Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Каткы өттүр карак чажы (В. Хомушкунуң сатиразы) PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
10.12.2012 21:42

В. Хомушкунуң чогаалдарын номчааш, сагыш-сеткилди чиигедир каттырып, маадырлар-биле деңге хөлзеп, чуртталганың янзы-бүрү чалгыгларынга шымны бээр мен. Ук чогаалдарны номчукчулар «хөлчок солун чогаалдар» деп үнелеп-даа, авторну «чаңгыс чер-чурттугларын бактап бижип турар» деп шүгүмчүлеп-даа турганын сактыр мен. Ол үеде чүвениң ужурун билбес бичии кижи «бодунуң өскен-төрээн чериниң чурттакчы чонун чүге шоодуп бижип турар чогаалчы боор» деп иштимде элдепсинген мен. Амгы үеде бодап чоруурумга, боттуг амыдыралда чалгаа, мегечи, хопчу, арагачы, ооржу, адааргак, чазый дээш оон-даа өске баък чаңнарлыг кижилер, ооң чогаалдарының кол маадырлары болуп турар. Ылаңгыя чогаалчының «Хүлбүс-Адар» деп чечен чугаазында кол маадыр Хүлбүс-Адарны Хөнделең суурда танывас, ооң дугайында дыңнаваан улус ховар таваржыр. Ооң прототивиниң ат-сывы — Хомушку Мандан Лопсанович. Ол аңнаарда, кадайын «пажың тип алгаш олурар сен» дээш, үргүлчү-ле куруг чанып келир боорга, ону чон Хүлбүс-Адар деп шолалай берген дижир. 

Хүлбүс-Адар ачамның даайы чораан кижи, ооң ортун оглу Алеша бистиң аалывыска бо-ла келир. Бир катап Алеша акыйга «Хүлбүс-Адарны» ачазынга сактыышкын кылдыр номчуп бээримге, арны-бажы өрт кызыл апаргаш, ажынып-шыжыгып-ла үндү: «Чоннуң берген Хүлбүс-Адар деп шолазын ачам бүгү назынында эдилеп келди. Оозу чөптүг-дүр. Ынчалза-даа авам Хомушку Долума Акпаанаковна деп кижи. Ону Өлеңмаа деп мегелеп каан. Хоозун, чүве бижир чогаалчы-дыр ийин...». Чогаалчы кижи чогаалды бижиирде болуушкуннарны боттуг амыдыралдан алыр, а маадырларның аттарын өскертири азы ол-ла хевээр арттырары авторнуң хууда херээ-дир. Чамдык номчукчулар боттуг амыдырал болгаш чогаал делегейи — ийи аңгы чүүл деп чүвени эки ожаавайн турары хомуданчыг.

Чогаалчының «Дун төл» (1989), «Мончарлыг кижи» (1996), «Сокровенная мечта» (1997), «Черим арны» (2000) деп чыындылары амыдырал болгаш үе-биле деңге чоруп орар. Ооң чогаалдарында кижиниң сагыш-сеткилинде эң-не коргунчуг чүүлдерни шоодугнуң күжү-биле дамчыдып турар. Ук чогаалдарны номчуурга, каткы-хөг долган амыдырал бистиң сагыш-сеткиливиске чиик болгаш сергек кылдыр сагындырар. Ынчалза-даа ук чогаалдарның артында ниитилелдиң чидиг айтырыглары-биле сырый харылзаалыг ханы чажыт философчу үзел-бодалдар чаштып чыдар.

В. Хомушкунуң прозазында көдүрген алгыш-кырыш, шош-содаа, адааргал, чааскаанзырал болгаш арагалаар, өскерлир, оор чоруктар база амы-тынга чедерин оралдажыры, өлүм дээн чергелиг үениң чидиг айтырыглары номчукчуга амыдыралда эки болгаш багай чүүлдерни ылгап билиринге ужур-дузалыг.

Чогаалчының «Мончарлыг кижи», «Кордакчылар», «Бежен көпеек», «Хааннар», «Хамаан», «Чараш боорга» деп чечен чугааларында болгаш «Дун төл» деп тоожузунда чөрүлдээлер алгыш-кырыштан эгелээш, колдуунда шош-содаа-биле төнүп турар.

«Чараш боорга» деп чечен чугаада ашаан хүннээн дарганың кадайы-биле секретарь кыстың аразында чөрүлдээлер алгыш-кырыштан шош-содааже шилчиир: Кылыктанган кыс адыглар дег, ийи кадай арын-шырайымны чүү-даа чок кылдыр үрегдээш, бажымны чулуп-чулуп, хыын хандыр теп-теп, шашкылап алгаш, кижи аксынга эптежип кирбес сөстер-биле каргап, сөглеп алгаш, сагыш ханган чоруй бардылар («Чараш боорга»). Автор сорбулуг арын-шырайлыг кижиниң овур-хевири-биле кижиге кижиниң хумагалыг болурун элдээртип турар.

«Кордакчылар» деп чечен чугаада Дүктүг-Уругнуң социал байдалы дээш ийи эрниң олчааргап турарын автор шош-содаа дамчыштыр чураан. Персонажтарның аразында чөрүлдээ Дүктүг-Уругнуң ынакшылын чаалап алыр сорулга эвес, а ооң өнчү-хөреңгизи дээш демисел болуп турар.

В. Хомушкунуң чогаалдарында арагалаар чоруктан кижилер аразында алгыш-кырыш, шош-содаа өөскүп үнүп турар. Черле ынчаш авторнуң хөй-хөй чогаалдарында эр-даа, херээжен-даа маадырлар амыдыралда туружун тыппайн, араганың салдарынга алзып турары коргунчуг. Ооң чижээнге «Хайыраан ирт», «Хамаан», «Президент турган болзумза», «Ажыл-агыйжы арга-биле», «Канчаар бис», «Хуулуп тургаш», «Өңнүүм-биле кады», «Аяк-Хойлаар», «Алдарлыг куда», «Кордакчылар», «Хомудал», «Бузук баш-биле», «Айыылдыг» деп чечен чугааларны болгаш «Өдекпенниң өлүмү» деп тоожуну адап болур.

Авторнуң «Өдекпенниң өлүмү» деп тоожузунда арагалаар чорукту эзирик кижиниң (маадырның) угаан-медерели база оон иштики делегейи дамчыштыр уран-чечен чуруп көргүскен: Кижи түрү бастып, кыжырып турар ашак боор дээш, Өдекпен хорадай хона бергеш, чанагаш ашактың боостаазында сегирип алыры-биле кел дивээн аалчыже удур базыпкан. Каткан хувурааның, кара элдеп чүве болган де. Крыловтуң бир баснязында сарбашкын дег, көрүнчүкке бодун көрүп алгаш, албыстап турган кижи бооп тур («Өдекпенниң өлүмү»). Шак моон алгаш көөрге, араганың хайынга алыскан мөзүзүн чидирген кижини чогаалчы Крыловтуң бир баснязында сарбашкын дег деп деңнелге дамчыштыр арагалаашкын айтырыын улам күштелдирип турар.

В. Хомушку тус-тус маадырларны чуруп тургаш, оларның хөделиишкиннеринден үениң чидиг айтырыгларын көдүрүп турар. «Өдекпенниң өлүмү» деп тоожузунда арагалаашкындан аңгыда оорланыр чорук база кол черде турар: Хенертен Өдекпен дүвүреп үнген. Өрээлди бир кылдыр быттааш, чиңчерлээш, акша суккан бичии хөм барбазын тып чадап каан. Оон база дилээн, оон база … Акша тывылбаан. Күжүр Өдекпен шалага ора дүшкеш, кызык эгиннериниң кырында кадап алган доңга бажын эттеп, шашкылап, бажының дүгүн сирбектеп, халактап-ла олурган. Чаш уруггулаштыр өөледир ыглап бадырыпкан. Ам-на дүүн кежээ какпага кактыргаш, хамык акшазын кактаттырганын угаап, медереп билип каан («Өдекпенниң өлүмү»). Чогаалда араганың салдарындан самыын садар, өскерлир болгаш оор чоруктар өөскүп турар. Ында хөделиишкиннер херээжен персонажтың хүрүмнүг үүлгедиглеринден илереттининген. Ол ышкаш Өдекпенниң өске сөөк херээженге алзыптары чогаалда когарал, човулаң-хилинчек, ыы-сыы дээн чижектиг сагыш-сеткилдиң хөөннерин күштелдирип турар.

Чогаалчының прозазында өскерлир чорук бо-ла таваржып чоруур. Чижээлээрге, «Соора сургакчылаан» деп чечен чугаада өг-бүле улустуң аразында бузуттуг үүлгедиглер чогаалда херээжен маадырның иштики делегейин дамчыштыр көстүп турар: Ындыг хоранныг кижини кым көрген боор. Ооң бодунга муңгаранчыг ынакшып чорда-ла, бо кижини ыттан дора көрүп, сургакчылаан кижи болуп, чагдынып алгаш... («Соора сургакчылаан»). Автор өг-бүле улустуң аразында өскерлир чорукту шүгүмчүлеп, ниитилелде өг-бүле айтырыын чидии-биле көдүрүп турар.

Ол ышкаш ук чогаалда өскерлир чорук чүгле эр кижиниң хөделиглеринден эвес, а харын-даа херээжен персонажтың үзел-бодалындан каксы илереттинип турар. «Соора сургакчылаан» деп чечен чугаада өг-бүле кижилерниң аразында харылзааларының кошкаанындан чогаалда херээжен персонажтар сеткил-сагыжынга өскерлир чорукту чиик кылдыр хүлээп ап турарын чураан.

В. Хомушкунуң чогаалдарында амыдырал-чуртталганың аайы-биле янзы-бүрү шаптараазын-моондактар маадырларның ишти-хөңнүнге сыңышпастап келирге, чамдыктары амы-тынындан чарлырын оралдажып турар таварылгалар база эвээш эвес: Сөөк салып, улузумдан кезээ-мөңгези-биле чарлып чорутканым дээре-дир. Ындыг аа, Өдекпен? Ындыг болбайн канчаар. Оон өске орук чок-тур. Че, байырлыг, төрээннерим! – деп, Өдекпен аар, кударгай, караңгы бодалдарга үгледип, сы бастырып келген... («Өдекпенниң өлүмү»). Чогаалда амы-тынга чедерин оралдажырын маадырның иштики делегейин дамчыштыр чураан. Ылаңгыя Өдекпенниң кылган үүлгедиглеринден үнер арганы тыппайн, амы-тынындан чарлырын бодап турары маадырның туруш чок, дидим эвес чоруун көргүзүп турар.

Чогаалчының «Бурганнай берген» деп чечен чугаазында автор амы-тын айтырыын чугула көрүп турар: Бир шаг болганда, назы-хар талыя бергеш, чеже акша чыып алганын санап көөр дээш, «үүжезин» бузуп көрген-дир. Акша чок дөгерезин күскелер хээндектеп каапкан болган. Киживис канчаар-даа аажок муңгарап-деңгереп келгеш, хенертен бурганнай берген («Бурганнай берген»). Автор маадырның харам, чазый, өнчүзүрек аажы-чаңын база чуртталганың өзээ аңаа чүгле өнчү болганы ол деп бе дээн чижектиг айтырыгларны өлүм дамчыштыр сойгалап, хараадап мөзү-шынар темазын чидии-биле көдүрүп турар.
Ниитизи-биле үстүнден алгаш көөрге, В. Хомушку бодунуң маадырларының кылдыныгларын, канчаар алдынып чоруурун кам хайыра чок кочулап, шоодуп турза-даа, ол бүгү байдалды чүрээнге чоок хүлээп ап, ниитилелдиң келир үези дээш муңчулуп-муңгарап чораан чогаалчы. Ооң чогаалдарында чеже-даа каткы-хөгнүң диңмиттиг даажы дыңналза, ында амыдыралда эвээш эвес таваржыр өлүмге чыггап келир амыдыралды, трагедияны кижилерниң хууда чуртталгазын дамчыштыр чуруп көргүскен.
Ш.Ю. Күжүгет

http://tigi.tuva.ru

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ