Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Артур Хертек. Газель, редиф, рубаи. PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
16.05.2013 19:56

 

Сезен чылдарның ортузунда «Дамырак» чечен чогаал каттыжыышкынының киржикчилери кезек аныяктар Чөөн чүк литературазының шүлүк формаларын сонуургап, ындыг чергелиг шүлүктерни «Тываның аныяктары» солунга парлаткан соонда, номчукчуларның сонуургалын чаалап алган.

 

Тыва шүлүк чогаалынга чаа тынышты киирип келген болуушкун дугайында ынчангы чогаадыкчы аныяктарның бирээзи, шүлүкчү Артур Хертектиң «Газель, редиф, рубаи» деп материалдында мынчаар бижээн: «…Чөөн чүк улустарының поэзиязының редиф, газель, рубаи, месневи, лугз, касыда, кыта дээн чижектиг шүлүк хевирлериниң аразындан рубаи тыва поэзияга мурнай тыптып келген хевир болуп турар. Тыва авторларның ону сонуургай бергенин мен бодум хуумда, ооң кыска хемчээлинден, бодунуң утка-шынарны сиңиргенинден лириктиг, кударанчыг хөөннүг болганындан деп бодап чоруур мен.

 

Тоолчургу чугаа-биле алырга, литературлуг рубаилерниң үндезилекчизи перси-таджик литератураның шүлүкчү-классиги Рудаки (860-941 чч.) болуп турар. Бир хүн Рудаки селгүүстеп чорааш, мерге ойнаан оолдарны сонуургап көре берген. Ол оюннуң бир онзагай шынары чүл дээрге, кандыг-бир ойнакчы кижиниң оюннуң тактызынга чагырткан, рифмалаттынган чугааны ажыглаары болур. «Кара» чугааның байлак ритмиказын кайгап магадаан шүлүкчү бажыңынга кел сала-ла, демги дыңнааны чугааның хемчээлин сагып, шүлүк бижип алган. Ол чогаалын «рубаи» – «дөрт одуруглуг» деп адап алган.

Рубаи ийи (аяннажылгазының схемазы: ааба азы аааа) бейтиден (бейт – ийи одуруг шүлүк) тургустунган колдуунда-ла философчу уткалыг кыска чогаал болур.

«Орай кежээ, болчаг кылган черивиске

Ортун карам келбейн баарга, түрей бердим.

Чарлыышкын деп сөстен корткаш, дүннү өттүр

Озалдаан-дыр, озалдаан деп бодап ордум».

Николай Куулар

Рубаи газельдер, касыдалар, кыталар, месневилер, лугзалар, редифтер ышкаш шүлүктер ат чок болур.

Редиф дээрге одуруг бүрүзүнүң соонда рифманың сөөлүнге чоруур кожумак, катаптажып чоруур сөс азы кожумактыг шүлүк.

…Тыва поэзияга редиф, газель, рубаи дээн чижектиг үлегерлеп алган шүлүк формаларын ажыглап турда, сөөлгү рифма эге аяннажылга хевиринче шилчий берип болур. Редиф одуругнуң чүгле сөөлүнге эвес, а бир чамдыкта одуругнуң мурнунга туруп болур. Бирги одуругдан эгелеп ажыглаттынгаш, редиф шүлүктүң төнчүзүнге чедир чаңгыс-даа өскерлиишкин чок, одуруг санынга бодунуң туружун ээлеп чорааш, чедип келир ужурлуг. Очулга үезинде бо дүрүм болганчок-ла хажыттына бергилээр, ынчан чамдык одуругларга редиф ажыглаттынмайн баргылаар.

Редифтиң бир онзагай талазы – ооң одуругнуң бүгү утказындан «сыстып» үнүп келири. Ону анаа-ла кожумак кылдыр киирип каар чүве болза, ажырбазын ажырбас-ла харын, ынчалза-даа ол бүгү дузун чедир кагбаан шайга дөмей апаар. Редиф формазы-биле бижиттинген чогаалдар кол нурузунда ынакшылды алгаан, чарлыышкын кударалын, сеткил-сагыштың муңгак талаларын көргүскен чогаал болур. Ол шүлүкке онзагай аялганы, утканың дыңзыышкынын берип турар.

Тыва чогаалга редиф сезен чылдарның эгезинде тыптып келген. Бети дизе ооң ындыын ол чылдарның парлалгазы бадыткап турар.

«Сени каггаш, ырак черже чоруй баар мен,

Сөгле – меңээ ынак сен бе?

Сеткилимден сээң адың балап каапкаш,

Уттуптар мен – ынак сен бе?

Черниң чери өске черден ээп кел деп,

Уярааштың чалаар боор сен.

Барбас-даа мен – ынак сен бе?..»

Игорь Иргит

X векке чедир Чөөн чүк литератураларынга газель деп адаттынар, ынакшыл темазынга тураскааттынган, дорт, шыңгыы композиция чок, лириктиг поэзия хевири хөгжүлдени алган турган. А чогум классиктиг газель XII векте тургустунган. Классиктиг газель дээрге эмин эрттир улуг эвес, 10-дан 30 одуруг чедир хемчээлдиг (рифмазының схемазы: аа, ба, ва, га болгаш оон-даа =ске), кол нуруузунда сөөлгү бейтиде шүлүкчүнүң псеводними кирген чогаал болур.

…Газель – монорим (чаңгыс рифмалыг) шүлүк. Ооң кол единицазы (эге хемчээ) ийи мисрадан (мисра – шүлүк одуруг) тургустунган бейт. Газельдиң матла деп адаттынар бирги бейтизинде ийи одуруг иелээ албан рифмалаттынган турар, а дараазында, үстүнден санаарга, саарзык эвес дугаарлыы баштайгы (бирги) бейтинии дег рифмалыг болур. Газельдиң сөөлгү макта дээр бейтизи авторнуң адын (биригээр чугаалаарга, псевдонимин – тахаллос) киирген болур. Шак ынчаар чогаалдың сөзүглелинге авторнуң «холунуң үжүү» салдынган болур.

Бады-Байыр Тараачының газель формазын канчаар ажыглаанын ооң шүлүүнден алдынган үзүндүден көөрге, мындыг:

«Көстүп келем, сени чоктааш, баарым ийлеп, үчү-бодум суларады.

Хөй-ле муңгак бодалдарга амыр-дыш чок алзып чор мен.

Ынакшылдың чандыр базып, үреп болбас хоойлузун хандыр билбейн,

Хөк деп бодап, ооң-биле ойнап чораан кончуувусту…

Ынчалза-даа чуртталгада шупту чүве эки болуп төнмес чоржук –

Көктүг чайын, изиг-даа бол, меңги харлар эривейн баар.

Шак ол ышкаш мээң адым шагда меңээ уттундурган чадавас боор.

Көстүп келем. Үнүм дыңна. Сени чоктаан Бады-дыр мен».

Тыва поэзияда касыда, кыта, лугз, месневи дээн чижектиг шүлүк хевирлери амдыызында сайзырал албаан. Касыда дээрге чаңгыс рифмалыг мактаашкын база өөредиг уткалыг байырланчыг ода, кыта дээрге 5-тен 20 чедир бейтилерден тургустунган философчу-өөредиглиг болгаш лириктиг уткалыг шүлүк, лугз дээрге шүлүкчүнүң амылыг болгаш амы чок бойдустуң адын адавайн, оларның хевириниң чурумалын чажырып көргүскен лириктиг поэзияның хевири, а месневи дээрге аңгы-аңгы рифмалыг (аа, бб, вв, гг…), улуг хемчээлдиг чогаал…

 

"Тываның аныяктары". 2002 ч., март 10.

М.Ооржак кызыра парлаан.

 

Обновлено 16.05.2013 20:14
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ