Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

К.К. Кудажының «Кызыл-Бөрттүг» деп тоожузунуң кол маадырының прототиви PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
15.01.2012 11:57

 

Суктар Анжела Байыр-ооловна,

Туранның №2 ортумак школазының

тыва дыл,чогаал башкызы.

Кандыг-даа чогаалдың маадырының, персонажының амыдыралдан үлегерлеп алган маадырын – прототивин тодарадып, билип алыры номчукчуларга солун.

Чечен чогаал маадырларының аажы-чаңынын, мөзү–бүдүжүнүң быжыгып турумчуй бээринге чедир өзулдезин чуруп көргүзерде, чогаалчы ужуражып танышканы хөй-хөй кижилерниң эки-даа, багай-даа талаларын, шынарларын чангыс-даа, оон хөй-даа кижилер кылдыр хуулдуруп, чыып тургузар болгаш бир мөзулеш овур-хевирлерни үндүрүп кээр.

 

Кажан уран-чечен овур-хевир херек кырында чурттап чораан кандыг-бир кижиге элдээртиг болуп, номчукчуга билдине бээрин автор чедип апкан болза, ол чогаал шинчилээр ажылдың бир даяныр кезээ бооп болур.

 

Үлегерлеп алган маадырларны тодарадырының мурнунда дараазында чүүлдерни ылавылап алган турары чугула:

1.Чогаалчы амыдыралдан алдынган кижилерни үндезин барымдаа болдурар азы анаа-ла чижеглеп дөзевилээни ол бе?

2.Чогаалчы херек кырында амыдырап-чурттап чораан кижилер-биле чогаал маадырларының аразында харылзааны номчукчуларның угаан-бодалынга арттырар сорулганы салып алган турган бе?

1.К.К.Кудажының «Кызыл-Бөрттүг» деп тоожузунда амыдыралдан үлегерлээн маадыры.

Тыва чогаалда үлегерлээн маадырлар эвээш эвес. Ч.Ч.Кууларның «Шораан» деп чогаалының маадырының амыдыралдан үлегерлээн кижизи - композитор Солаан Базыр-оол. Тыва чечен чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи Степан Сарыг-оолдуң чогаалдарының маадырлары Саны-Мөге, Хорлуу-Кадай, Илдирмаа, Хаяжык, Алдын-кыс, Самбажык, Кызыл-Эник Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хем» деп роман–тетралогиязының кол маадырлары, Сулдемнерниң салгал дамчаан өг-булезиниң кежигүннери, колдуу шупту амыдыралдан үлегерлээн, дөзевилээн кижилерлиг. Чогаалчының мындыг сактыышкыннары бар: «Сулдем ашакты кырган-ачамның адын хевээр арттырып алыйн дээримге, «Тараа» деп номумда база ынчаар адаан болгай. (Суваң – Кудажының кырган-ачазы. – авт.)…Буянның (овур-хевириниң –авт.) кол ооргазын ачамны кылдыр бодап алгаш, ол Хойлаар-оол деп турар маадырның адын Хойтпак-оолду (Хову-Аксының кобальт рудазын тыпкан Хойтпак-оол –авт.) бодап алган мен…Анай-Кара - ол авам-дыр…» (ТГШИ-нин Бижимел Фондузунда К.К.Кудажының сактыышкыннарындан. – В.С.).

7-ги класска тыва чогаалды өөредириниң школа программазында Кызыл-Эник Кыргысович Кудажының «Кызыл-Бөрттүг» деп чогаалын киирген. Ук тоожу уругларның онза сонуургаар чогаалдарынга хамааржыр дизе чазыг болбас. «Кызыл-Бөрттүг»» деп тоожудан Тывага культура-хөгжүлделиг чаартылгаларның канчаар бооп турганын, улус-чоннуң улуг-бичии дивейн бижикти сонуургап хүлээп алганын билип алыр бис. Ол шагда саазын, карандаш чок турган. Калбак ыяштарны үстээш, хүл-биле бызап-бызап, арыды үрүпкеш, сүвүр баштыг ыяш-биле үжүктерни шыйып, өөренип ап чораан.

Кижи бүрүзүн бижикке өөредир сорулганы салган болганда,чайгы дыштанылгада өөреникчилер безин анаа олурбас. «Башкылар даалга берип каан болур. Кижи бүрүзү бижикке көдээде улусту өөредир, сиген белеткежир, мал-маган ажаажыр. Оон аңгыда бистиң школавыстың үстүкү класстарының өөреникчилери чонга паспорт тыпсыр ажылга идепкейлиг киришкеннер». (Туранның №2 школазының баштайгы доозукчуларының бирээзи Михаил Конолович Дамчайның сактыышкыннарындан) Ынчангаш 1940 чылда тыва бижиктиң 10 чыл болган оюн таварыштыр Туранның №2 школазы Тыва Республиканың Культура болгаш өөредилге яамызының Кызыл Тугу-биле шаңнаткан.

А кожуунувус бижик билбес чорукту узуткаарынга идепкейлиг киришкени дээш Тыва Арат Республиканың Ордени-биле шаңнаткан. Оон бээр-ле кожуунну Орденниг Бии-Хем деп улуг чоргаарал-биле адаар апарган. Ол бедик шанналды алганынга К-Э.К.Кудажынын «Кызыл-Бөрттүг» деп тоожузунуң прототивиниң Маады Кара-Тоннуг Топчуловичиниң киирген үлүү улуг.

«Кызыл-Бөрттүг» деп тоожунуң кол маадырының амыдыралдан үлегерлеп алган маадыры - прототиви Кара - Тоннуг Маады Топчулович дээрзин бадыткаарын оралдажып көрээлиңер.

Тоожуда болуушкун Бии-Хем кожуунда кезек маадыларның чурту болур, ырак-узак, тайга-даскыл Хүт деп черде тыва бижик тывылганының соонда 20 чүс чылдың үжен чылдарынын төнчүзүнде бооп турар. Амгы сайзыраңгай үеде безин бо суур-биле харылзажыры берге, кожуун төвүнден 70 ажыг километр ырак, тайга иштинде турар. Машина-балгат чок үеде кожуун төвүнге шанактыг, тергелиг аъттыг ийи хонуп чорааш, ийи өртээлге аъттарын солуп чорааш, чедер турган.

Хүт суур тайга-даскыл, аң-ме­­­­ңниг, балык-байлаңныг, кат-чимистиг черде турар. Хүтчүлер тываларнын «маады» аймаанга хамааржыр. Хүтчүлер онзагай улус. Амыдыралга таарымчалыг байдалдыг чер боорга, анаа орус улус база чурттап турган. Ынчангаш хүтчүлер орус дылды эки билир, орус культураны база шингээдип ап чорааннар. Өреге бүрүзү балык - байлаңны, кат - чимисти курлавырлап алыр, хлеб аймаа, янзы - бүрү «Шаянгылар» быжырар, огород тарыыр.

Хүт - узун назылыглар чурту. Оларның санынга Маады Сарыгбай Кончукпановна хамааржыр. Ол 97 харга чедир чурттаан.Ол ийи ажы-төлдуг турган. Улуг оглу Шиирипей Николай Дамбаевич Туранның №2 школазының баштайгы 7 класс дооскан өөреникчилериниң бирээзи. Ол угаан - сарыылдыг, езулуг-ла талантылыг удуртукчу кижи чораан. Шиирипей Н.Д. комсомолдан эгелээш СЭКП Тыва обкомунуң килдис эргелекчизинге, Тыва телерадио комитединиң даргазынга чедир ажылдаан. Ол ийи кысты, ийи оолду өстүрген. Дун кызы Надежда Николаевна Бегзи ККБИ англи дыл башкылап турган. Уруу Галина Николаевна Дээди судтуң судьязы. Валерий Николаевич эмчи, медицина эртемнериниң кандидады. Сергей Николаевич - харылзаа инженери.

Сарыгбай Кончукпановнаның уруу Анай Маады Дамбаевна тос ажы - төлдү өстүрген. Оларнын аразында эмчилер, башкылар, эртемденнер бар. Анайбан Зоя Васильевна - төөгү эртемнериниң доктору. Ам Москвада ажылдап чоруур.

Елизавета Маадыевна хөй чылдарда төрээн суурунуң чагырыкчызы бооп ажылдап чораан. Бо өг-бүленин ажы-төлү шупту төлептиг кижилер болган.

Маады Севилбаа Маадыевна 99 хар чедир чурттаан. Ол Сафьяновтарның паштанчызы чораан. Ооң уруу Момбуй Маады

Дунаевна 84 харлап турар. Ол чайлаг школазынга өөренип, Кара - Тоннуг башкыга башкыладып чораан. Хүттүң хоочун чурттакчызы Момбуй Маады Дунаевна(1925 чылда төрүттүнген) Оваа деп черге чайлаг школазынга үжүк-бижикке өөренип турганын мынчаар сактып турар: «Ол үеде бижикти чон бедик көдүрлүүшкүннүг хүлээп алган. Биске, бичии уругларга, чаңгыс черге чыглып алгаш, өөренирге солуну аажок болган. Башкывыс – Кара-Тоннуг турган. Улуг улус Кара-Тоннугну аажок мактаар, бистерге үлегер кылдыр чугаалаар турган. Ол үеде чүгле үш ай өөренир турган, алды айдан сес айга чедир, ынчангаш чайлаг школазы деп каан ужуру ол. Кара-Тоннугдан өске Барыын-Хемчик чурттуг Күжүгет Норбу деп кижи база башкылап турган».

Кызыл-Эник Кудажы чогаалдың кол маадыры Кызыл-Бөрттүгнүң овур-хевирин журналист турган, ам бистиң аравыста чок Кара-Тоннуг Маады Топчуловичиден чижеглеп дөзевилээн деп бодал бар.

Кара-Тоннуг Маады Топчуловичиниң төрели, үр чылдарда Хүт көдээ Соведин удуртуп чораан хоочун, Кастаган Илья Колович, бо бодалды бадыткааны мындыг: «Кызыл-Бөрттүгнүң» эгелери «Шын» солунга парлаттынып эгелей бээрге-ле, Хүт улузу дораан-на Кара-Тоннуг акымны танып каапкан бис. Акым солун черинге («Шын» солуннуң редакциязынга – авт.) ажылдап тургаш, бодунуң чуртталгазының дугайында чогаалчы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажыга (1964-69 чылдарда солуннуң кол редактору турган) чугаалап берген. Түңнелинде «Кызыл-Бөрттүг» деп чогаал төрүттүнген. Бо чогаалда ылап-ла акым, Маады Кара-Тоннуг, дугайында бижээни шын чүве. Ол дириг чорда, чаңгыс эвес удаа «Кызыл-Бөрттүгнү» сайгарып чугаалашкан бис».

«Кара-Тоннуг Маады хоорайдан келгеш, Хүтке Оваа деп черге кызыл-өгге башкылап турган деп улуг улустан дыңнаан мен. Носунмаа угбай, Момбуй угбай, Сарыгбай угбай сугларны өөреткен дээр чорду» - деп, Дамбаа Минчимаа Шоглаевна чугаалап турар.

Бурбужал Аңнаар-оол Маадыевичиниң сактыышкыннарындан: «Бир катап Үстүүөңге аалывыска Кара-Тоннуг башкы өөрун эдерткен келгеш, үжүктер айтып, тайылбырлап турган. Улуг-бичии дивейн аалдың улузу аажок сонуургап дыңнап олурар чүве…»

Чогаалда мындыг одуруглар хоочуннуң чугаазын бадыткап турар: «Чон улуг-бичези чок Кызыл-Бөрттүгнү хүндүлеп турган. Адын безин адавастар, чүгле «башкы» деп каарга, каяа-даа билдингир. Улус уруг-дарыын безин кончуурда, болганчок-ла: «Кызыл-Бөрттүгнү көр, кандыг кижи болуп алган чанып келген-дир» дижир.»(1- арын 204-205)

Кара-Тоннуг Маады Топчулович 1923 чылдың январь 1-де төрүттунген. Хүттүң Сарыг-Сиген деп черге чурттап чораан Маады Топчул, Шүңмел деп улус оол чаш турда-ла Тожуда төрелдеринден азырап алган. Азырап алган ада-иези кады чурттавайн чарлы берген соонда бичии Кара-Тоннуг ачазы-биле арткан.(Маады Кара-Тоннугнуң төрелдериниң херечилээни-биле- авт.) Тоожуда ол дугайында мындыг одуруглар бар «Кызыл-Бөрттүг ынчан чаш турган. Ада-иезиниң хеп-хенертен чарлы берген ужурун билир хире эвес».(1 -арын 192)

Азыраан иези Маады Шүңмел Кыргыс Седен деп кижи-биле амыдырал туткан.«Кызыл-Бөрттүг» деп тоожуда К-Э.К.Кудажы бо кижиниң каржы-дошкунун, бичии оолду көрбестеп турганын дыка эки көргүскен. «…Ашак ( соңгу адазы) кире халып келгеш, Кызыл-Бөрттүгнү көрүп кааш, эжикке кезек када ыыт чок турган. Оон оолдуң баары-биле эртип чыда, оолдуң изиг мүннүг аяк туткан холун орта тепкен. Изиг мүн оолдуң арнынче харын-даа чаштай бербээн. Кызыл-Бөрттүг үне халаан. …Шимээни сааскан дег шыжыладыр чаңчанып чыдып калган.»(1-арын 192)

Кара-Тоннугнуң ачазы Маады Топчул эмдик мал өөредип тургаш, аътка мөгдүрүп каапкан. ( Кастаган И.К., Дамбаа М.Ш. чугаазы-биле)

«…Элээн бадып ора, дүүнгү эмдик чаваа дег кара чүзүннүг аът шык ортузунда согая берген турганын оол көрүп каан. Ооң чанында кижи хевирлиг шөйбек чүве чыткан ышкаш….Ачазы ыяш дег ээлбес, көжүй берген, аары кончуг. Арны ак тос дег, каштайып калган, карактары шимдинчек, аксын шала ажыдып алган…»(1- арын190)

Кара-Тоннуг 12 харлыында чааскаан арткаш, азыраан иези Маады Шүңмелдин аалынга чеде бээрге, соңгу адазы Кыргыс Седен оолду көрбестеп, кыжыктаныр болган. Соңгу адазының каржы аажылалынга шыдашпайн Севиден салдап баткаш, Кызылче чорупкан. (М.Кара-Тоннугнуң дуңмазы Кастаган И.К. чугаазы-биле). «…Канчаар-даа бодап кээрге, соңгу адазы дег хоранныг кижи чок болган…. Соңгу адазының аалындан үнгүже, аяар чортуп чоруй, аъдының саарынче дырс кылдыр каккаш, Севи кайы сен дээш, садырт-ла дээн…»(1-арын 204)

Маады Кара-Тоннуг 1936 чылда Тапсы сумузунуң эге школазынче өөренип кирген. 1938 чылда эге билигни чедип ап, ол школаны дооскан. Ол 1938-40 чылдарда Кызылдың башкы комбинадынга өөренген. Башкы комбинадынга өөренип тургаш, сөөлгу курстан 1941 чылда Хүттүң чайлаг школазынче ажылдап чоруткан.

«Аревэчи Маады Кызыл-Бөрттүг Хүтке чанып келген. Орта келбээ-ле үр болган. Дөрт чыл эрткен. Чаңгыс катап-даа көзүлбээн.» (1-ар.206) Кара-Тоннуг Маады 13 харлыыында ачазындан чарлып, өскүс-чавыс арткаш, амыдыралдың бергелеринге торулбайн, хоорайже чораанындан бээр 4 чыл эрткен. Ынчан ооң 16-17 харлыг үези. Бистиң мынчаар даап бодап турарывысты, Кастаган И.К. «Акым ынчан 17 харлыг турган» деп бадыткап турар.

Чайлаг школазының соонда Кара-Тоннуг Маады Улуг-Хем кожкомунуң школа болгаш пионер килдизиниң эргелекчизи,1942-1943 чылдарда ТРАЭ ТК-ның школа болгаш пионер килдизиниң эргелекчизи. 1943-1944 чылдарда «Аревэ шыны» солуннуң харыысалгалыг секретарынга ажылдаан. 1944-1945 чылдарда ТРАЭ Чөөн-Хемчик кожкомунуң, ТАР-ның ССРЭ-ге каттышканының соонда ВЛКСМ-ниң Чөөн-Хемчик, Бии-Хем райкомнарының бирги секретары. «Аревэ бадылергейин комсомол билединге солаан үевис ол» - деп, ол үе дугайында дуңмазынга, Кастаган Илья Коловичиге, чугаалап чораан.

1945-1947 чылдарда «Тываның аныяктары» солуннуң харыысалгалыг секретарынга ажылдаан. 1947-1949 чылдарда областың партия школазының дыңнакчызы. 1949-1950 чылдарда СЭКП Тыва обкомнуң агитация болгаш пропаганда килдизиниң пропандизи.1950-1967 чылдарда «Шын» солуннуң партийжи амыдырал килдизиниң эргелекчизи.

1967 чылдан пенсиялап үнгүже чедир Тыва радионуң сөөлгү медээлериниң корреспондентизи, килдис эргелекчизи.

Маады Топчулович ажылдап чораан черлеринге ажылынга харыысалгалыг, эш-өөрүнге хүндүткелдиг, ак сеткилдиг, дыңнангыр, сагыш човаачал кижиниң үлегерин көргүзүп чораан. Улустуң аас чогаалын сонуургап, чыып чораан.

Эъжим чурттуг Татьяна Дамдаковна-биле өг-бүле туткан. Үш ажы-төлдүг. Оглу Кара-Тоннуг Вячеслав Маадыевич Тываның Спорт болгаш Күш-культура агентилелин удуртуп чорааш, Тывага спорттуң хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирген. Керни Кара-Тоннуг Анна Өмүнеевна – билдингир гомеопат-эмчи. Улуг уруу Лариса Маадыевна Тываның профсоюзтар эвилелинге үре-түңнелдиг ажылдап чораан. Күдээзи Дозур-оол Николай Маадыевич – баштайгы тыва ужудукчуларның бирээзи.

Кара-Тоннуг Маады Топчулович 2007 чылда 84 харлыында мөчээн.

16-17 харлыг оолак тургаш, Кара-Тоннуг төрээн черинге кээп, бодунуң билии-биле төрел чонун бурунгаар кыйгырып, бижик-билиг чок чурттаарга, дүмбей караңгы-биле дөмей деп чувени көргүзүп шыдаан.

Ырак-узак, тайга-даскыл черге чурттап-даа чорза, Хүттүң маадылары чаа чүүлдерже чүткүлдүүн көргүзүп, Тывага болуп турган культура-хөгжүлделиг чаартылгаларны херек кырында хүлээп ап, улуг улус бичии уруглар-биле кожа олурупкаш, бижикке өөренип ап чораан.

Бодунуң үезиниң депшилгелиг кижизи - Кызыл-Бөрттүг – Кара-Тоннугнуң үлегери-биле бөдүүн чон ажы-төлүн эртем-билигге чедирерин кызыдып чораан. Бистиң кырган-ававыс Маады Сарыгбай Кончукпановнадан 12 харлыг оглу, 10 харлыг уруу -биле деңге кызыл-өгге Маады Кара-Тоннуг башкыдан бижикке өөренип алганын дыңнаан бис. Кырган-ававыстың оглу Шиирипей Николай Дамбаевич чайлаг школазын дооскаш, өөредилгезин Туранга уламчылаан.

Бичии сууржугаш Хүттен ол үеде эвээш эвес эртем-билиглиг улус үнгенинге Маады Кара-Тоннугнун киирген үлүү улуг. Ындыгларга юридиктиг дээди эртемни чедип алгаш, Тываның аңгы-аңгы кожууннарынга судьялап чораан Оруспай Кушкаш Маадыевна, Тываның ужар-чүүлүнүң хоочуннары Оруспай Михаил Маадыевич, Дозур-оол Николай Маадыевич, хоочун башкы Маады Мария Чончуновна, социология эртеминиң доктору Анайбан Зоя Васильевна, Тываның эртем-шинчилел институдунга ажылдап чораан Сарыкай Мария Маадыевна, милиция шугумунга ажылдап чораан Чыдыг-оол Владимир Маадыевич, радио болгаш телевидение комитединиң даргазы чораан Шиирипей Николай Дамбаевич дээш өскелер-даа хамааржыр.

«…Ол күзүн элээн хөй аныяктар Кызылче өөренип чоруткан.…Кызыл-Бөрттүг Хүтке ээп келгеш, дириг суртаал апарган» (1-арын 208) деп одуругларның бадыткалы мындыг.

Түңнел.

К.Кудажы Кара-Тоннуг Маадының амыдыралын дамчыштыр Тывага бооп турган культура-хөгжүлделиг чаартылгаларны, өскерлиишкиннерни көргүзер дээн сорулгазын чедип ап шыдаан. Бо чогаалда чогаалчы амыдыралдан улегерлеп алдынган Кара-Тоннуг Маадыны шуут-ла үндезин барымдаа болдурарын оралдашпаан. Үндезин барымдаа кылдыр чогаалчы кижи төөгүге херек кырында киржилгелиг кижилерни ол-ла ат-сывы-биле, ол-ла үеде ажыл-херектери-биле алыр.

Кара-Тоннугну чижеглеп дөзевилээни ылап бе? Чогаалчы боду Хүтке кээп чораан бе?

Суурнуң төөгүзүнүң материалдарын өөренип көргеш, улуг назылыг чурттакчыларының херечилээни-биле К.Кудажы Хүт суурга кажан-даа барбаан деп түңнелге келдивис. Ынчаарга, бо төөгүнү ол чүгле «Шын» солуннуң редакциязынга кады ажылдап чорааны Кара-Тоннуг Маады Топчуловичиден дыңнааны кандыг-даа чигзиниг чок. 2009 чылдың июль 20-ниң «Шын» солунга Хүлер-оол Чамзының К-Э.К.Кудажының 80 харлаар юбилейин уткуштур «Чечен сөстүң дарганы» деп статьязында мындыг одуруглар шынга канчап-даа дүүшпес деп бодап турар бис. «…Ооң башкылап турган школалары чедери шаптараазынныг,ырак-узак черлерде боор. Тере-Хөлдүң Кунгуртуг, Бии-Хемниң Хүт дээн ышкаш…»

Хүттүң улуг назылыг чурттакчыларының, Кара-Тоннуг Маады Топчуловичиниң төрелдериниң чугаазы-биле база ооң допчу-намдарының чамдык чүүлдери чогаал маадырының салым-чолу-биле дүгжүп турары-биле холбап, ылап-ла Кызыл-Бөрттүгнүң амыдыралдан үлегерлээн маадыры ол деп чүвени бүзүрелдии-биле чугаалап болур.

 

Обновлено 13.11.2012 14:18
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Комментарии

 
0 #2 Лариса Ооржак 12.11.2012 21:02
Долу болгаш чедимчелиг материал дээш четтирдивис!
Цитировать
 
 
0 #1 Эмма Элбек 23.01.2012 15:02
Дыка ажыктыг материал-дыр, спасибо.
Цитировать
 

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ