Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

«Уйгу чок Улуг-Хем» болгаш «Арыг суглуг Тамир» деп романнарның чоок талалары PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
22.12.2011 21:03

 

Радион Донгак,

ТГШИ-ниң эртем ажылдакчызы.

 

 

Тыва, моол чоннарның чогаадыкчы интеллигенциязының төлээлери Кызыл- Эник Кудажы, Чадраавалын Лодойдамба бодунуң төрээн литературазының көскү авторлары. Оларның тургусканы «Уйгу чок Улуг-Хем», «Арыг суглуг Тамир» дээн ышкаш романнарының сурагжааны төрээн девискээринден безин үнүп, Россия, оон туржук делегейже тарап нептерээн. Орус болгаш национал литератураларда хемнер болгаш улуг суглар аттары-биле адаттынган чогаалдар бар. Оларның чижээнге Михаил Шолоховтуң «Тихий Дон», Николай Задорновтуң «Батюшка Амур», Юван Шесталовтуң «Сукпай хемниң эриинде», Монгуш Кенин-Лопсаңның «Улуг хемниң шакпыны», Кызыл-Эник Кудажыныё «Уйгу чок Улуг-Хем», Чадраавалын Лодойдамбаның «Арыг суглуг Тамир», Вячеслав Шишковтуң «Угрюм-река», Даланның «Глухой Вилюй», Софрон Даниловтуң «Красавица Амга» дээн ышкаш чогаалдарын адап болур. Оларның ынчаар адаттынганы база таварылга эвес. Бир эвес эрте-бурунгу төөгүден-даа алыр болзувусса, цивилизация албан-на хемнер, суглар кыдыынга тыптыр болгай. Ынчап кээрде,   амыдырал суг-биле сырый холбаалыг.  

 

 

 

 

 

 

 

Бис бо ажылывыска тыва чогаалчы Кызыл-Эник Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хем» деп романынга моол чогаалчы Чадраавалын Лодойдамбаның «Арыг суглуг Тамир» деп чогаалының салдарын болгаш оларның чоок талаларын көөр деп сорулганы салган бис. Литературлуг харылзаалар болгаш ооң салдары литература амыдыралының база бир онзагайы. Ынчалза-даа оларның тыптып кээри база нарын.

Кызыл-Эник Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хем» деп роман-эпопеязы (Д.Куулар) 1972, 1974, 1989, 1992 чылдарда чырыкче үнгүлээн. Чадраавалын Лодойдамбаның «Арыг суглуг Тамир» деп ийи номнуг романы 1962, 1967 чылдарда үнген. Тыва дылче 1969 чылда Кыргыс Аракчааның очулгазы-биле чырык көрген. 2005 чылда ук номнуң катап үндүрүлгези болган. Бо ийи романның ниитилешкек чүүлү төөгү-революстуг темага бижиттингенинде. «Уйгу чок Улуг-Хемниң» кара томунда 1901-1915 чылдарның, кызыл томунда 1916-1922 чылдарның болуушкуннарын көргүскен. А «Арыг суглуг Тамирниң» кол төвүнде Моолга болган 1921 чылдың революциязы база моол чоннуң салым-чолун көргүскени болуп турар. Тыва-даа, моол-даа чоннуң төөгүзү, сайзыралы, национал бот-медерели колдуунда дөмей болганда ийи чогаалчының романнарында база солун чүүлдер барын эскерген бис.

Үстүнде адаттынган чогаалдарның кол өзээ – феодалдар биле ядыы араттарның аразында үскүүлежиишкининиң чидигленип эгелээнин, Кыдаттың болгаш Моолдуң дарлалының берге үелерин, тыва, моол кайгалдарның амыдыралын көргүскенинде. Чүгле темазындан аңгыда сюжединде база чоокшулашкак чүүлдер барын база эскерип болур. Чогаалдың темазын ажыдып тургаш тыва-даа, моол-даа чогаалчы «кара, ак», «эрги, чаа» деп схеманы ажыглааны ол үениң литература байдалынга чагыртып турганын көргүзүп турар. Ынчалза-даа «Арыг суглуг Тамир» тыва дылче 1969 чылда-ла очулдуртуна берген болганда, Кызыл-Эник Кудажының ону номчааны билдингир. Чүге дизе «Уйгу чок Улуг-Хемниң» сюжединде моол чогаалчының романы-биле үн алчып турар эпизодтар бар. Ынчалза-даа чогаалчы бүрүзү өске литературалардан дөмей-ле өөренип, харын-даа овур-хевирлерни мооң мурнунда турганындан улам сайзырадып турар таварылгалар база кайы хөй. Ооң-на ужун боор Кызыл-Эник Кудажының романының кара, кызыл томнарын тургузарынга Лодойдамбаның ук чогаалы чугула рольду ойнаан дээрзи дараазында чижектерден көскү. Буянның, Анай-Караның, Маңгыр-Чейзеңниң, Херик бошканың, Семен Домогацкихтиң, Александр Губановтуң, Көгелдиң овур-хевирлерин «Арыг суглуг Тамирниң» маадырлары Эртине, Долгар, бай Идегел, Бадарчы, садыгжы Павлов, ооң хөлечии Петр, кайгал Төмүрден дөзевилеп алганы тодаргай. Ол бүгүнү тыва амыдыралче шилчидиптерге, тускай национал аянныг чогаал үнүп келгени эскерттингир.

Маңгыр чейзеңниң овур-хевири биле моол романның маадыры бай Идегелди3 овур-хевирин деңнеп көрээлиңер. Тыва романдан үзүндү: «Черле ындыг чаңныг дүжүмет. Малының кулаа үттүг имниг. Ынчангаш ооң төгерик ойбуннарын эрегелештир чүңге дискеш, чүзүн аайы-биле үш аңгы хапка суккаш, сыртыының иштинге шыгжап алыр. Хойнуу – пөс хапта, инектии – бызаа кежи хапта, чылгыныы – кулун кежи хапта. Чейзең малын ончалаарда, дизиглерде имнер ойбуннары-биле шүүштүрүп түүлээр. Сан дүгжүп турар болза, малының четчези ол деп билир» (К.Кудажы. Уйгу чок Улуг-Хем». Кара том. Кызыл, ТН/Ч, 1996. – А. 146). Моол романда: «Идегел бичиизинде бижикке өөренип алыр дээш база элээн оралдашкан, ынчалза-даа оозундан чүү-даа болбаан. Ам малын санаарда, бодунуң тускай демдектери-биле кылыр: боос малдарны ортузунда төгерик чуруктуг дорт-булуң, а кызыр, сувай малдарны төгерик чокка анаа дорт-булуң-биле демдеглээр». (Чадраавалын Лодойдамба. Арыг суглуг Тамир. Кызыл, ТН/Ч, 2005. – А.45).

Моон алгаш көөрге, Кызыл-Эник Кудажы Лодойдамбаның маадырының овур-хевирин алгаш, ону оон-даа делгемчидир чурааны чижектен көскү.

«Уйгу чок Улуг-Хемде» Буянның кайгал Көгел-биле харылзажып турар эпизоду моол романда бичии-ле өске көргүстүнген-даа болза, утка талазы-биле база дүгжүп турар. Көгел Буянны сургап турар эпизодтан үзүндү: «Оорлаары, кайгалдаары нарын херек болдур ийин, дуңмам – деп, Көгел адак соонда чугаалаан. – Ону чамдык улус хөг эреп, амыр чүве кылдыр бодаар. Ындыг белен, кижи аксынга дайнап каан чаг каяа чыдар. Хол-бутту эвес, доңга башты хөделдирер апаар». (К.Кудажы. Уйгу чок Улуг-Хем». Кара том. Кызыл, ТН/Ч, 1996. – А. 144). Моол романда: «Төмүрге кижи чүвези херек чок. Нояннарның кодан-кодан чылгыларын Төмүрнүң сүрүп ап турганы болза, байларга удур ооң демисели-дир… Ол ынчангаш оорлап алган чылгыларын ядыыларга халаска үлеп берип чораан». (Чадраавалын Лодойдамба. Арыг суглуг Тамир. Кызыл, ТН/Ч, 2005. – А.67).

Революсчу медерелди улам оттуруп турар маадырларның бирээзи «Уйгу чок Улуг-Хемде» Александр Губанов-ла болгай. Ол бүгү ооң Соскар-биле чугааларындан билдинип кээр. Моол романда оларга дөмей маадырлар база бар. Олар Петр биле Эртине: «Моол – бо дээрге кара-таакпыга эзирээн күччүтен-дир, ынчалза-даа ол дириг. Ооң даамчырааны ындыг. Ону чүгле оттурар херек. Моол оттуп келгеш, бодунуң мага-бодун хериптер болза, ам ону соктап, хемдээннер шуптузу оон менди үне албас…» (Чадраавалын Лодойдамба. Арыг суглуг Тамир. Кызыл, ТН/Ч, 2005. – А.78).

Чижектерни моон-даа ыңай уламчылап болур. Артканнарын допчулаптарга-ла бидингир. Магсаржап маадыр-биле ужуражылгалар, Маңгыр-Чейзеңниң Шагаа үезинде кыстар-биле кыяңнажып турары моол романда бай Идегелдиң хөделиишкиннери-биле көңгүс дөмей. Ол-ла байның өөлеттерже чазый халдаашкыны Маңгыр-Чейзеңниң кыдат бүүзелерже халдаарынга бодунуң улузун киириштирип турары база херээжен кижиге хамаарыштыр бужар чоруктары тыва романда барык дөмей. Суузунмааның Шагаан-Арыгга кыдаттарга хөлечиктеп турар үезинде яңганнарның чаржынчыг ырлары база-ла моол романдан көжүп келген дизе чазыг чок. Оон аңгыда Россияның Германия-биле дайынын «Уйгу чок Улуг-Хемде» Саша Губановтуң салым-чолу-биле көргүстүнген болза, «Арыг суглуг Тамирде» садыгжы Павловтуң хөлечии Петрнуң чугааларындан билдинип турар. Орус хаан Россияда дүжүрткенинге тыва романның маадыры Семен Домогацких биле моол романның маадыры Павловтуң хомудалы база үн алчып турар. А кол-ла чүве Анай-Караның Улуг-Хемниң доштуг суунче шурап турары моол романда Долгарның база-ла доштуг Тамирниң суунче кире бергени-биле дүгжүп турар. Тыва романда: «Аъттыг улус эрикке чарыштырып кээрге, Анай-Караның мунган аъды Улуг-Хем ортузунда дош кырында дери буруңайнып турган. Анай-Кара боду көзүлбээн». (К.Кудажы. Уйгу чок Улуг-Хем». Кара том. Кызыл, ТН/Ч, 1996. – А. 364). Моол романда: «Баскан чериниң чуга дожу тигленип, чарлып турда безин ону дыңнавайн чораан. Ынчап чорааш, кыры бусталып турган шапкын агымга чеде бергеш-даа, доктаваан. Оон Долгар бурунгаар бир баскаш, суг иштинче караш дээш, ол дораан көзүлбейн барган». (Чадраавалын Лодойдамба. Арыг суглуг Тамир. Кызыл, ТН/Ч, 2005. – А.198-199).

Ниитизи-биле түңнээрге, «Уйгу чок Улуг-Хем» деп романның кара болгаш кызыл томнарын тургузарынга моол чогаалчы Чадраавалын Лодойдамбаның «Арыг суглуг Тамир» деп романы улуг рольду ойнаан. Ынчалза-даа солун сюжеттерни, овур-хевирлерни оон ап тура, Кызыл-Эник Кудажы ол бүгүнү тыва амыдыралче шилчидип, харын-даа чамдык овур-хевирлерни оон-даа делгемчидип, чогаалын номчуштуг, сонуурганчыг болдуруп шыдаан. Литературлуг харылзааларның болгаш салдарларның көскү чижээн «Уйгу чок Улуг-Хемден» көрүп болур. Чадраавалын Лодойдамба-даа, Кызыл-Эник Кудажы-даа бодунуң чонунуң эрткен төөгүлүг оруун уран-чечени-биле чогаал дамчыштыр биске тодаргай кылдыр бижээннер. База ол ышкаш моол, тыва улустуң шаг-төөгүден туруп келген кожа-хелбээ найыралын улам быжыглааннар деп түңнеп болур.

Литература: 1. Лодойдамба Чадраавалын. Арыг суглуг Тамир. Кызыл, ТН/Ч, 2005.

2. Кудажы К.-Э. Уйгу чок Улуг-Хем». Кара том. Кызыл, ТН/Ч, 1996.

3. Кудажы К.-Э. Уйгу чок Улуг-Хем». Кызыл том. Кызыл, ТН/Ч, 1974.

span style=

Обновлено 13.11.2012 17:45
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ