Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Эзоптуң баснялары. 6 класс PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
13.11.2012 20:43

 

Кичээлдиң хевири: кичээл-шинчилел.

Сорулгалары:

Өөредиглиг:

1. Басня дугайында билигни түңнээри.

2. Эзоптуң баснялары-биле таныштырары.

Сайзырадыр:

- овур-хевир дамчыштыр боданырын сайзырадыры;

- чугаа культуразын сайзырадыры;

- таблицаны бот-тускайлаң долдуруп билирин сайзырадыры.

Кижизидилгелиг:

- уругларнычараш чүүлге база эки аажы-чаңга кижизидер;

- басня жанрынга сонуургалын оттурары;

- тыва чаагай чаңчылдарны сагып чоруурун сүмелээр.

Дериг-херексели: презентация, интерактивтиг самбыра, номнар делгелгези.

Кичээлдиң чорудуу:

1.Организастыг кезээ.

2. Кичээлдиң темазын болгаш сорулгаларын дыңнадыры.

Бөгүнгү кичээливисте басня жанрының төөгүзү-биле таныжып, бурунгу баснячы Эзоптуң чамдык баснялары-биле таныжып, оларның утказын сайгарар бис, уруглар. Оон аңгыда эге школага база 5-ки класска өөренгенивис басняларны катаптап, деңнеп көөр бис.

Силерни үш бөлүкке чарып кааны анаа эвес, кичээливис дургузунда онаалгаларны олурар аайыңар-биле деңге кылып, сүмележип күүседир силер. Идепкейлиг, эки харыылап турган бөлүк тиилекчи болуп, “беш” демдектерин алыр.

3. Өөренгенин катаптаары.

1. Тыва болгаш орус чогаалчыларның чүү деп басняларын билир силер? Оларның утказын чугаалап көрүңерем.

2. Ол басняларның маадырлары кымнарыл?

3. Басняларда дириг амытаннар, курт-кымыскаяк, эдилелдер чүге кижи ышкаш чугааланып турарыл?

4. Тоолдар биле басняларның дөмей талалары бар бе? (Куштар, балыктар, куштар кижи ышкаш чугааланып, боданып турар).

5. Чечен чогаалда дириг амытаннар болгаш өлүг чүвелер кижилер ышкаш чугааланып, ажылдап-хөделип турар болза, ону диригжидилге дээр.

6. Ынчангаш диригжидилге – басняның база бир кол демдээ болур.

Чаа тема тайылбыры.

Тоолчургу чугаа езугаар бистиң эрага чедир VI векте чурттап чораан сурагжаан мерген угаанныг чалча-кул Эзопту гректер басняныё баштайгы мастерлериниң бирээзи деп санап чораан. Ынчангаш Эзоптуң ады басня жанры-биле сырый холбаалыг: гректер болгаш римляннар боттарыныё басняларын «Эзоптуң баснялары» деп адай бергеннер.

Эзоптуң сюжеттерин орус дылга Хемницер, Дмитриев база Крылов олар болбаазыдардып, каш-даа янзы кылдыр эде кылып бижээннер.

Мооң мурнунда өөренип эрткен басняларывыс шупту шүлүк тургузуглуг болгай, чижээлээрге, И.Крыловтуң “Көрүнчүк болгаш Сарбашкын”, С. Серенниң “Ном биле Портфель”, ол ышкаш эрткен кичээлде чаа-ла өөренгенивис К.Кудажының “Маргылдаа” деп баснязын адап болур бис, а Эзоптуң баснялары шүлүк эвес, проза хевиринде бижиттингени-биле онзагай. Чижек кылдыр Эзоптуң КЕСКИНДИ ЭЪТ ПАКТААН ЫТ “ деп баснязы-биле таныжаалыңар.

Кескинди эът ызырган Ыт хемни кежип ора, сугда бодунуң дүрзүзүн көрүп каап-тыр. Сактырга-ла, суг иштинде ыттың эъди ооңуундан-даа улуг ышкаш боорга, бодунуң эъдин дүкпүрүпкеш, сугже шурай-ла берген. Ынчалдыр ол куруг калган иргин.

Басняда хоптак-чазый улусту кочулап шооткан.

Быжыглаашкын: Ам силерге Эзоптуң басняларындан бир-бир чижектерден үлеп бээр мен. Ук басняларны кичээнгейлиг номчааш, билдинмес сөстерни ушта бижип, словарь дузазы-биле билип алгаш, дараазында таблицаны долдуруңар. (5 мин. Оожум хөгжүм).

1.  Басняның ады.

2. Киржикчилери.

3. Билдинмес сөстер.

4. Өөредиглиг утказы.

Бөлүктерге үлээр басняларның сөзүглелдери:

ЯЗЫТЫ-МЕЛЕГЕЙ БИЛЕ КОЙГУН

Языты-мелегей биле койгун дүрген маңнаарынга мөөрейлешкен дээр. Койгун бойдустан чаяаттынган кашпагайынга менээргенип, маңнаарынче далашпайн, орук кыйыынга кончуургап чыткаш, удуп каап-тыр. А языты-мелегей бодунуң оожумун билир болгаш, бар-ла шаа-биле кызып, дыштанмайн илгидип-ле орган. Шак ынчалдыр оожум языты-мелегей чүгүрүк койгунн

(Бойдустан чаяаган сундузун херексевеске, карак-кызыл күш-ажылдың түңнелдери болганчок-ла ону ажып каап болур дээрзин басня угаадып турар).у эртип тиилээн.

САДЧЫ БОЛГАШ ООҢ ООЛДАРЫ

Садчы назылап кырып келгеш, оолдарын тергиин ажылчыннар кылып каар бодай берген. Бир-ле хүн оларын кый деп алгаш чугаалап-тыр: «Оолдарым, бо виноград дөстериниң кайы-бирээзиниң дөзүнде эртинелер хөөп каан мен. Ол шагда-шагда болган чүве ийин, чогум кайда чажырганымны уткан-дыр мен». Удаваанда ашак кызыл-дустай берген иргин. Оолдары хүүректерин туткулапкаш, садтың девискээрин кижи базар чер чок кылдыр коптарып каапканнар. Күжүр эрлер чүнү-даа тыппайн чангылап келзе-даа, чымчаттынган виноград ыяштары кажангызындан-даа хөй дүжүттү хайырлаан дижир.

Күш-ажыл – алдын шыгжамыр-дыр.

КЫМЫСКАЯК БИЛЕ КӨГЕ-БУГА

Көге-буга хем эриинге чунуп ора, сугда дүшкеш, салдап бадып чыткан кымыскаякты кочулап көргеш, олче бүрү октап берген. Кымыскаяк бүрүже үне халааш, дириг арткан. Ол өйде көге-буганы тудуп алыр дээш, кедеп кел чыткан аңчыны Кымыскаяк эскерип кааш, аңчының будундан ызыра каапкан. Аңчы аарышкыдан шыдашпайн, алгыра кааптарга, көге-буга ужуп чоруй барып-тыр.

Херек үеде бичии, хензиг амытаннар безин дузазын кадыптар дээрзин басняда угааткан.


Басняларны сценажыдып ойнаары. (5 мин)

Сула шимчээшкин .

Багай, кижизиг эвес мөзү-шынарлар Мөзүлүг. Эки шынарлар

Чалгаа ажылгыр-кежээ

Харам-чазый, кээргээчел, дузааргак

Адааргак , хүндүлээчел

Өрү көрдүнер, кончуургак биче сеткилдиг

Могатынчак, чөрүү, өжеш дыңнангыр

Кажар, мегечи шынчы

Кортук дидим

Хагдынчак ажык сеткилдиг

_____________________________________

Бөгүн Тоолай чылының сөөлгү хүнү болгай, эртип турар эрги чыл-биле кады багай, кижизиг эвес шынарлар чоруй барзын, а чаа үнүп орар Улу чылында биске ажылгыр-кежээ, кээргээчел, хүндүлээчел, биче сеткилдиг, дыңнангыр дээн ышкаш  эки шынарлар силерге бодарап-ла  турзунам! Курай! Курай!

Кичээлди түңнээри.

Демдектер салыр.

Онаалга: басняларга чуруктар чуруур.

Обновлено 13.11.2012 20:50
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ