Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

КЫЙГЫ САЛЫП ЧЕТТИГИПКЕН PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
20.12.2012 17:12

 

Чогаалчы болгаш үе

Репортаж

Онзагай хүн — 2012 чылдың 12 айның 12. Тываның күрүне университединиң филология факультеди. Тываның Комсомол шаңна­лының эдилекчизи, шүлүкчү Антон Үержаа­ның төрүттүнгенинден бээр 55 харлаанынга тураскааткан «Чүглүг ырым океаннар делгеминче ужуга бээр» деп чогаадыкчы кежээ. Студентилер, башкылар, чогаалчылар, журналистер улуг сонуургал-биле чыглып кээп тур.

Чырык одаг

Чай аразында литература музейин сонуургап кирип келдим. Музей чаа ажыттынып турда, бистиң корреспондентивис ол байырлалга киржип, солун арнынга чырытканын номчукчулар сактыр боор. Кыска үениң дургузунда ооң бедик утка-шынарлыг болгаш аянныг, чараш кылдыр шиметтин­генин эскербес аргажок. Улустуң чогаалчыларының портреттери, улуг эвес хөрек турас­каалдары дораан кичээнгейни хаара туда бээр-дир. Ханада аскан фото-чуруктар чо­гаал болгаш чогаалчылар дугайында хөйнү чугаалап, көргүзүп турар. Шынап-ла, бо музейниң ажыдыышкынының үезинде чогаалчыларның күзеп, йөрээп турганы ышкаш, ол хөйнүң чыглыр чылыг одаа болу бергени — ооң эргелекчизи, чогаалчы башкы Мария Күжүгеттиң шылаг-могаг чок, кызымаккай ажылының түңнели-дир.

 

Чылыг сактыышкын

Кежээниң хүндүлүг аалчызы –шүлүкчүнүң өөнүң ишти, башкы Людмила Николаевна Күжүгет эге сөстү ап, ынак эжи, ажы-төлүнүң адазы Антон Үержааевичиниң дугайында чылыг сактыышкынны кылды.

— Авазының чугаазы-биле алырга, Антон бичиизинден-не өскелерден онзагай ылгал­дыг болуп өзүп келген. Кезээде бир-ле бодалга алыскан чоруур, иштинде сымыранып чугааланган орар дээр. Сөөлүнде оглу чогаалчы апарганынга авазы аажок өөрүп, чоргаарланып чораан.

1975 чылда мен педучилище дооскаш, дараазында чылын филология факультединче кирип алган мен. Бөлүүвүске дөрт оол турган, оларның бирээзи — Антон. Оолдары­­выстан Антон биле Чыргал шериг албанын эрттиргеш келген боорга, эгезинде таныш­пас улус «акый-акый» дээр турган бис (сөөлүнде ону сактып чугаалашкаш, баарывыс кадыр каттыржыр ийик бис), чамдыктарывыс училище база школа дооскан, ынчангаш хар-назын аайы-биле аңгы-аңгы аныяктар чыылган бөлүк болган бис.

Антон эгезинде шүлүк бижиир салым-чаяанныын биске ыыттаваан, ол дугайында билбес турган бис. Ынчангаш «Дамырак» чечен чогаал каттыжыышкынының бир дугаар шүлүктер ному чырыкче үнүп кээрге, Антон Үержааның шүлүктерин номчааш, шуут кайгап калган бис. Чуруун көөрүвүске көңгүс өске кижи. Шүлүктери-биле катай авторнуң чуруун база парлап үндүрер апаарга, Антон ыяткаш, чаңгысклассчы эжи Аңгыр-оолдуң шериг чуруун дужаапканын сөөлүнде чугаалаан кижи. «Шын», «Тываның аныяктары» солуннарга шүлүктери улаштыр үнүп эгелээрге, шүлүкчү деп ынчан ылап билип каан бис. Өөренири база дыка эки турган. Бурунгу орус литератураның лекция­ларын Г.Н.Курбатский башкы номчуп турган. Ол дыка берге кичээл кээрге, Антон бисти камгалаар турган. Чоорту шупту башкылар Антонну эскерип, аңаа дыка ынак апарганын сактыр-дыр мен. Чаңгыскурсчулар болгаш чоорту бот-боттарывыска чоокшулажып, таныжа берген бис. Студент турувуста улуг уруувус Айгуль төрүттүнген. Ол школа доозуп турда ачазы чок апарган. Айгуль ачазының изин истеп, филология факультедин дооскаш, ооң ажылдап турганы Тываның ном үндүрер черинде ажылдап тур. Оглувус Айдыс Москвага өөренип турду, а ам Кызылда ажылдап турар.

Антон бичии уругларга дыка эптиг, олар-биле аажок чугаалажыр, ойнаар. Улуг угбам­­ның уруу Юлияны: «Өзүп келгеш, Тываның ховар дээн чараш кызы боор сен» — дээр кижи, шынап-ла, 2008 чылда Юлия чараш кыстар мөөрейинге киришкеш, даңгына болганы солун.

Антон Үержааевичиниң шүлүктеринге уран номчулга мөөрейиниң соонда, «Көрүкчүнүң сонуургалы» деп тускай шаңналга Антон Үержааның шүлүктериниң чыындызын тураскаалга тыпсыр бодап тур мен – деп, Людмила Николаевна чугаалады.

39-ла харлыында…

Филология эртемнериниң кандидады, доцент К.Б.Доржу «Антон Үержааның поэзия­зында сугнуң овур-хевири» деп илеткелди кылды. 39-ла харлыында чырык өртем­чейден чарлып чорупкан-даа болза, кайы-даа назынның, кандыг-даа мергежилдиң азы социал байдалдың кижизиниң чүрээнге дээп, ону өттүр билиндирип, хөлзедиптер одуругларны А.Үержаа арттырып четтигипкенин, тыва чоннуң салгалдарын төрээн черинге, езу-чаңчылдарынга, тыва дылынга камныг болуп үнелээринче кыйгы салып четтигипкенин, ооң чогаалдары амгы үеде тыва чонувустуң мурнунда туруп турар нарын айтырыгларны баш бурунгаар көрүп каанын херечилеп турарын Клара Бүрбүлдеевна илеткелинге онзалап демдегледи.

«Суг объектилериниң эң улуу океанны тывалардан көрген кижи ховар. А.Үержааның поэзиязында «океан» деп сөс улуг, делгем, хемчээттинмес девискээр, делегей дээн уткалыг ажыглаттынган. Шүлүкчүнүң саарыының ырызының, уян сеткил-хөөнүнден үнген агымы – сүрлүг, шапкын океаннарже киир ага бээр:

«Оруум улаан оглаа соруум, чүглүг ырым

Океаннар делгеминче ужуга бээр».

Океанны «Чечектерде шалың» деп шүлүүнде эр улустуң буруузу-биле херек чок черге херээжен кижиниң төп чоруур карактарының чажының хемчээли-биле деңнээн:

«Херээженниң карак чажы –

Чечектерниң шалыңнары чеже черже төгүлбээнил!

Деңнээр болза, океан-даа хөөлбек болур».

Мында ол сөске удурланышкак уткалыг хөөлбек деп сөс-биле хемчээттинмес чүүлдү айтып турар.

А.Үержааның шүлүктеринде «далай» деп сөс база элээн черни ээлеп турар. Далайны лириктиг маадыр ынак кижизиниң карактарынга деңнээн турар. Далай өңүнге дөмей карактарны өөнүң ишти Людмила Николаевна эдилеп чоруур. Ынчангаш «Далай ээзи тарийгини» кымның овур-хевиринге даянып бижээнин догааштырары берге эвес.

Хемниң овур-хевири база ооң чогаалдарында чугула черни ээлеп турар. Хем, хем суу,агымы, саарыы, чалгыглары — өзек тема. Төрээн хеми Алаш биле төрээн иезиниң овур-хевирлери ооң шүлүктеринде чүүлдежип турар:

«Ием биле хемим сени көрүп алгаш,

Ишти-хөңнүм аарышкызы намдаш кыннып;



Адып кагбас Чолум-Бөргүм ийи маагы

Авам биле Алаш хемим силер силер!»

(«Алажымга»).

«Авамның мээ чылдып бербес шайы ышкаш,

Алажым суун амзаарымга, хөңнүм өттү».

(«Кызыл тенниң шиштээринге шыдашпайн…»).

Антон Үержааның шүлүк одуругларында суг объектилеринден аржаанның овур-хевири өзек черни ээлеп турар: мөңге-аржаан эртине, аржаан-чулук, аржаан-дом, аржаан-хөгжүм, өлчейивис аржаан-суу дээш, оон-даа өске. Оларның аразындан аржаан-чулук, аржаан-хөгжүм деп сөстерни чүгле Антон Үержааныы деп санап болур.

Антон Үержааның поэзиязының кыш-чай дивес саарлып турар агымы кажан-даа соксаш кылынмас болзунам» — деп йөрээл-биле башкы солун болгаш ханы сай­гарылгалыг илеткелин доосту.

Кажан-даа кагбас сагыызыны

РФ-тиң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, литература музейиниң эргелекчизи, башкы Мария Күжүгет Антон Үержааның чогаалдары тыва улусчу аян-хөөнден ужукталганын, бодунуң номчукчуларының сонуургалын хаара тыртып кээр арга-шинээниң, сорун­зазының чажыды – чечен тывызыы чогум-на ында дээрзин онзалап айытты. Ол чогаалдарының хөрзүнүнүң чемишчидилгезин тыва езу-чаңчылдардан, тыва шажын-чүдүлгеден, тыва философчу бодалдардан алган.

Шүлүкчүнүң “кажан-даа кагбас сагыызыны” болур бурунгу өгбелерниң күзел-бодалын илереткен чагыг-сүме мотивтиг “Үш чүс харлыг кырган кускуннуң чагыы”, “Музейде чыдар кадыг идиктиң чагыы” дээн чижектиг чогаалдар хамааржыр.

Хамның овур-хевирин кадагалаан “Тыва” деп шүлүкте кончуг нарын билиишкиннер кирип турар: чер-чурт болгаш хам. Оларның аразында символиктиг харылзааны кичээнгейлиг номчааш, эскерери чугула.

Тыва улустуң бурунгу мифтериниң, хам чүдүлгезиниң, езу-чаңчылдарының салдары А.Үержааның чогаалдарының чемижи, сүүзүнү болу бергилээн. А.Калзанның бодалы-биле, “...шүлүктерде поэтиктиг угаазылал бурунгу мифологияда дазылдыг” [Калзан 1991: 194].

Курбустунуң овур-хевири — “Мөңге баглааш”, “Челээш”, “Ак салым”, “Сарала дугайында сарыннал”, “Кежеге” болгаш өске-даа шүлүктерде бар. Кижиниң ыдыктыг, чаагай күзелдери Кудай-дээр, Курбусту, Деңгерлер-биле тудуш дээрзин сагындырып, эки сеткил-чаяанныг дириг чүве бүрүзүнүң сүнезини, кедизинде барып, Курбустуга чурттаар деп мифологтуг бодалды чогаалдарында элдээрткен.

Эрлик-Ловуң хаанның овур-хевири “Дүш” деп шүлүкте кирген. Бурунгу тываларның кижи бурганнай берген соонда, Алдыы, үстүү ораннарга барып чурттаарының шилилгезиниң дугайында чугаазынга үндезилеп бижээн.

Чогаалчының шүлүктеринде дыка хөй одуруглар кижи болгаш бойдустуң аразында нарын, чараш харылзааларны, оларның алыс дөзүнүң ханызын медереп билиринче номчукчуну ала-чайгаар чыгай бээр. Антон Үержааның ынакшыл, өг-бүле, ажы-төл дуга­йында шүлүктери бир-ле куюм сарынналдыг, идегелдиг, ынаныштыг, бүзүрелдиг.

Амыдыралдың «хээлерин» эскерип, уран-чечен дылы-биле номчукчуга чедирип чораан. Аякта, чадаганда, ширтекте, эзерде, содакта, чактырда, көгээржикте хээлерни амгы тыва кижи А.Үержааның чогаалдарындан “тып аар” аргалыг дээрзин Мария Амын-ооловна илеткелинге айтып, шүлүкчүнүң чогаалдарындан чижектерни киирип тура, тайылбырлады.

Туураан шүлүкчү

Антон Үержааевич Күжүгеттиң 55 харлаанынга тураскааткан чогаадыкчы кежээге Тываның Улустуң чогаалчызы Александр Даржай киржип, чылыг сактыышкынны кылып, ооң чогаадыкчы ажыл-ижинге бедик үнелелди берди.

— Кайгамчык хүнде ужуражып, шүлүкчү дугайында, ооң чүрээниң дугайында, чонунга арттырып каан улуг өнчүзү — чогаалдарының дугайында чугаалажып турар-дыр бис. Антон Үержаа ышкаш шүлүкчү анаа-ла тыптып келбес, ол дазыл-дөстүг: төрээн дылы, өскен-төрээн чери, төрээн чону-дур.

Чогаалчы бүрүзү төрээн чериниң кайгамчык хуулгаазын эртинезин – бо сарыг өртемчейде бар байлак эртинелерден артык эртинезин сагыш-чүрээнде шыгжап алган чоруур. Эң-не байлак эртинелиг чораан кижи Антон Үержаа-дыр деп ам билип чор мен. Та чеже чогаалдарын чедир биживейн барган деп бодап чордум. Ам бодап орарымга, ол шүлүктеринде сөглээр дээн сеткилин шуптузун чедир сөглеп каан-дыр. Чонунга бээр дээн эртине-байлактарын бодунуң үезинде ол берип каан-дыр. Шүлүкчүнүң мага-боду бо өртемчейден адырлып чоруй барган дээрден башка,ооң сагыш-сеткили дириг хевээр, ынчангаш бөгүн Антон Үержааевич-биле чугаалажып чедип келген улус-тур бис.

С.Пюрбю мынча дээн: «Кижиниң каяа төрүттүнгени эвес, а чонунга чүнү кылып кааны чугула. Бистерниң чогаалчыларның үнген дөзүвүс, аал-чуртувус Сергей Пюрбюнуң, Степан-Сарыг-оолдуң, Юрий Кюнзегештиң чогаалдары ол-дур. “Аңгыр-оолдуң тоожузу” чаңгыс кижиниң чогаалы эвес, тываларның ниити эртине-байлаа-дыр. Ону муң-муңу-биле чырыкче үндүрүп, аңаа чоргаарланыр ужурлуг бис. Антон Үержааның чогаал­дарынга база.

Эң улуг харыысалга силерде –келир үениң башкыларында. Шүлүкчүнүң адыш оюу дег төрээн чериниң делегейи кайы хире улуг, делгем-дир, ону өөреникчилерге силер ынчаар чедирер ужурлуг силер. Мен кенен угааным-биле А.Үержаа мээң өөреникчим деп санап чордум, ам бодап орарымга, ол мээң башкым-дыр. Шүлүкчүнү хар-назы­нының аайы-биле эвес, ханы уткалыг, өлүм чок, чараш чогаалдарының аайы-биле үне­лээр болгай. Тывалар шаанда: “Чок апарган кижиниң бажын коваңнатпас, ооң адын адавас” дижир болгай. А чогаалчының адын хөй катап коваңнадып, ону сактып, ооң са­гыш-сеткилин хандыр билип, номчуп, чугаалажып-ла чоруур болзувусса, өндүр, чаагай сылдызы улам чидиг кывар. Ынчангаш чогаалчыларны утпайн, сактып чоруп көрүңер” –деп, Александр Александрович келир үениң башкыларынга чагыг-сөзүн берди.

А.Үержааның чогаалдарынга уран номчулга мөөрейи болду. Аңаа филология фа­культединиң студентилери киришти. Түңнелинде мөөрейниң тиилекчизи 4-кү курстуң студентизи Аңчы Хомушку (“Алажымга”) болган. 2-ги черни Даң-Хаяа Ак (“Карактарың–ыдык далай”. 5-ки курс), 3-кү черни Долума Диртинчап (“Ие дылым”. 2 курс) олар ээлээн. “Көрүкчүнүң сонуургалы” тускай шаңналга Айдыс Ооржак төлептиг болган.

Антон Үержааның номчукчулары хүнден хүнче улам немежип, ооң чогаалының мөгейикчилериниң одуруу оранчок шөйлүп, харын-даа төнчү чок болур дээрзинге, тыва чон чырык чер кырынга чурттап чорда, туураан шүлүкчүнүң чогаалдары база мөңге чурттаар дээрзинге бо кежээ база катап бүзүредивис.

Светлана БАЛЧЫР.

Чурукту факультеттиң архивинден алган.

№149 2012 чылдың декабрь 20

 

http://shyn.ru

Обновлено 20.12.2012 17:25
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ