Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Шүлүкчү Роман Лудуптуң шүлүктериниң онзагайы PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
17.02.2013 18:32

Январина Яковлевна Яндак,

Нарын школазының эге класстар башкызы

1980 чылдарның ортан үезинде Роман Лудуптуң шүлүктери тыва номчукчуларга билдинип эгелээн. Ынчан парлаттынган ооң шүлүктери тыва поэзияга чаа сырын, онзагай аялга кылдыр дыңналып, билдинип келген. Ооң шүлүктери өскелерден аңгыланып турары дыка көскү болган. Ынчан солун-сеткүүлдерге ооң шүлүк бижиир аянын Сергей Есенинге деңнеп турган. Ылаңгыя «Ийи чагаа», «Сөөлгү дүннү сактып артар, ол-ла ыйнаан…», «Эр болуп аккыр өөмден ужуп үнгеш…», «Уттундурган одуруглар» дээн чижектиг шүлүктер номчукчуларның сеткил-сагыжының аялгазынга хөөннежи берген. Р. Лудуптуң баштайгы номунда ынакшыл темазы колдап турган. Ийиги ному «Чер – Дээрниң кыйгызында» автор көңгүс өске деңнелге көстүп келген. Ийиги номда ынакшыл темазы база бар, ынчалза-даа ада-чуртунуң, арат чонунуң келир үези дээш сагыш човаашкыны буддизм философиязының көрүжүн таварыштыр төрүттүнүп келгени көскү апарган.

Шүлүк бижиирде шүлүкчү Роман Лудуп уран сөстүң янзы-бүрү аргалары болур метафораларны, диригжидилгелерни, аллегорияларны (ойзу сөглээр арга) дээш оон-даа өске аргаларны ажыглап турар. Шүлүк чогаалынга бир болуушкунну дорт адап бижиирге, ол уран чогаалга хамаарышпайн баар. Ынчангаш шүлүкке уран арга херек.

Чижек кылдыр көрээли:

«…Маңган харга хөмдүрүпкен

Бажыңым ээн, сандаргай-дыр.

Хаая-хаая дүвүлүг хат

Хаалгам соктап сыгырар-дыр…»

(Ийи чагаа)

Мында болза автор харга хөмдүрткен бажыңны чуруп көргүзүп турза-даа, метафора дузазы-биле шүлүктүң лириктиг маадыры ынак кижизинден чарлып, ону чоктап, чаасканзырап турарын көргүскен. Ук одуругларны номчуптарга-ла, каракка болуушкун чуруттунуп, лириктиг маадырның сагыш-сеткили номчукчуга дораан билдинип келир.

Шүлүктүң лириктиг маадырларын уран сөстүң күжү-биле чуруп көргүзерде автор чараш овур-хевирлерни чедиишкинниг ажыглап турар.

Чижээлээрге:

Сарыг хүнүм пөрүк кыстың арны ышкаш,

Кыза бергеш, даглардыва шимеш диди.

Чайгы ховаа чапты берген чиргилчинни

Кырлай базып, алдан кижи шуужуп бар чор.



Кежегелер дээрниң хиндиин кымчылаан дег,

Салгын-хатка хииледир эстеп туру.

Кеткен хевин базып алган аар чепсээ

Чайынналып, шаңгырадыр дагжап чору.



Шуушкан улус кыдыы-биле маңнай бергеш,

Чугаа эреп, мендилежип айтырган мен:

«Кайыын үнүп, каяа чедер бодадыңар,

Кандыг чаага киржир силер, акыларым?»



Менди сөзүм кулактарга четпээн чоор бе?

Мени дыңнаан, көрнүп келген кижи-даа чок.

Шыңгыы түрлүг шырайлары хүлер-хүлер,

Шыңганнары эннежир чок мөчек-мөчек.



«Акыларым, бичии када манаптыңар,

Аалымда ачам боозун чүктеп алыйн,

Силер-биле кады мен» деп кыйгы салгаш,

Сиген сүзүп, өөмдүве маңнапкан мен.



Амга чедир кадыгланмаан эктим ажыр

Аар боомну чүктевиткеш, халып келдим.

Алдан акым мени каггаш чораан болду,

Айның чырыы сарыг хову ошкап турду.



Оон бээр-ле үргүлчүнүң куруг ховаа

Орай кежээ ыыт чокка олурупкаш,

Хөлүгүр көк чиргилчинге акыларым

Көстүп кээрин четтикпейн манай бээр мен.

Мында чиргилчинни кырлай баскан алдан кижиниң овур-хевири сүрлүг, дириг, шын кылдыр көстүп келир. Дээрниң хиндиин кымчылап турар кежегелер, аар куяк хептери ол маадырларны анаа бөдүүн кижилер эвес, а улуг тывызык, тоолчургу күчүтеннер кылдыр чуруп көргүзүп турар.

Автор синтаксистиг параллелизмни ажыглап тургаш шүлүк бижииринге мергежээн дээрзин бис ооң шүлүктерин номчуп оргаш билиптер бис.

Чижээлээрге:

Сырыланза,

сыннар бажы

харлыг хевээр,

харлыг.

Харлыг…



Сарынналза,

чүрээм күжүр

ынак хевээр,

ынак.

Ынак…

Мында бирги строфада автор бойдус болуушкунун чуруп көргүзүп турар, а ийиги строфада автор бодунуң сагыш-сеткилин чугаалап турар. Ук строфалар аңгыланчып турза-даа, шүлүкте олар утка талазы-биле адырылбас, быжыг харылзаалыг болгаш шүлүкке чараш овур-хевирни тургузуп турар.

Роман Лудуптуң «Чер – Дээрниң кыйгызы» -деп номунда парлаттынган шүлүктерни номчуп көөрге, дыка хөй таварылгада авторнуң шүлүктери тыва поэзияның чаңчылчаан формаларындан аңгыланып турар апарганы илдең. Шүлүктерни хостуг аянга (орустаарга белый стих), верлибр дээн чижектиг хевирлерге бижип эгелээни бир онзагай. Чаңчылчаан арга-биле бижиттинген шүлүктер номчуп өөренип калган номчукчуга шүлүкчү Роман Лудуптуң чамдык шүлүктери шала билдинмейн барып болур. Чүге дизе нарын метафораларны, аллегорияларны ажыглап бижээн шүлүктерни билип аарда номчукчуга тускай дуржулга херек дээрзи чугаажок.

Чижек:

Мөлдүк-калдык

Шыяан ам.

Бис,

Бир айның

Үжен хонуунда,

Үш айның

тозан хонуунда

дең-дуң,

чайны шалыңындан,

кышты хыраазындан

мөлдүк-калдык

танып чор бис.

Мөлдүк-калдык,

дең-дуң

бис.

«Мөлдүк-калдык» -деп шүлүктү тыва шүлүк тургузуунуң чаңчылчаан хевиринге биживээн, а верлибр кылдыр бижип, тыва улустуң аас-чогаалынга даянып, тоол аяны-биле бижээн. Мында «…дең-дуң, мөлдүк-калдык» диген аллегория эзирик бис деп турары ол. Амгы үеде нептерей берген арагалаашкын авторну дүвүредип турар. Хөй-хөй кижилер күрүнениң шын эвес удуртулгазындан социалдыг бергедээшкиннерге таварышкаш, келир үеге бүзүрелин ышкынып, арагага сундугуп турары чажыт эвес. Ол бүдүн нацияның келир үезиниң айтырыы дыр. Ук чидиг айтырыгны автор дараазында шүлүкке база көдүрген:

Улаастайга

улай-улай,

кежегелиг баштарывыс

кезип төтпээн.

Тос эрииге

доозавысты

доңгайтыр соп шыдавааннар.

Сүзүүвүстү чүдередип,

Сүлдевисти таптай базып

чадап кааннар.

Ам, бөгүн,

ажыг суксун тулаазынче

дүлнү бергеш,

аштырдывыс.

Бо шүлүк база чаңчылчаан шүлүк тургузуунга бижиттинмээн, а хостуг шүлүк кылдыр бижиттинген. Манчы-кыдаттың дарлалын, эрээзин, тоталитарлыг режимниң репрессияларын маадырлыы-биле ажып эрткен чон бөгүн кандыг-даа чаа-дайын чок тайбың үеде, анаа-ла арагаже дүлнү бергеш, бодун боду узуткап турарынга автор хомудап бижээни ол.

Ол-ла темага база бир шүлүк:

Араганы дашка долдур кудуп алгаш,

аас-кежиин алгап, йөрээп ижип чор бис…

Адаан-өжээн, өлүм-чидим үзүлбес ийин.

Бо үш одуруг тыва шүлүк тургузуунда онзагай турушту ээлеп турар ожук даштары дыр. Ынчангаш чаңчылчаан шүлүк тургузуунга хамааржыр. Чүгле үш одуруг. Ол хирезинде авторнуң делегей көрүүшкүнүн, сагыш-сеткилиниң бар-ла бүгү хомудалдарын, дүвүрелин сиңирип алган. Автор шак бо арга-биле ойзу-кыйзы сөглевейн, дорту-биле мегеге алзыпканнарның караан ажыдып, соксаңар, албыстай бердивис-деп чугаалап турар. Шынап-ла бис ындыг-ла болгай бис – араганы оо-хоран-деп биле тура-ла, ону дашкага кудуп алгаш, каң дег кадык, аас-кежиктиг болуулу-деп, йөрээп, йөрээп ижер-ле болгай бис, а түңнели кандыг болурун база дыка эки билир бис. Шак бо чидиг айтырыгны тыва шүлүкчүлер база оюп эртпээн, ынчалза-даа шүлүкчү Роман Лудуп ук теманы бодунуу-биле, кымга-даа дөмей эвес чечен-мерген аргаларны ажыглап тургаш, бижип үндүрүп келген.

Роман Лудуптуң шүлүктерин номчуп орарга, ында янзы-бүрү чүүлдер,өңнер хуулуп, шимчеп, өскерлип турар: сарыг хүн, сарыг ай, сарыг хову, хөлүгүр көк чиргилчин, маңган хар, чивеңнээн өңгүр сылдыс, саңның бурулаан хөгжең ыжы, мөңгүннелген шалыңнар, сылдыс-шокар кара торгу дүмбей дүн, чайынналып, сырыланган херелдер, хөлүйгүлээн хөлегелер, хилиң кара дүнеки дээр, херелденген маанайлар дээш о.ө.; а шажын херекселдери: дамбыра каргыраалап, коңга дыңгылдайлап, туң хөөмейлеп турар. <<<мурнунда арынче

http://lrd63.narod2.ru

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ