Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Марит Хайдып. Тыва литературада новелла PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
04.05.2013 23:49

Новелла хамыктың мурнунда улустуң байлак аас чогаалындан үндезилеттинип тывылган. Хуулгаазын ужуралдарлыг болгаш дириг амытаннар дугайында тоолдан аңгыда, анаа (амыдыралчы) тоолдар тыва улустуң аас чогаалында аажок хөй. Амыдыралчы (анаа) тоолдарның өске тоолдардан ылгалыр демдээ – амыдыралда болуушкуннарны элдээрти диригжидип, хуулгаазын аргалар хереглевейн дорт көргүзери болур.

Ынчаарга анаа тоолдарның бо демдектери новелланың өске ылгавырлыг талаларын долузу-биле илередип шыдавайн турарлар.

Амыдыралчы (анаа) тоол эки тодараттынып, билдинмес болганындан эртемденнерни аңаа өске аттар дилээринче албадапкан дээрзин В.П. Аникин “Орус улустуң тоолдары” деп номда демдеглээн. Ынчангаш “новелла-тоол” деп чаа термин тыптып келген болгаш ол ёзулуг новелланы тургузуп келген. Литературада бо төөгүлүг барымдаа-биле барык-ла шупту эртемденнер чөпшээрежип турар.

Новелла XIII-XIV вектерде Италияга тывылган деп чамдык эртемденнер санап турар. Европага база-ла ол үелерде тывылган. Францияга новелла тыптырда “фальбо” деп, а Германияга “шванки” деп аттыг тыптып келген.

Чөөн чүк чурттарынга база Ортаакы Азияга оон-даа эрте тывылган хевирлиг. Новелла жанрының X векте тывылганын япон улустуң “Япон чечен чугаалары” херечилеп турар.

Ынчалза-даа новелла чүгле Европа, Чөөн чүк, Азия чурттарынга тывылган эвес, а бүгү чурттарның төөгүлүг болуушкуннарынга, улустарның аңгы демиселинге, социал байдалга холбажып тус-тузунда тыптып келген дээрзи билдингир. Ындыг болганда, новелла чон бүрүзүнүң үндезин чаңчылдарынга даянган болур. Араб чурттарының притчалары (кыска солун чугаалары) Европа чурттарының новеллалары-биле ынчангаш шоолуг-ла дөмейлешпес болур.

Тыва новелла база-ла ынчаар улустуң аас чогаалындан тыптып келген. Чижек кылдыр “Балыкчы Багай-оол” деп чаңгыс тоолду безин алгаш көөрге илдең. Бо тоолда кандыг-даа хуулгаазын чүве чок, бүгү-ле чүве херек кырында болуп эрткен дег көстүр. Тыва чогаалга база шак ындыг новелла-тоолдан чоорту новелла тывылган деп санаар апаар.

Хааннарны, нояннарны, дүжүметтерни, ламаларны кочулаан хөөннер анаа тоолдарда эң-не чидиг болгаш тода илереттинген. Ынчангаш анаа тоолдар дарлакчыларга удур демиселге чоннуң бир чидиг чепсээ болуп чораан, тыва чоннуң тускай бижии чок турган үезинде “новелла-тоол” чоорту новелла жанрынче шилчип турган болгаш солун чугаа, притча хевирлиг салгал аайы-биле дамчып, чоннуң социал байдалын көргүзеринге эптиг чечен хевирлерниң бирээзи бооп келген.

Новелла дээрге амыдыралдың солун, элдептиг болуушкуннарын көргүскен кыска рассказ деп литература төөгүзүнден билир бис.

Баштайгы үезинде новелла улустар аразының болгаш өг-бүле харылзааларының байдалын көвей көргүзүп турган болза, чоорту тема, идея талазы-биле аажок алгыг апарган.

Новелла чогаалын муңгак-даа, хөглүг-даа, каттырынчыг-даа, коргунчуг-даа хөөнге бижип болур. Ол ышкаш новеллада бооп турар болуушкун кандыг-бир коргунчуг азы муңгак хевирлиг хөгжүп-хөгжүп, хенертен хөглүг, каттырынчыг, шоодуглуг кылдыр-даа дооступ каап болур, а чамдыкта дедир-даа болур. Ниитилелдиң хөгжүлдезиниң аайы-биле новелла база-ла шапкын хөгжүп орар жанрларның бирээзи. “Төөгүнүң кайы-даа үезинде новелла чогаалы амгы үеде дег шак ынчаар шапкын хөгжүлдеге туруп көрбээн” деп В. Гривина “Япон новеллалар 1960-1970 чылдарда” деп номунуң эге чүүлүнде демдеглээн.

Новелла чогаалының мастерлеринге А. П. Чеховту, П. Меримени, Н. Гогольду, О. Генрини, К. Паустовскийни, В. Катаевти, И. Бабельди, Эдгар Пону, Г. Мопассанны база оон-даа өске чогаалчыларны хамаарыштырып турар. Бистиң тыва чогаалывыста Монгуш Доржу новелла жанрын элээн сонуургап, ооң чамдык элементилерин ажыглап турар.

Новелла деп адаан чогаалдарның санындан алырга, М. Доржудан хөй новелла бижээн автор чок. Ынчалза-даа Степан Сарыг-оолдуң “Аңгыр-оолдуң тоожузу” деп номунда чамдык кыска-кыска эеглерни новеллага хамаарыштырып болур. Ол ышкаш С. Пюрбюнуң “Шынаппайның чугаалары”, М. Өлчей-оолдуң “Хөөрээрниң чугаалары” деп номнарын алыр болза, оларда чогаалдарның чамдыызы новеллалар болур. Ынчалза-даа оларны кым-даа новеллаларның хоойлзунга дүүштүрүп, шинчилеп көрбээн. С. Сарыг-оолдуң “Аңгыр-оолдуң тоожузу”деп тоожузунда (романында – М.О.) , а С. Пюрбюнуң “Шынаппайның чугааларында”, М. Өлчей-оолдуң “Хөөрээрниң чугааларында” эгелерни юморескалар, шоодуглар деп көрүп турар.

Ынчангаш новелла дугайында бо чугааны М. Доржунуң кыска чечен чугааларынга харылзаштырарын автор оралдашкан.

М. Доржу чээрби хире (ынчаарда “Сыргалар” парлаттынмаан – М.О.) новелла бижээн. Новеллаларның темалары янзы-бүрү: төрээн чер, ынакшыл, күш-ажыл, ава дээш оон-даа өске. Авторнуң төрээн чериниң дугайында бодалдарын илереткен “Хөрзүн” деп новеллазы идейлиг утказының талазы-биле черле эки.

Чогаалдың маадыры базаарга чеде бергеш, “төрээн чериниң хөрзүнүн” садып турар кадай кижээ ужуражы бээр. Бо чогаалга М. Доржу чамдык улустуң чиижең чоруун сойгалап көргүскен.

Чогаалчының “Дайынныг кино көргеш” деп новеллазы база-ла ханы утка-шынарлыг. Кыска утказы мындыг:

Дайынныг кино көөр хөңнү чок Матрена угбайны суурга практика эрттирип турган кезек студентилер чалап алгаш, көдээ клубка кино көөр дээш чеде бээрлер.

Көрүп чеде берген кинозу дайынныг болур. Матрена угбай “дузалажыңар” деп алгыра бээр болгаш, олар кинону чедир көрбейн үнүп чоруптарлар. Бажыңче бар чыда Матрена угбай ашааның ханныг дайынга өлүртүп каанын чугаалап берип чоруур.

Новеллада Матрена угбайның дайынныг кино көөр хөөн чок сеткилинге көңгүс удурланышкак амгы чамдык аныяктарның дайынныг кинону аажок сонуургап турарын көргүсккен.

Ынчангаш автор “дайын кажан-даа болбазын дээш, чаңгыс-даа төл өскүс артпазын дээш, чырык черниң кырын хан-чин, өрт-ыш боравазын дээш... дайынныг кинолар дээрге – дайынга удур кинолар-дыр” деп түңнел-биле новелланы доозуп каан.

Чогаалчының “Ояла” деп новеллазының кол маадыры малчын кижи. Ол райпога хууда аъдын саткан болгаш ооң акшазын алыр дээш суурже кирип кээр. Суурга келгеш, кудумчуда тергелеп каан аъдынга ужуражы бээр. Оялазы садыгларже бараан сөөртүрү-биле ниитиниң ажыл-агыйын кылчы берген болур.

Новелла кыска рассказ болурундан аңгыда сюжеттиг шугумунуң талазы-биле чидиг, солун болур ужурлуг. А новелланың чештиниишкини кандыг-бир чаа болуушкун-биле хенертен доостур болгаш, харын-даа баштайгы бодалга удурланышкак хевирлиг кылдыр төнер. Новелла чогаалының анаа рассказтан онзагай ылгалып чоруур чүүлү ында. Узун хемчээлдиг новеллага мындыг янзылыг болуушкуннар каш-даа удаа өске-өске хевирлиг катаптаттынып болур.

Үстүнде көргенивис чогаалдардан көөрге, М. Доржу новеллаларның сюжеттиг шугумунуң чөрүлдээлиг, дүшкүүрлүг байдалын эрте болдуруп турары билдинип турар-дыр.

Авторнуң баштайгы новеллазы “Хек-даван”. Бир эвес С. Сарыг-оолдуң “Аңгыр-оолдуң тоожузу” деп тоожузундан (романындан – М.О.) эгелерни санавас болза, М. Доржунуң бо новеллазы тыва литературага баштайгы новелла болур. Аныяк чогаалчы “Хек-даванны” чалыы назынга дөмейлеп көргүскен. Биске билдингир хөй удаа илереттинген бодал-ла-дыр. Аңаа хамаарыштыр автор онгу классты кады доозуп турган эш-өөрүн сактып бижээн. М. Доржунуң “Кызыл сыргалар” деп новеллазының бир кол маадыры солун черинде ажылдап турар журналист кижи. Ол көдээ суурнуң ажыл-агыйы-биле таныжып, мурнакчы кижилер-биле ужуражыр сорулгалыг чеде бээр. Ынчан ол онгу классты доозарынга белеткенип турган Солаңгы деп чаражы кончуг, ээлдек, чугаакыр болгаш кулактарында кызыл сыргаларлыг уругга ужуражы бээр. Оон өске онзагай чүве-даа чок. Ол уруг дугайында автор бодунуң бүгү бодалдарын новеллага илереткен.

Бо новелла бүрүнү-биле Солаңгы деп аныяк уругнуң портреди апарган.

Новелла чогаалының өске проза чогаалдарындан бир ылгалдыг чүүлү – овур-хевирни делгереңгейжидип киирбези. Маадырның овур-хевири, аажы-чаңының эки, багы, оптуг-кажар азы шынчы чоруу дээш өске-даа талалары оларның кандыг-бир кылдыныындан көстүр.

Ол ышкаш пейзаж (бойдус чурумалы) кончуг эвээш, шуут чок-даа болгулаар. Ынчангаш чогаалдың сөзүглелин, сюжеттиг шугумунуң агымын бүдүү кандыг-бир көргүзер болуушкунче угландырган болур. Сөөлүнде тывызык аянныг доостунар.

Новелла колдуунда-ла сөс-домааның талазы-биле бөдүүн болгаш номчуттунгур болур.

Новелла чогаалын мындыг теория-биле көөр болза, ооң идейлиг утказы кошкап азы чок апаар деп бодаттындырар чадавас. Ындыг бе дээрге, ындыг база эвес.

Кандыг-даа кылдыныгдан азы ону кижи эскерип көөрүнден идея төрүттүнер.

Кандыг-даа кылдыныг идеялыг болур, ооң ханы азы кошкак болуру кылдыныгның шынарындан (характеринден) хамааржыр. “Идея чааскаан чүнү-даа күүседип шыдавас. Идеяны чедип алыр төлээде, кижилер, оларның практиктиг күжү херек” деп К.Маркс биле Ф. Энгельс бижээн.

Монгуш Доржунуң “Дүлгээзинниг баштак” деп шоодуглуг новеллазының сюжеди өске чогаалдардан ылгалып турар. Кыска утказы мындыг:

– Чогаал бижээш-ле “новелла” деп каар-дыр сен, новелла деп чүл ол? – деп, бир кожа өскени кыс бижикчиден айтырар. Ынчан ол “Новелла дээрге Москвага өөренип тургаш, таныжып турганым уругнуң ады-дыр” деп баштактанып каарга, ону дыңнаан кыс “дидир-дидирлеп”, бижикчиниң кадайынга, авазынга өске-даа улуска тарадып каапкан болур.

Кадайы ону билип кааш “Новелла деп чогум чүң чүвел?” деп айтырып кээр.

“Ол дээрге кыска хемчээлдиг чогаал-дыр. Колдуунда-ла амыдыралдың кандыг-бир чаа болуушкунун көргүскен” деп, бижикчи харыылаан. Автор бо чогаалга шын-меге сөстер дыңнап алгаш, оларны дораан тарадып эгелээр улустарны сойгалаан...

Амгы тыва новелланы ниитизи-биле шак мынчаар шинчилеп көөрге, анаа кыска рассказтан шоолуг ылгалыр чүвези чок бооп турар.

Новеллага чүгле кандыг-бир ханы, ниитиге чугула бодалды илередир эвес, а өске чүүлдү, чижээлээрге, улустар аразында болган солун, ховар таварылгаларны өөрүшкүлүг, каттырынчыг, шоодуглуг, чаптанчыг кылдыр көргүзүп болур.

Тыва новеллага чоннуң онзагай чаңчылдары, бөдүүн ажылчын кижилерниң овур-хевири, мерген бодалдары, оларның аразында харылзаалары дээш оон-даа өске чүүлдери илереттинер ужурлуг.

Ол ышкаш новеллага аңгы-аңгы кижилерниң иштики сеткилиниң чөрүлдээлерин, үскүлежиишкиннерин янзы-бүрү арга-биле күргүскен болур. М. Доржунуң новеллалары... кыска лириктиг рассказтың негелделеринге чагырткан бооп турар. Бо бүгү ындыг-даа болза, (новелла-тоол азы улустуң новеллазындан аңгыда) амгы тыва литературада ёзулуг новелланың чаа көстүп келгениниң кол барымдаазын көрдүвүс. Ынчангаш тыва чечен чогаалга новелла жанрын моон соңгаар сайзырадыры кончуг солун, чугула айтырыгларның бирээзи.

“Улуг-Хем” сеткүүл, 1976 чыл,№36. Арын 279-283.

М.Н.Ооржак чара парлаан.

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ