Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Хылыш бистиг селемевис PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
20.10.2012 17:46

Шолбан Монгуш

Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

 

Кижи назынынга чеден чыл дээрге хөй хөнекти көдүрдүм, хөйнү көрдүм деп дидими-биле чугаалап, аныяктарга мерген сөстүг чагыгларны берип болур үе болгай. Ынчалза-даа уран чогаалга ол дээрге көңгүс кыска үе хире-дир, чүге дизе чамдык өске чоннарның чогаалдары үе дүптен-не тывылгаш, амгы үеге чедир сайзырап кел чорда, оларга деңнээрге, бистиң  тыва чогаалда чаа-ла 5-ки салгал бодарап кел чыдар дээрге-ле, беш харлап турар чаш төл-биле дөмей-дир. Ынчалза-даа тыва уран чогаал, эпостарда хуулгаазын маадырлар дег, шактан шакче, хүнден хүнче дүрген өзүп, бир көөрге, өрге-күске, оон көөрге, элик-хүлбүс  аңнап эккеп турар-биле дөмей сайзырап орар. Чүге дизе амгы үеде тыва чогаалда (ол хире аныяк хирезинде) өске чоннарның чогаалдары-биле ачыр-дачыр тутчуп болур хире бедик деңнелдиг чогаалдар база көстүп келген болгай.

 

ЫНАК-ТЫР МЕН

Чайга, часка, күске, кышка,

Чаъска, харга, шуурган хатка,

Чаңнык-диңми, кызаңнаашка,

Ыржым дүнге, аяс хүнге

Ынак-тыр мен -аян тудайн.

Чыварлыг соок харлыг кышты, кударанчыг куу күстү, шак ол ышкаш кээргел чок халаптарны шуурган хатты, кызаңнаашты ылгай көрбейн аян тудуп, ынакшылын илереткен одуруглар кымныыл дээрзин тыва чогаал номчукчузу дораан танып, авторун чазыг чокка адай кааптар. Үержаа-дыр! 

Айыыл-халапка таварышпаан болза А. Үержаа бо чылын бежен беш харлаар турган. Ол бодунуң кыска назынында чүгле үш-ле борбак, артында-ла чугажак, номнарны үндүрген. Ынчалза-даа ук номнар чамдык чогаалчыларның эңмежок кылын-шаар номнарындан деңзизи аар болган.

Эзим, дагга, хову, шөлге,

Эрээн чүзүн мал, аң, кушка,

Элезинге, малгаш, шыкка,

Ыргай чашпан, чечектерге

Ынак-тыр мен - алгап чорууйн.

Антон Үержааның чогаалдарынга хамаарыштыр үнелелдерни хүндүлүг критик Антон Каваевич Калзандан эгелээш, эртемденнер, чогаалчылар, номчукчулар чежени-даа бижээн, моон-даа соңгаар та чежезин номчуур бис. Чүге дизе Э. Мижиттиң «Арыг лириканың сырыны» деп чүүлүнде демдеглээнинде дег «…ооң чогаалдары үениң шылгалдазын моон-даа соңгаар эрткен тудум, тыва чоннуң сагыш-сеткил культуразының бедик үлегери болгаш алдын үүжези бооп, улустуң чүректерин хөлзедип, бодал-сагыштың чырык бедиктеринче орук айтып, кыйгырып артып каар».

Шак ындыг бедик деңнелдиг чогаалчының шүлүктеринге хамаарыштыр (ылаңгыя ооң дугайында дыка хөй улуг улус үнелелдер берип каапканда) сөс чугаалаары бир талазында берге-дир, ынчалза-даа оожум аяар черле шенеп көрейн.

Эрткен өйге, келир үеэ,

Назы билбес ынакшылга,

Найыралга, актыг шынга,

Эки ырга, ээлдек сөске

Ынак-тыр мен - йөрээп чор мен.

А. Үержааның шүлүктери кандыг-даа кагылчак, каңдай чүүлдер чок, хостуг болгаш номчуттунгур. Сактырга-ла, чогаалчы оларны бижип тура база дыка хөй боданып, катап-катап эдип-чазап орбаан-даа дег, анаа-ла ындындан, ооң ишти-хөңнүнден чайгаар-ла куттулуп келген дег болур. Чижек кылдыр ооң өске-даа шүлүктеринден одуругларны көрүп болур бис.

Арга-эзим аялгазын,

Агым сугнуң шолураажын,

Оът-сиген сымыраныын,

Оолдуг элик огурарын,

Чуулган көшке диңмиирээрин,

Шуурган-хаттың улуурун-даа

Дыңнап, билип чоруурумга,

Тывалап-ла турар боор-дур.

(«Ие дылым»)

Шак мындыг номчуттунгур, чечен-мерген одуругларны бижип шыдаар авторлар алызында чүгле тыва чогаалды бедиктерже көдүрер эвес, а тыва дылывыстың кайы-хире чедингирин, кайы-хире уран чеченин болгаш чаражын база өске чоннарга көргүзүп турарлар. Алызы барып өске чоннар бистиң тыва шүлүкчүлеривистиң чогаалдарын тыва дыл кырынга номчуксааш, тыва дылывысты база өөренип эгелээрлер боор.

Ынчангаш ол тыва чогаалдың улуг критиги А. Калзанның база бедик үнелелин алыр аас-кежиктиг болган: «Ооң шүлүктери эки ажылдап кылганы-биле - сөс, домак, одуруг, овур-хевир санынга чедир шеверлеттингени-биле эскерттинип турар. Шүлүкчүнүң чогаадыкчы ажылында профессионализм шагда-ла турумчуй берген. Ооң ачызында Үержаа лириктиг идеяларның шыдаттынгыже тода, долу илереттинерин чедип ап турар».

Ынай чаштың ыызынга,

Ынак авам, сарыым кыска,

Чолдуг чаагай чуртталгамга,

Чонум сеңээ, чуртум сеңээ

Ынак-тыр мен -чүдүп чорууйн.

Үстүнде одуругларда ынай чаштың ыызынга ынак-тыр мен чүдүп чорууйн дигенин хоозун сөстер эвес-тир деп бадыткап турар «Чаштың ыызы» деп ыдыктыг чараш күзээшкинниг шүлүүнден одуругларны база маңаа сактып көрбес арга чок болур-дур.

Чаштың ыызы таан эргим,

Чаштың ыызы -- Амыдырал,

Ынакшылдың сүзүү сиңген

Ыдык мөңге гимни-дир.

Чамбы-дипке чүгле чаңгыс

Чаштар ыызы чаңгыланзын.

Авалары кажанда-даа

Ажыг чажын төкпейн чорзун.

Авазын, ынакшылын алгап ырлаваан тыва кижи-даа чок боор. Шак ол ышкаш төрээн чон болгаш чурт темазы база тыва чоннуң эң ынак темалары болгай. А.Үержаа база ук темаларны оюп эртпээн, кээргээчел, ажыл-ишчи, чагыг сөстүг болгаш эвилең-ээлдек аваның овуру ооң шүлүктеринге бо-ла көстүп кээр, ынакшылды база кайы-даа талаларындан көргүскен. А Төрээн чурт болгаш чон дугайында бижип тургаш, алгап-мактаарындан аңгыда, дыка хөй аарышкылыг айтырыгларны ол көдүрүп келген. Ылаңгыя «Ногаан аът» деп шүлүглелинден номчуур безин харык чок кылдыр, ажыыы-биле чугаалаарга, харлыга бээр одуругларны көрүп болур бис.

Кадыр тейниң баарынче харап алган

Кадай кижи сырынналдыр ырлап туру.

Ижин-баарны хоюңнадыр суйбаза-даа,

Инелер дег шиштеп турар кандаай ыр боор?

«Каяа-ла ийик, хөй-ле катап дыңнаан-дыр мен,

Кандыг кончуг өндүр чараш аялга боор.

Ынчалза-даа ырыңарның аяны чоп

Ындыг ажыг… берге чүвел, күжүр угбам?»

Айтырыымны дыңнаваан дег ырлап-ла тур.

Аайын тыппайн, чанынга кээп доктаай бердим.

Ырлап турар кижи дээним, ындыг эвес _

Ыглап турар күжүр болду, хөөкүйнү!

Өшкен караа кавай долу ажыг чажын

Өпейлеп каап аадып чоруй ышкыныпты:

«Чаңгыс оглум өлүртүп каан… Чевээ мында.

Чассыгбайга өпей ырым ырлап тур мен:

Кара баарга хайныкпайн, өпей-өпей,

Кавайлыыңда калырың кай, өпей-өпей!..»…

Бо дээрге амгы-даа үеде болуп турар, ынчалза-даа 80-90 чылдарда мырыңай хөлүн эрттир хөй катап болуп турган болуушкуннарга хамаарыштыр бижиттинген одуруглар-дыр. Ынчан тыва оолдар ынчалдыр-ла эвээш санныг хирезинде кевин-херек чок чүүлдер дээш (идик-хеп, акша-төгерик, арага-дары былаашкаш, азы кожуун, суму ылгажып) бот-боттарынга кандыг-даа кээргел чок турганнар. Шак ол Шамбала дайыны-биле дөмей үелерде та чеже иелер үстүнде одуругларда дег байдалче кирип турганнар, өршээ хайыракан!

Ынчап кээрге, А. Үержаа ол берге үелерни дорту-биле чырыдып, хамык чидириглерни кижилерниң угаан-медерелинге билиндирип, ишти-хөңнүнге аарышкыны оттуруп, шак ындыг чүүлдерни моон соңгаар болбазын дээш шыңгыы демисежип чораан. Амгы үеде ол байдалдарның чавырлып келгенинге шак бо темаларны ол үелерде чидии-биле шак мынчалдыр чырыдып чораан чогаалчыларның ажык-дузазы база канчаар-даа аажок улуг болган деп бодаар мен.

Ылап-ла тыва чон кезек када дыка-ла берге чылдарны шыдажып чурттап эрткен:

…Таринадан номчуп көрем, буян болзун».

«Тарина чээ? Уткан-дыр мен…»

«Кончууңну аа!...

«Оларны кым?..»

«Улай адар дайынчы боо

Уну изээш кыза берген…»

«Оларны кым?!».

«Орнуң-даа чок туруңда-ла чүве-дир ийин…

Ооналарның сүнезини ыглажып чор…»…

Ук одуругларда бир шагда тывага турган хүрээ-хииттерни узуткап, лама-башкыларны, хамнарны эргиниң артынчылары, хуурмак, мегечилер дээш-ле каржызы-биле  чок кылып турган үелер чырыттынып турар дээрзи билдинип тур боор.

Ынак-тыр мен… Өртемчейде

Чүрээмге чоок, эргим төрел

Чүү-ле бар-дыр, сувуразын

Ырлап чор мен -- ынак-тыр мен.

А. Үержааның чогаалдары тематика талазы-биле ылап-ла байлак. Ону ылап-ла өртемчейде чүү-ле бар-дыр (авторнуң сөзү-биле ) сувуразын (кухнязын безин) шүлүктеп четтигипкен деп болур. Ынакшыл, Төрээн чурт, мөзү-шынар, салым-чол дээш-ле авторнуң чогаалдарын тематика аайы-биле бөлүктээр болза аңаа тускай улуг ажыл негеттинер. Ынчангаш аңаа бо удаада үр доктаавайн, ооң канчаар бижип чораанынче база кичээнгейни углап көрээлиңер.

Чадаганның хылы ышкаш,

Шаа кээрге ырым үстүр.

Ындынналган «ынак мен» дээн

Ыдык сөзүм чурттап артсын.

Шаа кээрге ырым үстүр деп А.Үержаа бо удаада база бодунуң чуртталгазының төнчүзүн дидими-биле көргүзе каапкан. Шак ындыг хевирлиг бодунуң өлүмүн дорт көргүскен одуруглар-биле автор бо-ла номчукчуларның чүректерин аарты кааптар чораан.

Шаа келгеш, шатка барып чыдыптар мен.

Чааскаанзырал  -- соок дажым маанайым бооп,

Шыпшың дыжым харагалзап туруп калыр…

Сылдыстар-ла олче чүткүп сыылажыр боор.

(«Даш»)

Шаа келир, маңаа чыткаш,

Кайын черле дөстүнер мен.

Кааң-халыын чайын безин

Чашпаның бооп үнүп кээр мен.

(«Чашпан»)

О, чонум -- оранымның кижилери!

Силерлерде хиним тудуш бериккен мен.

Силер-биле мөңге шагда кады чорууйн.

Эрлик черден элчи келзе чүгле ынчан

Эр-ле бодум кара чааскаан баргай мен аан.

(«Силер-биле хиним тудуш»)

А. Үержааның «Саарыг-дыр мен» деп шүлүүнде база ындыг хевирлиг хөөннүг одуругларын номчуп ора,  ооң чоок эжи чораан чогаалчы Э.Мижит мындыг демдеглелди кылган бооп турар:

«Делегей поэзиязында элээн хөй шылгараңгай шүлүкчүлер боттарының салым-чолун чогаалдарынга оштап бижипкенин билир бис. А мен хуумда: «Антон Үержаа «Саарыг ыры» деп шүлүүнде бодунуң поэзиязының кол шынарын:

Арыг-кылаң меңги суундан хөөнүн тыпкан

Аян ырым авыяас чок, өткүт сүрлүг

- деп ажыт-чажыт чокка ажытпышаан:

Саарыг-дыр мен.

Шаптык-моондак ойбас болгаш,

Чаңнык ышкаш тынным кыска… - деп одуругларда бодунуң салым-чолун база ынчаар оштапкан эвес ирги бе?» деп-даа бодагылаар мен. Езулуг-ла алыс шын салым-чаяанныг кижиниң сөзүнүң күжү ол хире болган чадавас».

Чамбы-дипке мөңге шагда

Салым-чолдуң кежиин оштаан

Чаштың башкы кышкызы бооп,

Чаңгыланып чоруур болзун.

Шапкын хемниң шоору бооп,

Салгын-хаттың сыгыды бооп,

Чалгаан далай хөөмейи бооп,

Сагыш өөртүп чоруур болзун.

Үстүнде көргенивис Э.Мижиттиң үнелелинде А. Үержааны езулуг-ла алыс шын салым-чаяанныг дигени-ле шын. Ооң шүлүктериниң дыл-домааның чечен-мергени, овур-хевирлериниң чедингири езулуг салым-чаяан деп чүүлдү катап-катап көргүзүп турар. Чижек кылдыр «Челээш» деп шүлүүнде бойдусту канчаар чуруп турарынче кичээнгейни угландырып көрээлиңер.

Хербектежип, сывыртажып

Кезек булут диргелип кээр.

Кудай аңаа шугулдаанзыг

Кулак уюк чаңнагылаар.

Хөлүйген дээр көжегезин

Көстүг кымчы ора шааптар.

Чалбак хову, шынааларже

Чайык оортан саарлы бээр.

Чаашкын соонда каттыраңнап

Чайнаан хүннүң херелинге

Чеди өңнүг көвүрүг дег,

Челээш кожаа астына бээр.

Бойдустуң болуушкунун диригжидир кайы-хире чечен-мерген чуруп көргүскени кандыг-даа артык тайылбырларның херээ чокка көстүп тур. Анаа-ла кызаңнаашкын, диңмирээшкинниг чаъс чаай берген эвес, а овур-хевирлер дамчыштыр дээрге диргелип келген булуттардан эгелээш, чаашкын соонда үнүп келген челээшке чедир болуушкунну каракка көстүп кээр кылдыр чурупкан. Шак ындыг салым-чаяан ылап-ла кижи бүрүзүнде эвес болгай.  Чогаал шинчилекчизи Л. Мижиттиң «Сеткилдиң чажыт чок илередии» деп чүүлүнде «Чүнүң-даа мурнунда, кымның-даа дугайында чугаалап тура, ону хоозун-куруг, каас-чараш азы ниити сөстер-биле «алгап тур мен, мактап тур мен» деп кааставайн, чогум дөзүнде ыдыктыг сөстерни чиик ажыглавайн, - а ол бүгүнү бодунуң сагыш-чүрээн, салым-чолун өттүр эрттиргеш, бодунуң аарышкызын, карааның чажын сиңиргеш, бижип чорааны бо хөй эвес чижектерден безин көстүп турар-дыр. Ол езулуг шүлүктүң шынары-дыр. Шак ынчаан бижиттинген болгаш, ооң шүлүктери бистиң сеткилдеривисти оттуруп, хөлзедип чоруур…» деп үнелел бергенинде ужур-ла бар.

…Папа, көр даан, могиланы! Кымныыл ол?» _ деп,

Бажам оглу дүвүрексеп алгыра-дыр.

«Хөөр эвес баглааш-тыр ийин. Коновязь» -- деп,

Хөлзей-хөлзей арай боорда харыыладым…

(«Ногаан аът»)

Бо одуругларда тыва чоннуң культуразының чиде бергенин база автор дыка чедингир кылдыр дээди деңнелге көргүзүпкен. Лириктиг маадырларның орус-тыва сөстерни холуп турар чугаазындан аңгыда, (орустап-тывалаан чугаалажыг культураның чавызын база көргүзүп турар, ынчалза-даа) баглаашты маанайга салчапкан кылдыр көргүскенинден өгбелерден дамчып келген тыва культураның овуру болур баглааш - ол үелерде ылап-ла барык «өлген» деп болур байдалга чеде берген турган тыва культураның маанайы апарган. Ынчап кээрге, ол дээрге дыка эки, харын-даа оон-даа артык, хамыкты кайгадып чоруур дээди деңнелге-дир.

Шак ындыг хевирлиг кылдыр эки ажыглаттынган улуг-бичии овур- хевирлерни А.Үержааның барык шүлүк бүрүзүнден көрүп болур бис. «Шокар бүрү дугайында баллада» деп шүлүүнде бүрүлерни кижилерниң овуру кылдыр чураанын база онзагайлап демдеглевес арга чок-тур.

Салгын дозуп салбаңнадыр дешкилешкен

Чалыы, тенек шала ногаан акылары

Хөөкүйден, кыжыктыг дег оякталыр,

Хөлегеге каапкаштың ыңай болур.

Чодур терек «сурас» оглу

Шокар бүрү кээргенчиг.

Аяс хүнге ойнап-хөглеп, дөгеленген

Аажок көвей ылчың-чассыг өөрлери

Ынча-мынча чоокшулап олурда-ла,

«Ыңай чору, Шокарбай!» -деп алгыржы бээр.

Салдырадыр чаңчаттынып,

Шавылап-соп ойладыптар.

Шүлүкте чырыттынып турарында дег кижилер, бичии чаштар безин, бот-боттарынга шак ындыг кээргел чок соок хамаарылгалыг апаар таварылгалар амыдыралда ылап-ла болуп турар болгай. Бо бүгүнү көргүзерде кижилерни бүрүлерниң овуру-биле көргүскени база дыка уран-чечен болган. Бирээде, кижилер бүрүлер дег хөй болгай.

«Ававыс боор Аккыр Уннуң  оглу-дур мен.

Адавыс боор Кара Дазыл төлү-дүр мен.

Чаңгыс ханныг -- ажыг ханныг улус-тур бис.

Чажывыс-даа кужуру чок соок болгай.

Ажыг ханныг, соок чаштыг

Акыларым, ажыын, соогун!»

Ийиде, бүрүлер чаңгыс ыяштан үнген болур. Кижилер база ындыг. Оларны база бөлүктеп болур. Чаңгыс чер чурттуг, чаңгыс нация, дөргүл-төрел, азы шуут-ла кады төрээннер дээш-ле баар болгай. Ынчап кээрге үстүнде одуругларда чаңгыс уннуң оолдары-дыр бис деп турарынга бо-ла бүгү бөлүктээшкиннерни база хамаарыштырып болур. Ынчангаш чаңгыс ыяштың бүрүлери-биле бир бөлүк улусту ойзу көргүскени дыка эки чедингир деңнелге болган. 

Эзир куштуң чалгынының

Эзиннелген сыгыт-ыры,

Хылыш бистиг селемениң

Кыңгырт кынныр даажы болзун.

Ынчап кээрге, түңнеп чугаалаар болза, А.Үержааның шүлүктерин ылап-ла эзир куштуң чалгынының эзиннелген сыгыт-ыры деп-даа болур. Чүге дизе ооң чогаалдары эки деңнелде кылдынган болгаш, кезээ шагда уран чогаалдың шыпшыынга ыдыктыг болуп, дээди үнелелден кажан-даа дүшпес.  Моон-даа соңгаар ооң шүлүктери тыва чогаалдың сайзыралын бедидир тутчуп, делегейниң өске чоннарының чогаалдары-биле демисежир хылыш бистиг селемевис болур.

Актыг шын дээш өлүп чыткан

Экер эрниң оожум, чоргаар

Эң-не сөөлгү човууру бооп

Артып калзын: «Ынак-тыр мен!»…

 

Обновлено 13.11.2012 17:27
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ