмаан калбак сарыг диштерин шаарартыр каттырып, чаагында карак чаштары кылаёайнып, сеткил ханып чугааланган:

– Ол хире кижи боор, мээё уруум…

Акимовна Оляныё сыгаарынга шыдашпайн, хоюг чигир-биле бызап каан б=д\\н борбак конфетаны аксынга дегийт пактапкан. Ол аразында оларга Оляныё тапкаларын тудуп алган Даша чедип келгеш, уругга идиктерин кедирбишаан, ооё холунда союндакты эскерип кааш, сонуургап айтырган:

– А бо ч\ё боор, Оля? К=рг\зем…

– Оожум-оожум! – деп, Оля хенертен сымыранган. – Бо дээрге мээё Хеймер-кызым-дыр. Удуп чыдары ол-дур. Ачам эккеп берди ышкажыл… Бажыёга тенектенип-тенектенип, ам удуп чыдары ол-дур.

Оля союндакты камныы с\ргей чазыпкан. Ында шагдакы-ла – бежен чылдар \езинде садыгга \н\п турган, чуруп каан п=с арынныг, х=веё тырып каан эрги ойнаар-кыс к=з\лген. «Авазыныё-на ойнап чораан ойнаар-кызы болгай аан» – деп Акимовнаныё баары ажыш дээн. Ол ында-ла аарыг диштерин уттупкаш, кадыг борбак конфетаны чуура дайнапкан. Ажыш диген аарышкыдан ооё т=кт\п кел чыткан карааныё чажы соксай берген ышкаш болган.

Оля олче х\л\мз\р\п к=ргеш:

– Чаагай-дыр бе? –деп айтырган.

Акимовна ооё дорт к=рген т=герик карактарындан бодунуё чивеш дивес карактарын =скээр дестире берген.

– Ажыг-дыр, Оля! Ажыг…

"Дамырак-2". Аныяк чогаалчыларның чогаалдарының чыындызы.

Зоя Семис-ооловна БАЙСАЛОВА

ЫДЫКТЫГ ДЫТ

Чылдыё-на Бай-Тайганыё Шивилигге чайлаглаар чаёчылывыс-биле база-ла ынчан аёаа чайлаглап чыткан бис. Ынчан Шивилигде к\шт\г аржаан бар деп билир-даа болза, улус ам бо \еде дег ынаар шуужуп турбаан. Та ынчаарда кижилерниё радоннуг эм сугнуё дузазын билбес турганы ол ч\ве, та улустуё ынчан кадыыныё экизи ол ч\ве, Шивилигге чон кончуг эвээш кээр \е-ле болгай.

Бистиё ==в\с ынчан аржаан турар д=ён\ё адаа талазында тайга эдээнге аяёга ч\ве. +=в\ст\ё уруглары улустуё чугаалажыры ышкаш, ш=е салып каан инек =дээ дег, улуундан арай биче кылдыр ш=йл\п чоруй барган чеди кижи бис. Оларныё мен ортуну мен. Мен ол к\з\н школа баар ужурлуг турган мен. Ынчангаш к\с келирин четтикпейн манап, менден улуг угбамныё эрги формазы – д\ктен кылган х\реё платьезин кандыг-даа изиг х\нде ужулбас турган мен. Удуурда кандыг-бир \нелиг эртине тып алган ч\ве дег, сыртыым адаанче камныы кончуг д\р\п-д\р\п суп алыр мен.

Ынчан ачамныё \рг\лч\ бисти чагып: «Аржаан шоргазы \ревеёер, ыдыктыг дытка дегбеёер! Ол аарыг кижилерни экиртип турар буянныг чер-дир, уругларым» деп олурганын бо-ла даёнаар мен. Бир эртен сериин тайганыё аржаан суунга хыывыс хандыр чунуп, секпереп алгаш, угбаларым-биле кады аржаанда \ш мыйгынга келдивис. Ол майгыннарныё бирээзинге ак шырайлыг, экииргек кадай чурттап турган. Чамдыкта ол, анаа-ла эртип чыдырыёда, кый деп алгаш, чук чигир-даа, быжырган боорзак-даа бээр-ле. Кадай ам даштын одаанда бир-ле ч\ве буруладыр хайындырган, ындаазында сергек, х=гл\\ аажок. Ооё кожазында майгынныё ээзи, диштери чок, эмчигир шуваганчы кара-ногаан =ён\г, аяк-хээлиг торгу-биле додарлап каан х=веёниг тонун берзенипкен, кулаш дег узун, с==скен даёзазында таакпылап ор. Кезек боданып олура, ол айтырды:

–Ч\гле чаёгыс божааныё ол де даан, дыёмам?

–Чок. /шт\ божаан мен, угбам, артканы оол бо-дур…

–Ындыг-дыр. Улуг хоорайда ажылдап турарын бодаарга, улуг-ла эртемниг кижи-дир – деп, шуваганчы шын-на сеткили-биле магадады.

Чугаа кымныё дугайында болуп турарын мен элдээртип кагдым. Ол ак шырайлыг кадайныё хоорайда чурттап турар дарга оглу келир дээрзин авам д\\н-не чугаалап органын дыёнаан мен. Ол аразында авамныё бисти кый дээн \н\н дыёнааш, кижи к=ргеш \ёг\р\нче караш кынныр =рге оолдары дег, ==в\сче шывараёнадыр маёнажыптывыс. Авамныё бисти чемгерер дээш кыйгырыпканы ол. С\тке чымчадыр хайындырган чиёге-тарааны чип ора: «Ол кадайныё хоорайдан келир дарга оглу кандыг кижи ирги? Авазы ол хире экииргек болганда, ооё эки кижи болуру чугаажок» деп боданып, д\рген тараамны т=нд\р чипседээримге, кара шору, т=нмес. Бир эвес падар аяк ишти тарааны т=нд\р чивес болза, авам =гден \нд\рбес деп ч\вени эки билир болгаш, с==лг\з\н омааш-биле ускаш, улай-улай сыырыпкаш, тырлы бердим. Д\рген-не дужумда турган чес х=некте б\лээн шайны аяамга куткаш, кырындан пактаптым. Карактарымдан чаштар сыстып келген орган бодум ам-на харын ч\гээртеп, тырылган тарам куду бадып, х=рээм ишти хозай берди. Аяамны пашта чылыг сугга чуй соп кааш, =гден \не маёнап келдим. Угбаларым даштын аржаанче ч\г\рж\пт\лер. Мен Оларные соондан чыда кагбайн ыдып-ла кагдым.

Аржаанда майгыннардан шала д=лем черде чиик-кара тура д\шт\. Ооё иштинден ак-куу костюмнуг, шокар мончарлыг, х\н караанга кылаёайнып турар кара молдурук идиктерлиг, х=н\, бедик сынныг аныяк эр кижи \н\п келгеш, ак шырайлыг кадайныё майгынынче базыпты. Чолаачызы ооё соонче-даа барбайн, машиназыныё олурар сандайыныё адаандан союндак быжындызы уштуп алгаш, машиназыныё к=зенээниё шилин ч\лг\п эгеледи. Демги ол каас, чараш аныяк кижи кадайныё манап турган оглу ол деп кайын эндээр ийик мен. Ындыг эки аваныё оглу ол хире чараш болбайн канчаар деп б\д\\ иштимде ==р\п турдум.

Ава майгынныё эжиинде оглун уткуп \н\п келди. Ооё чоок-кавызын долгандыр сыгыглар хээлени берзе-даа, ам-даа аянныг, улуг карактарында ==р\шк\н\ё чаштары м=нд\ёневишаан: «Ёзу ындыг, ак с\ттен аас де, оглум» - дээш, кыдат шаажаёда куткан с\тт\ ол оглунга чедире берди. Оглу аякче ческинген ч\ве дег кылчаш кылдыр к=ргеш: «Изиг-дир, авай, сугга секперенип алыйн» - дээш, авазыныё холдарында аякка эриннерин дегзип кааш, костюмун ужулгаш, аскыыжындан айтыр салаа-биле эктин ажыр каап алгаш, аржаан бажынче чоргаар \н\пт\. Чолаачызы база ыыт чок ооё соонче базыпты. Бис база оларныё соонче с=кт\пт\в\с.

Аныяк кижи арыг агаарны х=рээн долдур киир тынгаш, костюмун чолаачызынга тутсуп кааш, аржаан сугнуё арыкталган агымынга холдарын, арнын чунгаш, карманындан ак хар дег чымчак аржыылчыгаш ужулгаш, сактырга-ла, балыг ч\ве дег, арнын кончуг оожум чодуп, арнында суг-чинчилерни аржыылче чоорту сиёирип алды. Ол долгандыр к=р\п, кезек боданып тура, ыдыктап каан улуг дыттыё чанынга келди. Дыттыё адаккы будуктарында баглагылап каан ч\з\н-баазын =ёнерлиг чаламаларга, ол чоон, бедик чоргаар дыттыё доразындан \нд\р агып чыдар аржаан бажынче, сугда октагылап каан м=ёг\н чоостарже карактарын имирертип алгаш, \р-ле к=р\п тур.

– Чаржынчыын-даа бо амытаннарныё!! Караан хаптап, кулан кумнап алган деп ч\ве ол-дур аа? – дээш, каттырарга, чоокта хаяларга чаёгыланып, ыяштар б\р\лери безин сириёейни берген ышкаш болду.

Ол чолаачызынче к=ргеш:

Куруг черге, ыяшка, Дашка кым ч\д\п чораан ч\вел?! Ч\\ деп кончуг мирит баштыг кижилер мону бодап тыпкан ч\вел?! – деп, шыжыкпышаан, кылаёайнып турар м=ёг\н портсигардан таакпы ужулгаш, чырыткап алды. Ол одун шаккаш, баштай таакпызын кыпсып алгаш, ол-ла одун ыдык дыттан халаёайнып баткан, оёа берген чаламаларга тудупту. Х=й п=стер быжындызынга богдургаш, каткан будуктар ч\\ боор, хаг дег, с\рт-ле диди! Сактырымга, аныяк кижиниё =жээнниккен хыы ханган дег, карактары кылаёайнчып, =рттенген ыдык дытче амырап к=р\п тур. Ол аразында болуушкуннуё к=р\кч\з\ уругларныё бирээзи аныяк эрниё иезинге с=глеп четтигипкен. Кадай арны-бажы хула берген, холунда хымыш тудуп алган бо маёнап келди. Оглу иезин к=р\п кааш, кезек аёгадап тура:

– Че, ол кижи херексинер эвес ч\ве-дир, авай. Хей-ле черге чоп д\в\рээр сен? Бо анаа-ла угааны четпес, мелегей кижилерниё… _ деп чыдырда, арны агара берген турган иениё карактары херлип \не бергеш:

«Мелегей кижиниё?!.» _ дээш, оё холунда хымыжын оглунче дап берип чыткаш, солагай холлу-биле ч\рээниё дужун туттунупкаш, черже тын чок барып д\шт\...

– Авай!! Авай, канчап бардыё?!

Оглу иезиниё бажын салгара тудуп алырга-даа, ол карактарын к=р\п келбеди…

– Д\рген! Эмчини д\рген!!! – деп, аныяк кижи алгырарга, чолаачы база бис майгыннарже углай маёнажыптывыс. Ол х\н аржаанга душ бооп малчыннар уруглары тарыыр дээш эмчи келген. Ынчалза-даа ол ч\рээ кемниг авага дузалап шыдавайн барган…

Август, 1996 ч.

З. Байсалова "Сурас". Чечен чугаалар, тоожулар. Кызыл.


Мария Амын-ооловна Күжүгет

Б/З/РЕЛ

Малчыннар ажы-төлү ынчан черле ындыг интернатка чурттаар турган. Мен база, өөрлерим дег, эге класстардан тура, интернатка чурттап, өөренип өзүп келген мындыг мен. Ам сактып орарга, дыка солун болгаш онза үелер турган-дыр ийин ол. Интернатка чурттаксавас-даа болза, суурда дөргүл-төрелдериниң бажыңнарынга туруп алгаш, кирип чемненир кылып каар чүве болгай. Кирип чемненир дээрге интернатка чытпас, интернаттың столоваязындан хүнде үш катап чемненир өөреникчилерни ынча дээр турган чүве.

Интернатка чурттааары солун-на чүве ийин. Чурум дээрге шаккылаар. Эртен эрте алды шак ара дүжүп чорда тургузуптар. Эртенги сула шимчээшкиннер кылдырар. Орун-дөжек эдер. Оруннарын ыяап-ла аштап-чодар, оон башка арыг-шевер хынаар улус келгеш, «2» салып каар. Өрээлиңниң ат-алдарын бадырганың ол. Ынчалзыңза, кады чурттап турар эш-өөрүңнүң чеме-халазы чүден дора. Дежурный болзуңза, эртенги чем мурнунда шаланы база чуп четтигер ужурлуг сен. А столоваяга дежурный болзуңза, кымдан-даа эрте чоруп орар сен – поварларга барып дузалажыр.

Эртенги болгаш дүштеки ээлчеглер аайы-биле бот-кичээл кылыры албан. Кижизидикчи башкылар баштай бижимел онаалгаларны, ооң соонда аас-биле онаалгаларны хынаар. Шээжилээр шүлүктерни, сөзүглелдиң утказын чугаалаары, ону номчууру дээш чүнү кылдырбас дээр! Өөренири арай кошкак улус оон ырмазырап, шаг бооп-ла турар чүве болгай.

Хостуг үелер база хөй-ле болур чүве. Арга-арыгже агаарлап, дагдан чуңгулап, дошка конькилеп, кино-концертче коллективтиг үнүүшкүннер кылып, малчыннарга шефтиг дуза чедирип дээш-ле баар. Улуг класс уругларын, оолдарын дыңнаарга, «грипптээр деп барган-дыр мен, дошка баргаш, ону үндүр конькилепкеш кээйн» дижип чоруп турар боор чораан. Ам бодаарга, мага-бодун дадыктырып, баш удур аарыг-биле ынчаар демисежип турган хевирлиг.

Кежээлерде интернат чанының хөглүү, хөлдүү кончуг апаар. Улуг класс өөреникчилери волейболдаан, баскетболдаан, арай бичиилери лапта ойнаан дойлуп-ла турар.

Ниити чурум черле шыңгыы кончуг турган. Өйлеп-өйлеп интернатчыларның хуралын эрттирер. Ынчанмайн канчаар, бүгү-ле өөредилге, арыг-шевер, сагылга-чурумну аңаа түңнээр, сайгарар-ла болгай. Дөрт дугаар класска интернатка чурттап турумда болган бир хуралды черле утпас мен.

Шупту чыглып келгеш, олурупканывыста, интернат эргелекчизи Авый-оол Сендашович башкы илеткелин эгеледи-ле. Баштай эрткен каш хонукта болгулаан эки чүүлдерни адап, санап каапты. Ооң соонда чурум үрээн, багай өөренген улуста-ла келди:

–Боттары өссе-даа, угаан-медерели немежип, сайзырап, өспейн турар улустар бисте ам-даа арбын-дыр. Чеди, сес дугаар класстарда оолдарның узун-шыыраан көрүңер даан, менден безин узап турар. Ол хирезинде өөредилгезинге кызымак эвес, анаа-ла үе эрттирип аарын бодап кылаштажып турар. Тыва дыл кичээлинде безин «2» демдек ап турар улус бар-дыр – дээш, кезек оолдарны тургузуп, кымның кандыг эртемге багай алганын сагындырып, ыяттырып шаанга кирди. Ынчап тура, башкы:

–Черле эпчок-тур, оолдар. Бичии кыс дуңмаларыңардан дорайтай бээриңерге, канчап болурул? Бо дөрткүклассчы Майя-дыр че. «Домак деп чүл?» деп оон айтырар болзувусса, ол дораан дызыладыр харыылап каар деп билиңер дээш, менче айытты.

Хамык улустуң карактары менде-ле келди. А мен дээрге ыятканымдан арным изиш дээш, бичиилеп-ле калган мен. Чүге дээрге шывараш кылдыр бодаптарымга, «Домак деп чүл?» деп айтырыгга харыылап шыдавас болган мен! Кижини-даа тургуза бээрийне, чугаалай каавыт че дизе канчаар мен, ындыг ыядынчыг чүве каяа турар деп бодап келгеш, черже кире бер часкан мен. Чанымда орган эжимниң артынче чаштына бээр дээрге база эпчок. Девидээнимден ам арта дериде хона берген олур мен. Башкы катап база менче көргеш:

–Ындыг аа, Майя? – дээш, чугаазын харын-даа өскээр уламчылап чоруй барды.

Ооң соонда башкының чугаазын орта дыңнаар чүве кайда боор. Бажым ишти түүлээр, домактың тNewNew;,span style=mso-bidi-font-family:= mso-bidi-font-family:=,к style=span style=одарадылгазын сактып чадап, өөренип турган хиремде уттупкан кончуумну деп бодумну чектеп, пат-ла олур мен. Хурал тарай берген. Чүнүң дугайында чугаалажып төндүргенин тода билбейн барган мен.

Дүрген-не өрээлимге халып келгеш, бүдүү тыва дылым номун ужулгаш, уруглар көрбес кылдыр ак-чоорганым-биле шып алгаш, домактың тодарадылгазын катап-катап номчуп, шээжилеп алганым дүрүмнү сактып көрдүм утпаан болдум.

Эш-өөр, эп-найырал, эртем-билиг дугайында үнелелдерни интернатка чурттап турган үелеривистен сайгарып, билип келген бис. Кижилерниң бүзүрелин шынзыдары дээрге бодунга эң-не шыңгыы негелде болур чүве-дир дээрзин ынчангы интернатка болган хурал соонда бүгү назынымда ыяк шиңгээдип алган мен.

Словарьлыг ажыл:

Бүзүрел бүзүрээри, ынаныш, идегел.

Интернат – күрүне хандырылгазында өөренникчилер азы өске-даа кижилер чурттаар чер.

Чемниң амданы

Кушкаш-оол даг эдээнде оъттап чораан хоюн хайгаарап, кырлаң кырындан хем унун дургаар эргилдир көргүлээн. Арыг кыдыында турар ийи өгнүң шала бичежээ Кушкаш-оолдуң өө ол. Чандаңдан ыш үнүп турарын көргеш, кадайы Сереңмааның чем хайындырып эгелээнин Кушкаш-оол билип орган. Хой кадаргаш, өгже кирип орда-ла, кадайы черле ындыг кижи, изиг чемин бузун бургурадыр кудуп-ла эгелээр...

...Кушкаш-оол билип кээрге-ле, ачазы чок чораан. Суур адаанда бичежек бажыңынга авазы база бодундан биче оол дуңмазы-биле чурттап турганнар. Оларның төрелдери деп улус-даа шоолуг келбес, чүгле ында-хаая даайы болур малчын кижи кээр. Ол келгенде, бажың иштиниң хөглүү кончуг апаар. Чүге дээрге даайы черле хол куруг келбес, ыяп-ла эът, сүт эккээр. А эът, сүт көстүп кээрге, суур улузунга улуг байырлал болбайн канчаар. Авазы чонаада бодунче сагыш салбас боду, акызы чедип кээрге, эде-хере тырттынып, бажың-балгадының иштин аайлап шаг боор. Бир эвес эзирик турган болза, акызынга шуут көзүлбес чашты бээр. Ачазының төрелдери деп улусту черле көрүп көрбээннер. Авазы оларның дугайында чүве чугаалавас турган. Сөөлүнде, шору эр апаргаш, билип чоруурга, ачазы мырыңай дөө-ле Тожу чурттуг кижи болган. Кончуг аныяанда бо черге келгеш, өг-бүле тудуп, ийи ажы-төлдүг апарган. Бир катап эш-өөрү ону аңнаарда эдертип алгаш чорупкан. Тожу кижи болгаш, ол черле аң-меңге эптиг боорга, ындыг турган хире, бо черниң аңчылары ону эдертиксээр турган дээр чораан. Чер-черинге та чүү бооп турган чүве, тайгадан ооң өлүг мөчүзүн эккелген чүве-дир. Кады чораан эштери огулуг чүве-даа чугаалаваан, ол болуушкунну истеп, хынаваан-даа, ону сүржүп кожуун кирер кижи-даа чок болган дээр чораан. Ынчан Кушкаш-оол бир хар ажыг, а дуңмазы чаа-ла бир айлыг турган чүве-дир.

Авазын суур улузу Кара-кыс дээр. Ону кым-даа “овналап” турганын кижи дыңнап көрбээн чүве-дир. Оожум, томаанныг, хөй чүве-даа чугаалап чорбас. Арай хагдынчак. Канчап арагаже кире бергенин улус кайгаар. Чүге дээрге ооң мурнунда улус аразынга арага ижип алгаш чораанын кым-даа көрбээн. Бажыңынга үен-даян улус-даа чыгбас турган. Хамык чүве ол суурга Кара-кыстың чаңгыс классчызы чораан Зинаның келгенинден эгелээн. Кызыл хоорайга чурттап чораан, ажыл-агыйындан та канчап дүжүрткен чүве ийик, өг-бүлезинден база чарылган кижи дээр. Ол Зина деп угбай бажыңга кээр-ле, солуну кончуг апаар. Кушкаш-оол дуңмазы-биле ооң эккелген камбээдин чиир дээш, ону манагзынып турар апарган. Зина келгенде, ыяап-ла арагалыг боор. Ону ишкен соонда, авазының карактары өскелиг кылдыр чайнап, үнү дыңзып, каткы-иткизи чайтыңайнып турар апаарын оолдары баштай кайын эскерер, бичии улус. Арага ижери чоорту Кара-кыстың хүн бүрүде кылыр ажылы апарган. Оон мырыңай Зинины эдерип алгаш чоруп бээр. Бичии оолдарын-даа билбес, ээн бажыңга кааптар. Чоруп-чоруп келгеш, каш хүн шору аайланып, оолдарын ашкарып-чемгерип, буруузунуп шаг боор. Эжи Зина кээр-ле, катап тенип чоруп-ла бээр апарган.

Кушкаш-оол боду бораланып чаңчыгып бар чыткан. От-көстү-даа салып аар, шайын-даа боду хайындырыптар. Авазы арага ижер чаңын салбаан. Элээрей берген үелеринде авазы дег эки кижи чок, оолдарын кылаң тас кылдыр хепкерип, бажыңын аштап-арыглап, идик-хевин чуп туруп бээр. Оолдары авазынга эргеленип, чассып үш иешки дег аас-кежиктиг улус чок апаар. Кушкаш-оол бир класска өөрени берген чылын авазы арага-даа ишпээн. Ам арта школага аштакчылап ажылдай берген. Ынчан оларның бажыңы дег чылыг, чырык, тодуг-догаа чер-даа чок кылдыр сагындырып турган.

Кушкаш-оол ийи дугаар класска өөренип турда, бичии дуңмазы аараан. Эмнелгеге ийи ай ажыг чыткаш, сегивейн барган. Оглун ажааган соонда, Кара-кыс салдынып, шуут-ла араганың аспаанче кире берген. Ажыл-агыйын-даа каапкан. Ону кым-даа чагып-сургап чадап каан. Демги Зинадан өске эштер база тывылган, ижер улус эдерип алгаш, кайнаар-даа, каш-даа хонук иштинде чоруп бээр апарган. Кушкаш-оолга муңгаранчыын, чалгааранчыын чүү дээр боор. Дуңмазы турган болза, иелээн чүнү-даа тоовас ийик. Кара чааскаан бажыңынга артып каар, аштанчыг, сусканчыын. Ыглаар дээш чеже ыглаар боор. Өөренип каапкаш келгеш, бажыңын одап чадап, бажың иштиниң чылыырын манап чыткаш, удуп-даа каар. Оттуп кээрге, салып алган оду өжүп калган боорга, катап-ла от салыр. Кожазында кырган-авай харын үргүлчү хайгаарап кээр, ол чүгээр турган.

Ол өөредилге чылында Кушкаш-оолдуң клазын чаа келген аныяк башкы алган. Бо чорааш, ындыг эки башкы черле көрбээн боор. Башкызы өөреникчилерниң бажыңын доктаамал кезип, чурттап турар байдалын хайгаараар турган. Бир катап келгеш, авазынга ужуражып чугаалашкан-даа. Ол хүн авазы харын-даа чүгээр байдалдыг турганынга Кушкаш-оол дыка өөрээн. Ээн, соок бажыңга түреп орарының орнунга школага турары Кушкаш-оолга чүс хуу дээре турган. Ынчангаш ол озалдап-даа каар болза, өөренип бар чыдар кижи.

Кыш дүжүп, соок улам дыңзып орар өйде авазы беш хондур өгге келбээн. Бир хүн Кушкаш-оолдуң бажы аарып, эъди изип туруп берген. Кускузу база кээр. Кузар дээрге, орта чем ишкен эвес, куруг ижинден чүнү кузар боор. Шуглак адаанче кире бергеш чыткаш, удуп калган. Бир оттуп кээрге, дүн дүжүп келген, бажыңы сооп калган болган. Арай боорда тургаш, от салып кааш, соок шай пактап алгаш, катап-ла чыдып алган. Та кайы хире үр чыткан кижи чүве. Бир дыңнаарга, дыка таныыры кижи чугааланып, ону кыйгырып турган. Көөрге, клазының башкызы Бүрүңмаа Дамбаевна ооң бажын тудуп, буттарын чылыдыр тудуп, дүвүрээн турган. Бичии болганда, аңаа эм ижирткеш, шанакка олуртуп алгаш, эмчиге боду сөөртүп чедиргеш, чыттырып каанын Кушкаш-оол черле утпас.

Эмчиге чыдарга, бичии уругларның ада-иелери кээп ужуражыр, аъш-чем эккээр, сагыш-човаар улус-ла хөй болгай. А Кушкаш-оолда чүү боор, кымны-даа манавас аңаа кээр кижи бар эвес. Авазы оглунуң эмчиге чыдып алганын та билген, та билбээн. Бажыңывыс та канчап турар деп бодаза-даа, бичии кижи чүнү канчаптар боор. Эмнелгениң чурумун сагып, сыкыртып, эм дамдыладып турда, шору чүгээртей берген.

Бир хүн Кушкаш-оолга ужуражып, бир кижи келген дээн. Ам-на авам келген-дир деп бодап халып чеде бээрге, кайда авазы боор, башкызы Бүрүңмаа Дамбаевна бо турган.

– Шымбай апарган-дыр сен көрем, Кушкаш. Ол болбас ийикпе, эр кижи ындыг боор. Бажыңыңар ажырбас, кожаларыңар көрүп турар. Аваң база боду аарып турар, эмчиде чыдар чорду. Сегий бергеш, дүрген өөренир сен шиве. Өөрлериң сени манап турар. Бо номну номчуур сен, эрес хей! дээш, башкызы тоолдар ному база хап долдур сушки дээр тырыкы далганнар бергеш, чорупкан.

Ол хүннү Кушкаш-оол кажан-даа утпас. Чеже-даа бичии болза, ол ынчан дыка-ла хөйнү бодаан. “Кончуг-ла боор-дур аа, кижиниң чоок улузу безин келбээнде, мээң башкым мени эмнелгеге чыттыргаш, ужуражып кээп, чем эккеп берип чоруур. Башкым эвес болза, та канчаар турган мен. Эмчилер мени кончуг аар байдалдыг келген деп чугаалажып турганын дыңнап турдум. Эттине бергеш, шуут кызып өөренир мен” деп аашкынып, чүнү бодаваан дээр. Башкызының эккеп берген сушкилерин тумбочка кырынга чоргаар салып алгаш, таваар уштуп чип, иштинде бичии көөргеттинер-даа сагыштыг турганын Кушкаш-оол кайын уттур ийик аан. Чүнүң-даа амданы, ылаңгыя чемниң, берге өйде улам билдинер дээри чөп болгу дег. “Амыдыралдың амданы” деп билиишкин оон үнген эвес ирги бе?

Cөөлүнде эр апаргаш, билип кээрге, ол кончуг аар хевирниң өт аарыындан аараан болган. Шынап-ла, башкызының буянныг ачы-хавыяазында ол кижи бооп, дириг арткан...

...Хоорай, суур киргенде, чамдык улус болза камбээт-печенье садар. А Кушкаш-оол дилеп чорааш ыяап-ла сушки садып аар чаңчылдыг...

М. Күжүгет "Идегел". Чечен чугаалар. Кызыл.


аа,==/spanspan style=/pspan style=;,font-size: 10.0pt; line-height: 115%; font-family:

Обновлено 14.04.2012 23:55
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:
Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ