Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Филология факультединге эрткен үелеримниң сактыышкыны PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
10.12.2012 21:46

К. Март-оол, ТР-ниң  улустуң башкызы.

Чоокта чаа ТКУ-нуң филология факультеди тургустунганындан бээр 60 чыл оюн демдеглеп эрттирген болгай.

Мээң студент чылдарым база бодумнуң башкы ажыл-чорудулгамның барык 30 ажыг чыл үелери филфак-биле ханы харылзаалыг эрткен. Ынчангаш факультеттиң эрткен байырлалынга хамаарыштыр аңаа ажылдап чораан хоочун башкыларның база хөй санныг доозукчуларывыстың улус өөредилгезинге киирген үлүг-хуузунуң дугайында сактыышкын кылырын оралдажып көрейн.

 

Аныяк республикага бедик мергежилдиг башкы кадрлар белеткээри чугула болу бээрге, 1952 чылда Кызылга башкы институдун ажыткан. Баштайгы үезинде институтка чүгле ийи салбыр (отделение) ажылдап эгелээн: дыл болгаш литература база физика-математика. Институттуң тыва дыл болгаш литература салбырынга кирериниң планын езугаар 25 кижи хүлээп ап турган. Мен Кызылдың № 2 дугаар ортумак школазын 1954 чылда дооскаш, башкы институдунга өөренир аас-кежиктиг болган мен. Шупту эртемнерни (тыва дылды, литератураны, оларның методикаларын) Куулар Хунажыкович Оргу чааскаан башкылап турду. Тыва дыл болгаш литература талазы-биле ханы билигни берип, тыва дылдың методиказынга мээң сонуургалымны оттурган башкым, факультеттиң баштайгы башкыларының бирээзи К.Х. Оргунуң дугайында каш сөс:
К.Х. Оргу 1952 чылда Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультедин чедиишкинниг дооскаш, бодунуң башкы ажыл-чорудулгазын Кызылдың башкы институдунга тыва дыл болгаш чогаал башкылааны-биле эгелээн. Аңаа 17 чыл дургузунда ажылдааш, тыва дыл башкылаарының талазы-биле эртем-методиктиг ажылдарны идепкейлиг чоруткан. Бодунуң хөй чылда башкылап ажылдаан база республиканың мурнакчы башкыларының арга-дуржулгазынга даянгаш, орус болгаш өске-даа национал дылдарның методистериниң эртем-методиктиг ажылдарын удуртулга болдургаш, дээди өөредилге черинге тыва дылды башкылаарының бир дугаар методика номун чедимчелиг ажылдап кылган. Автор бодунуң номунда ортумак школага төрээн дылды өөредириниң ниити айтырыгларын допчузу-биле тайылбырлап, грамматиканы өөредириниң арга, методтарын база принциптерин билдилиг бижип көргүскен. К.Х. Оргу тыва дыл методиказының терминнерин, тодарадыгларын, арга, методтарын, принциптерин база грамматиканың методиказын бир дугаар чогумчалыг ажылдап кылган болганда, ол тыва дыл методиказының төөгүзүнге үнелиг методист-эртемден бооп арткан. Ук ном келир үениң тыва дыл башкыларын белеткээринге теоретиктиг болгаш практиктиг дузаны чедирип турар.

К.Х. Оргу – чүгле дуржулгалыг башкы, методист-эртемден эвес, школаларга тыва чогаал номнарының автору. Улус өөредилгезиниң шугумунда хөй чылдарда үре-түңнелдиг ажылдааны дээш, 1995 чылда республиканың «Күш-ажыл шылгараңгайы» деп медаль-биле ол шаңнаткан.

К.Х. Оргу бөгүнде бистиң аравыста чок-даа болза, тыва дыл методиказының эгезин салган башкы база эртемден-методист бооп арткан.

Башкы институдун 1956 чылда дооскаш, улаштыр педагогика институдунга өөредилгем уламчылап, ону доозар аргалыг болган мен. Ынчан бистиң бөлүктүң тыва дыл башкызы баштайгы тыва профессор Шулуу Чыргал-оолович Сат турган. Институтту дооскаш, көдээ школаларга 7 чыл ажыг ажылдап чорумда, башкым Ш.Ч. Сат кафедраның шиитпирин езугаар мени тыва дылдың методизи кылдыр аспирантураже өөредип чорудупкан. Ленинградтың Герцен аттыг пединститудунга 3 чыл дургузунда аспирантурага өөренгеш, тыва дылдың методиказынга «Ат орнун тыва школаларга өөредириниң методиказы» деп темага эртем адын камгалаан мен. Оон төрээн факультедимге методист бооп ажылдай бердим. Чаа-ла хамык лекцияларны, практиктиг кичээлдерни эрттирериниң методиказын ажылдап ап, хөнүп эгелеп турумда, институттуң ректору Х.С. Алдын-оол кабинединче чалааш, филология факультединиң деканынга мени томуйлаар деп ректораттың шиитпири-биле таныштырды. Аныяк кижиге меңээ берге, дуржулгам чок, ындыг улуг факультетти удуртуп шыдавас мен деп чугааладым. Ынчап турумда дөмей-ле мени дужаал-биле деканнадып каан. Оон эгелээш-ле, хып дээн чалыы назынымдан эгелээш, барык үжен ажыг чыл дургузунда факультедимге бараан болдум. Он чыл дургузунда декан бооп ажылдааш, оон 5 чыл тыва дыл болгаш литература кафедразын эргелекчилеп-даа келдим. Ол берге, хөй талалыг удуртур ажылдарга бодум шаам-биле кызып, бүгү-ле күжүмнү, билиимни олче мөөңнеп чораан мен. Оон ыңай факультетке кайгамчык салым-чаяанныг, ажылынга бердинген, ханы билиглиг, аныяктарның үлегерлиг дагдыныкчылары болур башкылар меңээ, дуржулга чок аныяк кижиге, улуг дуза чедирип, мээң сүмелекчилерим, деткикчилерим, дагдыныкчыларым болу берген чүве. Ындыг башкыларга Р.Р. Бегзи, Е.И. Коптева, Ш.Ч. Сат, Д.С. Куулар, М.А. Хадаханэ, К.Б. Салчак, Л.П. Салчак, В.Л. Биче-оол, В.А. Копеёл болгаш өскелер-даа хамааржыр. Оларны утпайн, кезээде сактып, четтиргенимни илередип чоруур мен. Оларның деткимчези-биле удурткан факультедим институттуң өске факультеттеринден дыка хөй угланыышкынныг ажыл-чорудулгазы-биле ылгалып турган. Ооң иштинден факультеттиң көдээ школалар-биле ханы харылзаалыг турганы, база студентилерниң педпрактиказын эки организастап турганы өске факультеттерге үлегер-чижек турган. Ынчан орус дыл кафедразы (эргелекчизи Р.Р. Бегзи) көдээ школалар-биле харылзаа тудуп, өөредилге-методиктиг ажылдар бижиириниң талазы-биле ажылдарга кафедраның шупту кежигүннерин хаара туткан турганын ам-даа утпаан мен. Чижээлээрге, национал школаларга орус дыл башкылаарының методиказын сайзырадырынче угланган айтырыгларны Е.И. Коптева, Р.Р. Бегзи, Ф.М. Бартан, М.Н. Борсоев ажылдап кылып турган. Көдээ школалар-биле харылзааны В.Ф. Серебренникова, Р.Р. Бегзи, Ф.М. Бартан база синтаксис айтырыгларын Т.И. Белокопытова, дээди өөредилге чериниң методиказын сайзырадырының айтырыгларын И.М. Бородич, Т.И. Белокопытова, Е.С. Бойко ажылдап кылып турган чүве.

Тыва дыл болгаш литература кафедразы (эргелекчизи Ш.Ч. Сат) эге болгаш ортумак школаларга тыва дыл башкылаашкынын өөредилге-методиктиг комплекс-биле хандырарының айтырыын чидии-биле шиитпирлеп, ону амыдыралга боттандырып турган. Ол ажылдың түңнелинден амгы үеде эге-даа, үстүкү-даа класстың тыва дыл башкылары өөредилге-методиктиг комплекс-биле хандыртынып, үе-чада аайы-биле чогуур сайзыралын ап, өөредилге-методиктиг номнарның бижиттинип турарының шынары экижээн. Мында тыва дыл кафедразының үлүг-хуузу улуг, кафедраның тургустунганындан бээр чедиишкинниг ажылдап келгениниң база бир херечизи ол деп үнелеп чоруур мен. Ынчангаш тыва дыл болгаш литература кафедразының үндезилекчизи, кафедраны үзүктел чок чээрби чыл дургузунда удуртуп келген, факультеттиң хоочун, хүндүткелдиг башкыларының бирээзи чораан Ш.Ч. Саттың дугайында элээн делгереңгей сактыышкындан кылып көрейн:

Шулуу Чыргал-оолович Сат – дыл эртемнериниң доктору, баштайгы тыва профессор, Россия федерациязының эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Н.К. Крупская аттыг медальдың эдилекчизи, Улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң президиумунуң Хүндүлел бижииниң болгаш хөй санныг Хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи, «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Тыва Республиканың Күрүне номунуң номинатору.

Ооң эртем-билигже оруунуң эгези 1938 чылда Улуг-Хемниң Чаа-Хөлден эгелээн. 1947 чылда Ш.Ч. Сат Кызылдың 2 дугаар школазын мөңгүн медаль-биле дооскаш, Ленинградтың Күрүне университединиң чөөн чүк факультединге өөренип кирип алган. III-кү курстуң кышкы сессиязындан эгелээш, Сталин аттыг стипендиат апарган. Тыва дылдың кылыг сөзүнүң дугайында илеткелин хөй эртемденнер, аспирантылар база студентилер мурнунга номчааш, академик Иван Иванович Мещаниновтуң улуг үнелелин алган. Оон эгелээш-ле, студент эш-өөрүнүң, башкыларының хүндүткелин ол чаалап алган.

Шулуу Чыргал-оолович эртемниң делгеминче орукту изежип берген шылгараңгай тюрколог башкыларын (С.Е. Малов, А.Н. Кононов, Е.И. Убрятова, К.П. Язева, А.А. Пальмбах, В.М. Наделяев) улуг өөрүшкү-биле бо-ла сактып чугаалаар башкы чүве.

Университетти чүгле беш демдектерлиг дооскаш, Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Сеп ортумак школазынга тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкылай берген. Аңаа ажылдааны көдээ школаның айтырыгларын ханы билип алырынга дузалаан. Удаваанда Тывада чаңгыс борбак гуманитарлыг угланыышкынныг эртем албан чери турган ТДЛТЭШИ-ге эртем ажылын кыла берген. Эш-өөрү-биле кады ол «тыва-орус словарьны» (А.А. Пальмбах редакторлаан) тургусчуп, баштайгы эртем ажылдарын парладып эгелээн.

Педагогика эртемнериниң академиязының национал школалар институдунга аспирантура доосканының соонда, 1959 чылдан эгелеп, Ш.Ч. Сат Кызылдың педагогика институдунга ажылдап кирип алган. 1963 чылдан эгелеп, тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразы институтка ажыттынган. Ону тургузарынга Ш.Ч. Сат улуг күжүн үндүрген. Ынчангаш Ш.Ч. Сат – тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының бир дугаар үндезилекчизи, кафедраны үзүктел чок чээрби чыл дургузунда билдилиг удуртуп келген. Кафедра удуртуп турар үезинде республика школаларынга тыва дыл башкыларын белеткээриниң шынарын бедидеринче база башкыларны эртем-методиктиг комплекс-биле хандырарынче кончуг улуг кичээнгейни салып чораан. Бо талазы-биле ооң кылган үүлези хөй. Бижээн ажылдарының чүгле эвээш кезиин санаарга мындыг: 1961 чылда «Тыва дылда причастиелер» деп темага кандидат диссертациязын, 1973 чылда «Тыва национал дылдың тывылганы болгаш хөгжүлдези» деп темага доктор диссертациязын камгалаан. «Тыва дылдың шинчилеп келген төөгүзүнүң очериги», «Амгы литературлуг тыва дыл (фонетика, лексика, морфология база синтаксис» деп ийи томнуг номнуң база «Тыва диалектология», эртемден Д.А. Монгуш-биле кады бижээни «Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези» деп номнарның автору болуп турар. «ССРЭ улустарының дылдары» деп дөрт томнуг чыындыда «Делегей дылдары» деп номда тыва дыл дугайында очерктери кирген. «Тыва аас чогаалының дылы» деп улуг хемчээлдиг ажылды бижиир сорулгалыг тургаш, ону дооспайн барганы аажок хомуданчыг. Тыва-орус словарьларны тургусчурунуң талазы-биле, институтка база ортумак школаларга өөредилге программалары, номнары дээш, бижээн ажылдарының саны барык 200 ажыг. Үстүнде айытканым хөй талалыг эртем ажылдары Шулуу Чыргал-ооловичиниң тыва дылдың бүгү угланыышкыннарынга (фонетикага, лексикага, морфологияга, синтаксиске, лексикографияга, диалектологияга, дыл болгаш бижик төөгүзүнге, стилистикага) билииниң ханы, калбак, делгем бооп турарын херечилеп турар.

Карак четпес каас чараш Тывавыстың кайы-даа булуңунуң школаларында ооң доостурган студентилери хөйү-биле ажылдап, чурттап чоруурлар. Чижээлээрге, Социалистиг Күш-ажылдың маадыры Тамдын-оол Сарыглар Саятыевна, ССРЭ-ниң улустуң башкызы база РСФСР-ниң школазының алдарлыг башкызы Арыяа Араптановна Алдын-оол, ТР-ның улустуң башкылары Борбак-оол Иргитович Араптан, Александра Касхоевна Ойдан-оол дээш өскелерни-даа хөйү-биле адап болур.

Эртем талазы-биле байлак дуржулгазын Ш.Ч. Сат бодунуң сургуулдарынга дамчыдып шыдаан. Амгы үеде республикада тыва дыл талазы-биле эртемденнер барык шуптузу башкының өөреникчилери дээр болза, ол хөөрем эвес, оларның саны эвээш эвес. Чижээлээрге, дыл эртеминиң доктору С.М. Орус-оол, дыл эртемнериниң кандидаттары: Н. Серээдар, Ч. Доржу, М. Доржу, П. Серен, М. Мартан-оол, М. Бавуу-Сюрюн, К. Доржу, Е.Д. Чамзырын, Б. Однар, Н. Сувандии, Е. Куулар, Л.С. Кара-оол, Н.М. Ондар болгаш өскелер-даа, педагогика эртемнериниң кандидаттары: Г. Базыр, Г. Сундуй, М. Кунгаа, А. Шаалы, Е. Иргит база бо чүүлдүң автору.

Башкывыстың мөзү-шынарының эң-не онзагай талазы – биче сеткилдии, дузааргак чоруу. Улуг башкының удуртулгазы-биле хөй-хөй студентилер тыва дыл талазы-биле эртем ажылдарын шинчилеп, янзы-бүрү деңнелдиң эртем-практиктиг конференцияларынга илеткелдерни кылып турганын сактып чоруур мен. Аныяк башкыларга, эртем ажылдакчыларынга теория болгаш практика кырынга улуг дузаны чедирип чораан. Сибирьниң болгаш чурттуң өске-даа девискээрлериниң эртем ажылдакчыларының кандидат, доктор диссертацияларын камгалаарынга оппонентилээрин, аспирантылар, аныяк эртемденнерниң кылган ажылдарынга эртем үнелээшкинин бижиирин, эртем конференцияларынга, симпозиумнарга киржирин Ш.Ч. Сат бодунуң профессионал хүлээлгези кылдыр санап чораан.

Ш.Ч. Сат кол ажылындан аңгыда хөй-ниити ажылын база кылып чораан. Тыва АССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң чанында терминнер комиссиязының, республиканың Чырыдыышкын министерствозунуң өөредилге-методиктиг Чөвүлелиниң, ТДЛЭШИ-ниң эртем Чөвүлелиниң кежигүнү, СЭКП Тыва обкомунуң педагогика болгаш эртем Чөвүлелиниң даргазы болгаш педагогика институдунуң өөредилге-методиктиг комиссиязының кежигүнү деп адаарга-ла, ооң ажыл-ижиниң кызыг, чай чогу, күш-ажылга хандыкшылы билдинип келир.

Чайлыг үезинде тооруктаарынга, балыктаарынга ынак мен деп чугаалаар башкы. Колдуу чадаг-ла чер кезип, чоруксаар мен, арыг агаар, каас-чараш бойдус кижиге күштү немээр, чаа бодалдарны хайырлаар деп хөөрээр башкы чүве.

Мен бодум хуумда студент чораан чылдарымда тыва дыл талазы-биле ханы, быжыг билигни башкымдан алган мен. Эртемниң делгеминче кокпа орукту айтып берип, изежип бергенин улуг өөрүшкү-биле угаап-бодап, башкымга четтиргенимни илередип, мөгейип чоруур кижи мен. Оон ыңай чаңгыс кафедрага барык чээрби чыл ажыг кады ажылдааш, ооң мөзү-шынар талазы-биле бөдүүнүн, кижизиин, биче сеткилдиин, дузааргаан, хүндүлээчелин эскерип, студентилерге номчаан лекцияларының ханы уткалыын, чедингирин, практиктиг кичээлдерге дылдың берге айтырыгларын эчизинге чедир бүгү тала-биле сайгарып шыдаарын магадап, оон дыка-ла хөйнү өөренип ап чордум ийин. Ынчангаш делгем ханы билиглиг, биче сеткилдиг, сагыш-сеткили ак, бөдүүн башкым-биле кады ажылдап чораан чылдарымны салым-чолумнуң меңээ хайырлаан белээ-дир деп билип, үнелеп чоруур мен.

Ажылдап чораан чылдарында башкының үргүлчү кичээнгей салыр айтырыглары мындыг чүве: башкы кадрларның белеткелиниң шынарын экижидери, тыва чугаа культуразын сайзырадыры, орфографияның дүрүмнерин хажытпазы, орус дыл-биле холуй чугаалаар чорукту болдурбазы, тыва дылдың хөгжүлдези, аңаа камныг болгаш ынак болуру; тыва дыл башкыларынга дуза кылдыр уругларга кыска тайылбырлыг словарьны тургузары, литература болгаш эге школаның методикаларын ажылдап кылыры, эдертиглер болгаш чогаадыглар методиказын бижиири. Бо бүгү айтырыглар башкының сагыш-сеткилиниң, угаан-бодалының чарылбас кезээ бооп чораан. Башкывыстың сагыш аарып чорааны бо үстүнде айтырыгларын бистер, ооң студентилери, утпайн, уламчылаар апаар бис.

Бо сактыышкынымны Ш.Ч. Саттың төрээн тыва дылынга йөрээл сөстери-биле төңдүрүп каайн: «Өргүн-көвей улустарның дылдарының аялгаларының аразынга мөңге шагда хомустуң үнү бооп, чаңгыланып чор, өлчей-кежиктиг, хайыралыг төрээн тыва дылым».


http://tigi.tuva.ru

Обновлено 10.12.2012 21:51
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ