Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Тыва бижикче баштайгы орук изекчизи PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
22.02.2013 22:40

Танов ЧИГДЕН

Төөгүнүң чедир ажыттынмаан арыннары

«Үнэн-Шын» солуннуң кол редактору, башкы, дипломат, күрүне ажылдакчызының дугайында

Кыска намдары

Муныя-Базыр Монгуш – 1928-1929 чылдарда «Үнэн-Шын» солуннуң кол редактору, ТАР-ның шериг комиссарын — Камгалал сайыдын боду томуйлаар бүрүн эрге-дужаалдыг, ооң-биле кады Тываның Улусчу армиязының бүгү шериглерин үжүк-бижикке өөредип турган улуг башкы үш чыл дургузунда (1928-1931 чч.) ТАР-ның бүгү-ле культура, өөредилге, кадык камгалал, социал айтырыгларын болгаш шериг, кызыгаар, каайлы, ол-бо даштыкы чурттар-биле культура-экономиктиг база садыг-саарылга херектерин бодунуң «бажы-мойну-биле» харыылап, ол-бо чурттар-биле керээ дугуржулгаларга Тыва күрүнениң мурнундан адын салып, чөпшээрежилгелерни берип турган дипломат, хөй-ниити болгаш күрүне ажылдакчызы чораан.

Үндезин чонда бижик-билиглиг, баштайгы төлептиг төлээлерниң база бир солун, бөдүүн эвес салым-чолдуг, төөгүлүг кижилериниң бирээзи Монгуш Муныя-Базыр – Тываның улус өөредилгезиниң ужуун болгаш тыва культураның чаа хевирлери: тыва бижиктиң, чогаалдың, театрның эгезин, келир үеде тыва эртемниң үндезинин, эге чадазын салырынга ол бодунуң кончуг улуг үлүүн киирген. Ооң эртем-билии, чонну удуртуп-баштаарынга арга-дуржулгазы, бодун алдынып билири, кижизиг болгаш культурлуг, оожум-топтуг аажы-чаңы өскелерге үлегер-чижек болуп чораан.

Бадыткалы — мээң бо бижээним допчу намдарлыг очерктиң маадырын ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң даргазы – Михаил Иванович Калинин, 1930 чылдың баштайгы айының чаагай хүннерниң бирээзинде Москва, Кремльге Монгуш Муныя-Базыр Давааевичиниң холун тудуп, ССРЭ-де Тыва Улус Республиканың Бүрүн эргелиг элчини деп шынзылга – күрүне бижиин тывысканы төөгү-дүр. Калинин, Ворошилов, Молотов, Буденный болгаш Совет Эвилелиниң өске-даа дээди удуртукчулары-биле Элчин дээрзи күрүнелер аразының дугуржулгаларынга киржип, Тыва күрүнениң мурнундан бодунуң адын салып турганы – база бир улуг балаттынмас истиң төөгүге артканы ол. Ылаңгыя М.И. Калинин элчинни хүлээп ап тура, ак арынныг, дыдыраш, кара баштыг, дурт-сыны бедиксимээр болгаш эртем-билии шыырак, культуразы бедик деп кедергей мактап хүлээп алган дээр.

1930 чылдың эгези. ТАРН Төп комитединиң чиңгине секретарынга Иргит Шагдыржап болгаш «бижик секретарынга» Салчак Тока олар ажылдап эгелээннер. 1930 чылдың төнчүзүнде олар ТАР Төп комитединиң бүгү составын, кежигүннерин бүрүнү-биле чаарткан, мындыг. Эрги составтан 16 кижиниң ады «кара даңзыже» кирген. Хоп-меге, кара нүгүл-биле долган, истеп сүрүүшкүн Тыва чуртувуска көскүзү-биле эгелээн. Бадыткалы: «Ажылчы чоннуң сонуургалдарынга хора чедирип турар аңгы дайзыннарын, бүтпес идегеттерни күрүне аппарадындан аштап-арыглаар. Оларның херектерин судче бээр» — деп ТАР Төп комитединиң инструкциязында айытканы езугаар эрги чазак кежигүннерин истеп сүрүп эгелээн. Аңаа хамаарыштыр Буян-Бадыргы Монгуштуң хомудалдыг чагаазын номчуп таныжыңар, номчукчу.

«Мээң өөреникчилерим Шагдыржап, Тыыкы (Тока-дыр ийин) намның удуртур ажылын алгаш, мени баштадыр чазак кежигүннеринге удур ажылдап, шуут чайлаттылар», (Күрүнениң Тыва архивинден ушта бижидим. Автор).

Муныя-Базыр Монгуш Москвага Тываның элчин черинге ажылдаа-ла, 3 дугаар чылы үнүп келгенде, ол бодунуң бүрүн эргелиг албан-хүлээлгезин ак сеткилдии-биле күүседип турда-ла, 1930 чылдың декабрьның сөөлгү хүннерниң бирээзинде Тываның ССРЭ-де Бүрүн эргелиг элчини Муныя-Базыр Монгушту ТАРН Төп комитединге шыңгыы сайгарылгалыг чугаа кылыры-биле Тываже кыйгырткан. Ол Кызылга келгеш, бодунга дорт хамаарылгалыг, ТАР-ның Даштыкы херектер яамызынга (сайыт Данчай Оюн турган) чеде берген. Аңаа келгеш, чажыт килдистиң ажылдакчызы Часкалдың кабинединге кире бээрге: «Көрем, дуңмай, сээң-биле ТАРН Төп комитединге кады ажылдап турган чоок эштериңни: Буян-Бадыргыны, Чүрмит-Дажыны, Хемчик-оолду, Дондукту, Данчайны шуптузун даштыкыга саттынган шивишкин, өскерликчилер, Тываның нам, Чазаанга удур дайзыннар деп буруу онаагаш, бүгү-ле эдилеп турган албан-дужаалдарындан хостааш, оларның аттарын истеп, бажыңнаар 16 кижиниң «кара-даңзызынче» киирип каан бо-дур. Чизе-даңзыда сээң адың база бар» — дээш, Часкал элчинниң бодунга чажыт бижикти бүдүү көргүскен. Бо дээрге факт-барымдаа-дыр. Дошкун чылдарның эзирлерин, Тываның төлептиг, ховар дээн маадыр оолдарын, политиктиг адааргалдың казыргызы эң-не каржызы-биле бөөлдеп эгелээни ол. Үези кээрге, үстүнде «кара-даңзыда» 16 кижиниң аразындан эртем-билиглиг, бурунгаар көрүштүг, аныяк кижилер туруп келгеш, ТАРН Төп комитединиң бирги, ийиги секретарьларының орнунга олуруптар болза, шынап-ла, эмин эрттир коргунчуг-дур бе?!... Ынчангаш эрте дээре, политиктиг орукту аштап-арыглап алганы дээре апарган болбайн аан. Элчин («Искра» чонунуң аразында ады ол, ооң чиңгине адын ол черниң чону адавас улус чораан) ынчан ТАРН Төп комитединиң политбюро кежигүнү, ТАР-ның Чазааның база чиңгине кежигүнү турган болгай. Ол хөй чугаа-даа кылбайн, бадылергейин (нам биледин) сайгарылга үезинде стол кырынга салгаш, дүшкүүрлүг чылдарның репрессия херээнге онаажып таварышканын эртем-билиглиг элчин кижи медереп билгеш, ооң политиктиг херээн сайгарып көргеш, аргалыг-ла болза, партия кежигүнүнге арттырып каарының дугайында билдириишкинни Шагдыржаптың адынга бижээш, 1931 чылдың май айның төнчүзүнде кымга-даа билдинмес чүкче дезипкен. Элчинниң ТАРН Төп комитединиң чиңгине секретарынга, Иргит Шагдыржапка адрестээн хомудал-билдириишкинин 2004 чылдың май айда Тываның Төп партия архивиниң бажыңынга чедип, 1921 чылдан 1931 чылга чедир төөгү документилерин коптарып, көрүп тургаш, ийи караам-биле көрдүм (Автор – Чигден). Элчин ону бодунуң холунуң үжүү-биле эрги моол бижик-биле кончуг чараш кылдыр 8 ама саазында бижээн. ТАР-ның Даштыкы херектер яамызынга ооң ажылдап чораан үелериниң ажыл-чорудулгазынга хамаарышкан улуг төөгүлүг документилерни болгаш материалдарны ис чок кылдыр узуткап чок кылган боор. Арткан документилер - үстүнде айытканым билдириишкин болгаш ТАР-ның Культура яамызынче чоруткан каш сөстүг телеграмманың сөзүглели кадагалаттынган бо-ла. Шуут кайгап-ла ханмас кижи болдум. 3-4 чыл дургузунда Тывага-даа, Москвага-даа тургаш, күрүне ужур-дузалыг ажыл-чорудулга кылбайн, удуп-дыштанып чыткан эвес аан. Бөгүн меңээ билдингени болза (2008 ч.) элчинниң Ооруг деп черден чаңгыс чер-чурттуу болур, 1931 чылда ооң орнунга элчин болуп ажылдап чоруткан кижи, С. Токаның кады өөренип чораан эжи, 1935 чылда Тываже чанып келгеш, ол Тываның архив черинге ажылдап тургаш, элчинге хамаарышкан документилерни узуткап каапкан хевирлиг. Боттарының ядыы-түреңгизин хөйге чарлап, албан-дужаал ху­наажып, адааргажып турбаан болза, эки турган-дыр ийин.

1931 чылдың июнь айның баштайгы хүннеринде репрессия херээнден ойлап дескен аныяк эр адын-сывын өскерткеш, Эъжим-Бажы (Чиндиңнээш) дээр тайга черде өске-башка чонга ижигип, үш танывазы аал коданга турумчуп, улустуң аар-саар ажылдарын кылып, тайганың тайгазынга оларның сиген-ширбиилин, оттулар токпаан белеткежип чоруп тургаш, 5 чыл эрткен соонда, төрелдериниң аразынга өскен Эъжим чурттуг Сереңмаа Түлүш дээр бүдүн өскүс уруг-биле таныжып алгаш, удаваанда кады чурттап, өг-бүлелиг, ажы-төлдүг апарганнар. Канчаар аңаа четкенин мооң мурнунда төөгээн мен. Тываның ССРЭ-де бүрүн эргелиг элчини бедик албан-дужаалдан Муныя-Базыр Давааевич Монгуш дүжүрткен болгаш нам (коммунист) биледин бүгү назынында эдилевес кылдыр И. Шагдыржап биле С. Тока хавырып аппарган. Элчинге нам биледин дедир эгидип бериптер болза, ол окталдыр өрү депшип үне бээриниң, оларның орнунга олуруптарының бүгү барымдаалары барын үстүнде ады бижиттинген секретарьлар кончуг эки билип турганнар. Партия ажылынче элчинниң оруун доза турупкан чүве болганда, та каш кижиниң өжү аңаа ханган чүве!?... 1930-1960 чылдарда өрү депшип алыр, эрге-дужаалдың ажык-дузазын билир кижилерге кончуг улуг адааннажылга, чижилгени элчин тургузуп турган ышкажыл. Олар Муныя-даа кижиниң орнунга олуруптайн дээш дыка корткан болбайн аан. Шынап-ла, ол-даа база амгы-даа үениң деңнели-биле алырга, Муныя Давааевич Монгуш — Тываның эң баштайгы дээди эртемниг (КУТВ сургуулдары ооң соонда 1929-1930 чылдардан соңгаар дооскан болгай), шыырак билиглиг, бурунгаар көрүштүг, быжыг туруштуг, кончуг дидим, политолог кижилерниң бирээзи чораан болгаш, бир эвес аңаа кадыг-дошкун 1930, 1950 чылдарның репрессия херектери онаашпаан болза, ТАРН Төп комитединиң чиңгине секретарынга-даа томуйладып ап болурунуң бүгү арга-шинээ бар, эртем-билии, ат-алдары четчир болгаш артар турган кижи-дир. Ынчан чаа-ла 23 харлыг күрүне ажылдакчызы турган.

1923-1931 чылдарның үези-биле алырга, Төп комитеттиң үшкү дээди эрге-дужаалын эдилеп орган кижи – Муныя-Базыр дээрге ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң даргазын, ТАР-ның Улуг-Биче хуралдарының Президиумнар даргаларын, Тываның тос кожууннарының бүгү чагырыкчыларын дөгерезин чагырып-дужаар эргелиг болгай. Мындыг улуг, дээди, «А» категорияның күрүне албан-дужаалдыг, хып дээн аныяк кижини анаа-ла актыг черге буруудаткаш, ооң ажыл-амыдыралын үзүп, хосталга, чиир хлеб чокка арттырып каарга чөптүг бе ынчаш?!... Чок! Бистиң аравыста чамдыктарывыс – «мээң кырган-ачам азы ачам биеэ шагда, ол-бо кожууннуң биче хурал президиумунуң даргазы чораан» суг-суг дигилеп, «аңаа-маңаа буга суунуң унун үндүрүп тургускан» деп сөс ужуктап алгаш, оларының аттары-биле ында-мында хоорай, суурларда кудумчулар адаттырып, «улуг аякка кударга, улам амдажыыр» дээр, оон эрткеш, ал-боттары, ажы-төлү-даа улуг-биче эрге-чагыргаже, дужаалдарже чүткүүр, оон адырлыр, хоорлур-даа хөңнү чоктар барын бөгүнгү амыдыралдан бодум эскерип, солун-сеткүүлдерден номчуп, теле-дамчыдылгалардан дыңнап, көөр-дүр мен. Оларга харыы чаңгыс: «Хөөрежип макташпаңар, хөгжүмүңер шупту багай!» дээр мен. Чамдык амгы шагның кижилериниң ачалары үстүнде улустуң адап-сурап, «алгырып-чарлаттынып» чорууру, молдургажык дарга аттардан-даа улуг, күрүне албан-дужаалдарынга ажылдап чораан чүве-дир. Оларның оолдарының, кыстарының арын-нүүрү канчап чедишпес-тир!

Тайылбыр: Элчин Муныя-Базырның Тываның Чазаанга эгин-кожа ажылдап турган чоок эштери: Данчай, Чүрмет-Дажы, Бириңлей, Лопсан, Сунгар-оол, Сеңгиижик болгаш Хемчик-оол баштаан ТАР-ның Чазак кежигүннерин 1938 чылдың октябрь айның 13-те ажык шүүгү боолап шиидер кылдыр доктааткан. Ол-ла чылын ук доктаал күүсеттинген. («Хостуг арат», 1938 ч. октябрь.) Үезинде ойлап-деспээн болза, Муныя-Базыр Монгуш үстүнде оруктан дөмей-ле чайлавас турган. Чүге дээрге, ол Буян-Бадыргының нам, Чазааның секретариаттарының кол удуртукчу ажылдакчыларының бирээзи, Тываны Моолга, Кыдатка азы Японияга каттыштырар деп турган контрреволюстуг бөлүктүң чиңгине удуртукчуларының бирээзи, кол кежигүнү, күрүне айтырыгларын чаңгыс боду баш миннип шиитпирлеп турганы дээш нүгүлдеп, чаа-ла 23 харлыг турган күрүне ажылдакчызы аныяк эрниң нам биледин күш-биле хавырып аппаргаш: «Сени судтаар, шиидер бис» — дээрге, дезе бербейн канчаар. Ол-дур харын, шын-дыр. Актыг черге Шагдыржап, Тока сугларга кижи шаажыладыр эвес. Ойлап-деспээн болза, ол дөмей-ле дээди хемчег-биле шииттирер турган. Оон туржук, кем-буруу, эртем-билиг безин чок, малчын араттарны репрессия херээнге чыпшыр тудуп, хоругдап турган дээр.

Партия үезинде, 1992 чылга чедир, чаңгыс «элчин» деп сөстү безин үндүрүп, «эдери» хоруглуг турганын билир мен. Элчин Муныя-Базыр ТАР-ның ССРЭ-ге бүрүн эргелиг элчини болуп ажылдап турган үезинде, 1930 чылда тыва бижиктиң бирги латинчиткен хевириниң төлевилелин чогаадып тургузар дугайында күрүнелер аразының дугуржулгаларынга болгаш бүзүрежилге ноталарынга Тываның нам, Чазааның мурнундан бир дугаарында адын салып, баштайгы шенелде хемчеглерге, ынчан Москвага эртип эгелээн тускай эртем хуралдарынга (ам болза, эртем-практиктиг конференцияларга) дорт киржип, аңаа бодунуң саналдарын, бодалдарын киирип турганын чогаалымның маадырындан бир-ле катап ужурашкаш, бодундан дыңнаар аргалыг болган мен. (Автор – Т. Чигден). 1930 чылдың апрель 24-те Москвага болуп эрткен тыва бижикти латинчидер төлевилелин чугаалашкан баштайгы эртем конференциязынга Совет Эвилелиниң талазындан түрколог-филолог эртемденнер, национал бижик чогаадыр талазы-биле башкарыкчы тускай эртемниглер, Совет Эвилелинде ТАР-ның Бүрүн эргелиг элчини Муныя-Базыр Монгуш болгаш Москвага өөренип турган Чөөн чүк чоннарының коммунистиг университединиң (КУТВ) студентилери киришкен. Ынчан түрколог эртемден Н. Поппе дээрзи элчин Муныя-Базырның адынче элээн анализтиг чагаа бижээн. Ол чагааның база изи, чыды-даа чок. 1930 чылдың май 13-те Элчин Муныя-Базыр ТАР-ның Культура яамызынче (сайыт С. Тока турган дээр) телеграмма чорудар.

Утказы мындыг: «Тыва бижик-биле таныш бир башкы бар. Ол КУТВ-ка орус дыл болгаш арифметика башкылап турар. Негелдезин дамчыдыңар» деп, Элчин телеграмма чоруткан. (Ол башкы кымыл дээрге, мен бодаарымга, бир-ле болза, Е. Покровский азы Н. Поппе бо ийи эртемден башкыларның кайы-бирээзи турган боор. Олар Монгуш Лопсан-Чиңмиттиң чогааткан алфавидин бодунуң студентилерин дамчыштыр дыңнаан болгаш көрген янзылыг-дыр). Үстүнде чоруткан телеграммага харыы келген соонда, 1930 чылдың чайынында Мос­квадан 15 кижи составтыг эртем экспедициязы Тывага келген чорду. Е.Поливанов деп кижиниң Тываже баштайгы аян-чоруу оон эгелээн болду. Аңаа КУТВ студентилери – Бугажык Сат, Товарищтай, Ензак Соян, Лопсан Салчак (Бир дугаар тыва эртемден-филолог болду-ла бе?Авт.) олар экспедицияның кежигүннери болуп киришкеннер. Ынчангаш Элчин Муныя-Базырның Н.Н. Поппе, Е.Покровский суглар-биле латинчиткен вариантыга тыва алфавитти (бижикти) бир дугаар чогаадыр талазы-биле айтырыгларны чугаалажып, аңаа хамаарыштыр совет болгаш тыва күрүнелер аразының Москвага эрткен баштайгы дугуржулгазынга ТАР-ның мурнундан эң-не баштай, бир дугаарында адын салып, чөпшээрелди берип, ол шиитпирлеп турганын мыя бо телеграмма база бадыткап турар ышкажыл. Чамдык боттарының ат-алдарын бодаар «эртемденнерниң» тыва бижикти чогаадыр херекке (1930ч. июнь) Муныя-Базыр Монгуштуң киирген үлүүн каяа-даа чырыдып, биживезин бодаары болгаш оон эрткеш, массалыг информация чепсектериниң арыннарынга хөй-ниитиже сайгарып чугаалажыры-биле үндүрбейн турары шуут элдептиг. Кижи бодаарга, ол тыва алфавитти чогаадыр үүле-херекке Муныя-Базыр Монгуштуң киирген ачы-хавыяазы, эвээш-биче-даа болза, дөмей-ле бар. Ындыг турбуже, бо эрткен 82 чыл дургузунда оода-ла ооң адын, фамилиязын кандыг-бир илеткелге, ном-дептерлерге, эртем демдеглелдеринге тыва дыл талазы-биле бистиң эртемденнеривистиң оода-ла бирээзи бир-ийи сөс-биле бижип, демдеглеп каарындан чүге коргарыл?!... Бо айтырыгга харыылаан эртемденнерге: «Тывада Иргит Шагдыржап дарга олургаш, Москвада ажылдап-чурттап турар даштыкы чурттуң эртемденнеринге, Поппе, Покровскийге, Тыва Арат Республикаже тыва алфавиттен дарый чогааткаш, чорудуптуңар, оолдар, дээрге-ле чедип кээр турган бе? Бо дээрге күрүне айтырыы эвес чүве бе? Хамык чүве уштуг-баштыг, ужур-уткалыг болгаш үе-хуусаалыг турар» дээр мен.

Элчинге хамаарыштыр күрүне документилерин ис чок кылдыр узуткаан деп чылдагааннары-биле кады мурнунда тайылбырладым, номчукчу. Бо талазы-биле Тываның Төп архивинден эгелээш, Москвада РФ-тиң Даштыкы херектер яамызының архив черинге чедир айтырыг, дилег бижиктерни ооң төрелдери чоруткан турган. Харыы чаңгыс: Муныя-Базыр Монгуштуң элчиннеп ажылдап кирген, үнген ай, хүнүн болгаш чылын тодараткаш, чоруттувус. Оон өске кандыг-даа юридиктиг документ бисте чок-тур. Буруудатпаңар! – деп каан бо-ла чорду. Муныя-Базыр Давааевич Монгуштуң допчу намдары Тываның төөгүзү-биле тудуш, сырый холбаалыг чүве болганда, ооң ады төөгүге дөмей-ле артып каар. Элчинниң дугайында юридиктиг документилер РФ-тиң Даштыкы херектер яамызының болгаш Тываның төп архивинде кадагалаттынып чыдар. Ол документилерниң шыгжаар хуусаазын төнчү чок деп айыткан чорду.


"Шын" солун № 21, 22 2013 чылдың февраль 21

http://shyn.ru

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ