Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

С.А.Сарыг-оолдуң шүлүк чогаалының эге аяннажылгазында орус дылдың сөстерин ажыглаанының онзагайы PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
13.02.2013 17:10

М.Н.Ооржак,

Туранның №2 школазының башкызы.

 

Тыва шүлүктүң эге аяннажылгазының дугайында шинчилекчилер С.Б.Бюрбю «Аныяк чогаалчыларга дуза», Б.Д.Ховеңмей «Тываның шүлүк чогаалы», А.С.Төгүй-оол «Тыва шүлүк чогаалының тургузуун шинчилээриниң шенелдези», У.А.Донгак «Тыва шүлүкте эге аяннажылга деп ажылдарында бижээн. Ук шинчилелдерден алгаш көөрге, тыва шүлүктүң рифмазы азы аяннажылгазы одуругнуң эгезинде доктаай берген болуп турар. Ол бүгү тыва дылдың база түрк шүлүк чогаалының онзагай шынары-биле тайылбырлаттынар.

У.А. Донгак «эге аяннажылганың ачызында одуруглар сторфалар бооп бөлүглежип кээрин» биживишаан, «строфиктиг, эжеш, эжеш эвес, кажааланчак, аралашкак рифмаларга хевирлеттинип келирин» айыткан. Оон аңгыда үннерниң аяннашкаа-биле эге аяннажылганың дараазында бөлүктерин киирген:

1. Чедимче чок эге аяннажылга;

2. Кошкак эге аяннажылга;

3. Анаа эге аяннажылга;

4. Чедингир эге аяннажылга;

5. Ханы эге аяннажылга.

А.С.Төгүй-оол үстүнде адаанывыс ажылында четче эвес (чедимче чок –У. Донгактыы-биле) аяннажылга эге слогтарда ажык үннерниң аяннашкак эвес апаарынга чижек кииргеш, «орус дылдан үлегерлеп алган чамдык сөстерни ажык үннер-биле аллитерациялаарда, оларны номчуп турда, ол сөстерниң баштайгы слогтарының эгезинде ажык эвес үннерниң мурнунга өске одуругларның аллитерацияда ажык үнүнге дөмейлешкек үн тыпты бээрин айыткан, чижээ:

Уруг эшти, ына эшти

Рулюмда сактып ор мен.

«Рулюмда» деп сөс «уруг» деп сөс-биле аяннашкак тура, «урулюмда» кылдыр адаттынар тыва дылдың фонетика талазы-биле онза чүүлдерин езугаар ындыг, ынчаарга ооң-биле чергелештир четче аллитерация болу бээр» [6, 84] деп бижээн.

Бо ажылывыста орус дылдан үлегерлээн база тыва дылче очулдуруп болгу дег сөстерниң тыва шүлүктүң рифмазынга ролюн Степан Сарыг-оолдуң шүлүк чогаалының чижектеринге сайгарарын оралдаштывыс.

Чогаалчының 1989 чылда үнген «Чогаалдар чыындызының» ийиги томунда [5] ниитизи-биле 338 шүлүк, 9 баллада, 8 шүлүглел кирген. Оларның чүс тозан тозунда орус дылдан үлегерлээн сөстерни ажыглаан. Орус дылдан үлегерлээн сөстерни шүлүктүң одуруунда туружун барымдаалап бөлүктээрге мындыг: сөстүң эгезинде  480, ортузунда – 195, а сөөлүндээзи – 88. Баштайгы сан-түңнү алгаш, ооң чылдагаанын тыва дылда сөстүң кол утказы мурнунга чорууру-биле база тайылбырлап болгу дег. А.А.Даржай төнчү аяннажылга дугайында бижип тура «кылыг сөзүнүң хевирлериниң дөмейлешкээ бистиң домаавыстың тургузуу-биле тайылбырлаттынар, тыва дылга кылыг сөзү домактың төнчүзүнде турар» деп бижээн [1, 146]

С.Сарыг-оолдуң шүлүктериниң эге аяннажылгазында сөс эгезинге ажыглаттынган орус дылдан үлегерлээн сөстерни чугаа кезектериниң аайы-биле бөлүктээрге мындыг: чүве аттары 97%, чүве адындан укталган демдек аттары 3% (фашистиг, феодалдыг б.о.ө). Тодаргайлаарга, Ленин деп сөс сөзүлелдерде  – 65, колхоз- 46, Москав- 20, коммунистиг- 20, артель - 12, машина -11, театр -11, трактор 10 катап кирген. Оон аңгыда ниитилел-политиктиг уткалыг ССРЭ, АРН, партизан, орден, фашизм, ополчен, гвардейжи, пионер, комсомол, аревэчи, Маркс, Энгельс; культура хөгжүлдезиниң : культур, фонтан, театр, цирк, сад, салют, музык-хөгжүм, радио, сцена, артист, симфония; эртем-техниканың сайзыралынга хамаарышкан: академик, ГЭС, машина, трактор, комбайн, космос, космонавт, агроном, техника, век, кобальт, асбест дээш өске-даа сөстерни ажыглаан.

Маңаа бадыткал кылдыр А.К.Калзаңның үнелели мындыг: «…Сарыг-оолдуң чечен сөзү үе, төөгү-биле тудуш харылзаалыг сайзырап келген, ооң лириктиг чогаалдары эрткен чартык чүс чыл хиреде Тывага улустуң амыдыралынга хөгжүлдениң чаяалгазы-биле төрүттүнген бүгү-ле чүүлдерни алдаржыткан… Бодунуң баштайгы чогаадыкчы сөзүн Сарыг-оол улуг Ленинге, революцияга, улустарның найыралынга, чаа амыдыралдың тургузукчуларынга тураскааткан. [3, 127]

С. Сарыг-оол ол бүгүнү «Чаа сөстер» деп шүлүүнде:

Аксы-сөзү үнүп орар бичии чашка

Ава деп сөс «ача» деп сөс мурнаары дег,

Оранымга – тыва черге эң-не баштай

Октябрь деп чидиг сөзүм – эге сөзүм – деп шын-на сеткилин илереткен. Чогаалчы 1934 чылда парлаткан эң баштайгы шүлүүнден эгелээш-ле барык сөөлгү шүлүктеринге чедир орус дылдан үлегерлээн сөстерни хөй ажыглап келген:

Дузалаарда күштүг ССР

Дужун бодап чеде-ле бээр… (Эрге-шөлээ бисте турда»

Чогаалчының шүлүктериниң эге аяннажылгазында орус дылдан үлегерлээн база тыва дылче очулдуруп болгу дег орус сөстерниң ажыглалын дараазында дараазында бөлүктерге чарып болур.

1. Кожаланчак эге аяннажылгага кайызы- даа орус дылдан үлегерлээн сөстерни кииргени, чижээ:

Социалистиг Күш-ажыл маадыры –

Совет кижээ – ажылчын кижээ алдар!

«Совет кижээ»

Космосту эргээш келген

Коммунист оол Гагарин мээң…

«Саян-биле чугаалажыг»

Оон ыңай «Артист-агитатор», «КУрорт – КУльтурлуг», «КОммунистиг –КОсмонавтың», «КОлхоз – КОммунизм», «КОрабльге – КОсмоска», «СОвет – СОлдат» деп с=стерни ажыглап, кожаланчак, долу аяннажылганы бир онзагай хевирлээн.

2. Хуу чүве аттарын ажыглап шүлүктүң одуругларын аяннаштырары. Бо арга-биле чогаалчы сураглыг кижилерниң адын-сывын онзалап демдеглеп, чурттар аттарын киирбишаан, чогаалдың уран-чечен девискээрин (географиязын) делгемчидип турар.

Ленинниң кызыл тугу

Леннинниң мерген чарлыы…

«Ленин дугайында»

Бистиң чуртту чимисчиткен

Мичуринни бодап кээрге…

«Хадыңчыгаш»

Владимир Ильичини,

Пушкинни, Горькийни …

«Ном»

Серафима Бауковаа

Чечек сунуп байырлап тур!

«С.Е.Баукова»

Азияда, Африкада ыы-сыы төнзүн,

Ажылчы чон чуртун чаартып ырлап үнзүн!

«Поэттерниң чугаалажыы»

Украина шөлдеринге

Угбам сен дег, ынаам хөлчок…

«Уйнукайның байыры»

Харьковка бе? Кызылга бе?

Кайызы-даа меңээ төрел…

«Уйнукайның байыры»

Кижи ниитээ орук углаан маяк херел

Кремльдиң сылдыстарын көрүп алдым.

«Москвамга»

Машина-техника, колхоз-совхозтарның, албан-организация черлериниң база ном-дептер аттарын ажыглап, оларның ажык-дүжүүн чонга улам суртаалдаар аянныг бижээни.

«Москвич», «Волга» дижир –

Бо-ла мунган халдып кээрлер.

«Ирейниң тоожузу»

«Беларузун» даргырадып,

Меде сиген кыргып, сөөртсүн …

«Маадыр ие Буянмаа»

Хамыктан-на солун чүве

«Калинин» деп колхозувус…

«Дыт»

«Родина» агаар-биле

Улуг чурттуң үнүн салбас…

«Малчыннарның буян-кежии»

Карл Маркс чевег салган Лондон чурттуг,

«Капиталды» Ам-даа тутпаан докерни …

«МКУ»

3. Эге аяннажылгага орус дылдан үлегерлээн сөстер кирген хурааңгай сөстерни ажыглаары ол үениң амыдыралының  тыныжын көргүзери. Ол үеде сөс тыптырының кожумактыг, дөс каттыштырар аргалары-биле кады хурааңгайлаашкын аас болгаш бижимел чугааның чаа ажыдыышкыны турган.

Секунда, шак, чылдар, вектер биске даарта

СЭКП-ниң Программа номналында…

«Ынчангаштың ынак-тыр мен»

Сеткилимни бүрүн берген идегелим

СЭКП ТК-зынга четтирдим деп…

«Бедикке боданыглар»

Эрткен бир-ле кааё аяс улуг-хүнде

МКУ-нуң ордузунга барып чордум…

«МКУ»

 

Эмдик кур-кур ховуларже

МТС-терден бустап үнген

Мөкүл-мөкүл бугалар дөө

Мөөрежип чоруп турлар…

«Эртен»

4. Эге аяннажылгага орус дылдан тыва дылче очулдуруп болгу дег сөстерни ажыглааны. Бо таварылгада чогаалчы ол сөстерни тыва вариантыларынга немей синоним кылдыр ажыглавышаан, рифмалаашкынның бир аргазы болдурган.

Куюм үннүг аныяктар

Грузовикте дыгылгылаан…

«Фермада эртен» 1959

Когаралдыг тарылганы

Контрольдан канчаар ирги?

«Шүүт чок» 1966

Менюну ында бижип кагбаан

Белен ында көстүп чыдар …

Мөөнде дыгаан саржаг, эът дег

Мөөгү мырай эгээртинмес.

Рюмканың кандыызын-даа

Үдеп болур амдан бүрүн…

«Байлак Азас» 1966

Кудай сыңмас эткир үннүг

Гудоктары кежик кый дээн…

«Хову_Аксы» 1959

Бо-ла бүгү эртем-угаан аразында

Поэт дээр бис – чогаалчылар турар чери…

Арын-нүүрүн, дүрзү-чуруун,

Аажы-чаңын, ишти-хөңнүн

Каракка чүм көстүр кылдыр

Картинаны чуруп каары….

«Ажыл» 1972

Баштай сени көрген хүнүм

Бажым-мээмде чуруп каан дег,

Канчаарга-даа балаттынмас

Картина бооп артып калган…

«Арыг кыс сен» 1979

Крышаның адаан торту

Кыдыгларын хаажылап каан…

«Алдын-кыс» 1979

Тоорук-кат; аң, куш, бойдус

Долу сава орту кирди!

Цивилизаас эзининге –

Ширбидип тур, чидиртип тур…

«Амгы ада адың сагын» 1975

Поэмаже тергиин маадыр

Боду чайгаар моорлап кирер…

«Клара Данчай-оолга» 1976

Баглааш, херим үглээн туру –

Магазинер чүвең иргин…

«Ильичини көрүп чор мен» 1970

Госциркте орган ышкаш

Холум часкап, дилексээм кээр…

«Улуг-Хемим» 1966

Внуктарым олуртупкаш,

Булгандырып чоруур чүве…

«Маадыр ие Буянмаа» 1981

Декретче иштиг авам үнер душтан

Дээди сургуул доозуп алгаш, өскүжемге…

«Чолдуг чаш мен» 1954

Одаг-Дытка эң-не баштай

Организас хурал чыгган…

«Дыт» 1956

С.Сарыг-оол бодунуң шүлүктериниң бижиттинген чылын айтып каан. Ол бүгү шинчилекчилерге ооң чогаалдарын сайгарарынга, чогаалчының арга-мергежилиниң өзүлдезин хайгаараардынга эптиг. Үстүнде одуругларда «поэма», «поэт» деп сөстер кирген «Ажыл», «Клара Данчай-оол» деп шүлүктер тус-тузунда 1972, 1976 чылдырда бижиттингилээн. Ынчаарда «шүлүглел», «шүлүкчү» деп сөстер чогааттынмаан турган бе дээрге, «1933-1934 чылдардан эгелеп литературлуг бөлгүмнерниң шиитпири-биле база Эртем комитединиң бадылааны-биле, «шүлүк» деп терминни («шүлэг» деп моол терминни тыважытканы) ажыглалче кирген. Оон бээр ол сөстен укталган «шүлүглел», «шүлүктээр», «шүлүкчү», «шүлүк чогаалы» («поэзия») деп сөстер чогааттынган. [5, 21]

1981 чылда бижиттинген «Маадыр ие Буянмаа» деп шүлүкте «внуктарым» деп сөс бар. Ийи муң чылдардан эгелеп-ле аас болгаш бижимел чугаавыска чаңчыга берген «уйнук» деп сөзүвүс ынчаарда архаизм, тодаргайлаарга, «эргиниң артынчызы» турганы чадавас.

Үстүнде чижектерде орус дылдың «грузовик», «меню», «гудок», «рюмка», «крыша», «магазин», «декрет», «организас», «цивилизас» деп сөстерни тыва синонимнери бар турда-ла, чугаавыска херек кырында ажыглай бергилээр бис, а «картина», «госцирк»деп сөстерни ажыглааш, шүлүкчү хөлүн эрттирипкен деп болур. «Гудок» деп сөстү С.Сарыг-оолдан аңгыда О.Саган-оол, Ю.Кюнзегеш олар чогаалдарында «Че, ажылдаалы, гудок алгырар дей берди…», «Хоорайларда гудок үнү дыргын долган…» деп ажыглаан.

Оон аңгыда чогаалчы шүлүктеринде Улуг-Хемниң адын Эне-Сай деп хаая адап турза-даа, хөй кезиинде (15 катап) Енисей деп бижээн.

Ниитизи-биле түңнеп чугаалаарга, Степан Сарыг-оолдуң шүлүк чогалында орус дылдан үлегерлээн сөстерни арбыдады ажыглааны дээрге чогаалчының чаа амыдыралды алгап ырлааны база чоннар аразының найыралын быжыглаар дээн сорулгазы деп бодаар бис.

С.Сарыг-оолдуң шүлүктериниң эге аяннажылгазында орус дылдан үлегерлээн сөстерниң ажыглалының бир онзагайы – ооң аллитерацияга хурааңгай сөстерни, хуу чүве аттарын база тыва дылче очулдуруп болгу дег орус сөстерни ажыглап билири болур. Ооң-биле кады шүлүкчү рифмалаашкынның база бир бот-тускайлаң оруун изеп арттырган деп болур барымдаа бар.

Ажыглан литература:

  1. Даржай, А.А. Дүлгээзинниг аян. [Текст] / А.А.Даржай. Шагар-оътта шалың – Кызыл. – 1995. – 192 ар.
  2. Донгак, У.А. Тыва шүлүкте эге рифма. [Текст] / У.А.Донгак // Улуг-Хем. –

2002. – № 4-5. – Ар. 161-170.

3.Калзан, А.К. Тыва литература. Ортумак школаның 8-10 класстарынга ==редилге ному. – Кызыл: Тыв. ном үнд. чери – 1987. – 284 ар.

4. Куулар, Д.С. Тувинская поэзия. Очерк истории. – Кызыл: Тув.кн.изд., 1970. – 140 с.

5. Сарыг-оол, С.А. /ш томнуг чогаалдыр чыындызы, т.2: Шүлүктер, шүлүглелдер, тоожу – Кызыл: Тыв. ном үнд. чери, 1988. – 464 ар.

6. Төгүй-оол, А.С. Шинчилелдер: Тыва улустуң аас чогаалының болгаш шүлүк тургузуунуң дугайында ажылдар [Текст] – Кызыл: Тыв. ном үнд. чери, 2001. – 96 ар.

 

Статьяның парлаттынган чыындызы:

О творческом наследии С.А.Сарыг-оола. Материалы научно-практической конференции, посвященной 100-летию Народного писателя Тувы С.А.Сарыг-оола- Кызыл. - ОАО "Тываполиграф", 2010.-232 с.

Парлаттынган арыннары - 139-146.

 

 

margin-left: 12.0pt; text-align: justify; line-height: 150%;

/span

 

Обновлено 13.02.2013 18:14
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ