Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва-орус сөстүк

Сөстүк(Тенишевтиң-дир).doc

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва Википедия

 

Тыва солуннар

Виктор Көк-оолду репрессияның ханныг шуурганы кээргээн бе? PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
12.08.2012 12:44

Бо солун төөгүнү көрей дайынының киржикчизи, Бай-Тайганың Бай-Тал чурттуг Чурук Бааданович Салчактан дыңнаан мен. Ооң-биле аар-саар чүүлдер чугаалажып ора, чугаа кадында таварылга бооп, Виктор Көк-оолдуң дугайында сөс оскундура кааптар орта, сонуургалым улам кыптыгып, хоочунну айтырыглар-биле улай-улай чүшкүрүп ора, солун төөгүлүг сактыышкынның ора-сомазын бажымга сомалай тыртып алган мен. Ам кырганның чугаазын силерге бирден-бирээ чокка дамчыдарын кызыдып көрейн.

Ол мынчаар болган дээр чүве. Бай-Тал суур ынчаарда чаа-ла тургустунуп турган, үжен чылдарның төнчүзү-ле болгай. Тываның кыдыг-кызыгаар кожууннарындан күш-шыдалдыг эр кижилерни эвилелдеп, алдын уургайларынче бөлүк-бөлүү-биле чорудуп турган. Ол баарда хуусаазын төндүр ажылдааш, каш-каш айлар болгаш дедир ээп кээр мындыг. Олар ажылдаан акша-шалыңы-биле ажы-төлүнге, алган эжинге, дөргүл-төрелинге белек-селээн угдунмас кылдыр чүктеп алгаш келир турганнар.

Бала дээр бир херээжен кижи ашаан бир чыл манап чадааш, мал-маганын улузунга чагып кааш, өг-өрегезин тургуза каап, ийи аътты эзертеп, чүгеннеп алгаш, чайгы изиг хүнде үрелбезин дээш шээр малының эъдин хеңмелээш, ааржы-курудун кадырып, узун орукче кара чааскаан аъттаныпкан. Ынчаарда амгы ышкаш автобуска саадапкаш, Кызылга хүннеш чеде бээр чүве кайдал. Бала херии орукка барык ай бооп чорааш, Кызылга чедип келген. Мооң мурнунда бир-ийи катап аалдап чораан болгаш, хоорайда төрелиниң бажыңын тып чеде берген. Найысылалга каш хонук дыш ап алгаш, Хараал алдын уургайынга ажылдап турган ашаан сураглап чорааш чеде бээрге, оозу дүште-даа чок өске кадай олуртуп алган чурттап олурар болган. Баланың  чүрээ балыгланып, ай-хүннү кара булут дуглай берген ышкаш болган. Ынчалзажок булут аразындан хүннүң херелиниң оя теп келири дег, эриг баарлыг кижилер аңаа өмек-дуза болу бээрин ооң сагыжынга-даа кирбээн. Удаваанда ол Сыйнаа деп мөге-шыырак эр-биле салым-чолун када берген. Олар аңаа үр-даа болбайн, Сыйнааның чурттап турган черинче, Улуг-Хемниң Ийи-Талче, хапканнар. Сыйнааның ында өг-өрегези, мал-маганы база бар болганындан олар аңаа бир чыл хире чурттааннар-даа. Та кайызының күзели чүве, Бай-Талче мал-маганын ай деп алгаш, көжүп чеде бергеннер. Ынчалдыр сумуга чаа  өг-бүле немешкен.

Чылдар билдиртпейн эртип-ле турган. Бир-ле катап шала күскээр дөртен хар үези кижи Сыйнааныё өөн айтырып чораан деп сураг дыңналы берген. Сөөлүнде барып билдинип келзе-ле, ол кижи бистиң улуг артизивис, драматург Виктор Шогжапович Көк-оол болган ийин. Виктор Шогжаповичиниң барган-на черинден каткы-хөг үзүлбес, аажок солун кижи деп улуг улус ам-даа чугаалажыр. Сиген кезер шөлдерде хөпээн-сарааттарга, ажык дээр адаанга хонуп-дүжүп, сигенчилерниң хей-аъдын көдүрүп, аът мунукчулары бичии оолдарга тоолдап берип, оларныё-биле барык деңге өөрүп, амырап, канчап чорбаан дээр.

В.Ш.Көк-оол  кажан-даа муңгаралга алыспас, алыс оптимист кижи болгаш, келир чаагай үеге бүзүреп чораан. Ол балыктаарынга кончуг ынак. Бир-ле катап ол Тээлиниң Дөң-Терекке балыктап турда, С.К.Токаның чычааны бо халдып келген.

Салчак Калбакхөрекович:

– Виктор Шогжапович, буянныг хүннүң мендизи-биле! Мында чүнү канчап турарыңар ол? Чычаанче саадаптыңар, чоруулуңар – деп далаштырган.

Артизивис дүште-даа чок харыылап тур:

– Экии, Салчак Калбакхөрекович! Мен-даа Хемчик-Бажының балык-байлаңын арыды кырып чигеш, мында келдим. Бо чер харын шору дүжүттүг чер-дир, мен-даа моон дегийт кайын ыраар деп мен…

Ол үеде В.Ш.Көк-оолдуң «Хайыраан бодун» театр артистери сценага ойнап эгелей бергеш турган. С. Тока херектиң чугулазын барымдаалааш, В. Көк-оолду төпче чоокшуладыр сорулга-биле, Кызылче албан-биле эккелгени ол болган. Көк-оол артиске ийи айның шалыңын санаткаш, чурттаар оран-сава-биле хандырган дээр чүве. 1938 чылдан эгелеп ол Тываның хөгжүм-шии театрынга театр студиязынга башкылааш, ол-ла театрның директору, режиссеру, артизи болуп ажылдаан. Шылгараңгай драматург В. Ш.Көк-оолдуң Бай-Тайгаже чүге чоруй барганыл деп айтырыг ам-даа харыы чок, чогаалчының намдарында ак арыннар бооп артпышаан.

Мен бодаарымга, бирээде, үжен чылдарда болуп турган ханныг репрессиялардан дескелээн. Чүге дизе ооң авазы Донгак Долчан Өвүрнүң сураглыг хамы, боду база хамнар өттүнүп чажындан-на ойнап өскен, сценага хамның ролюн аңаа чедир ойнаар артист-даа тывылбас боор. Ооң херечизи - 1925 чылда болган "Хам-оол" деп бирги тыва шииге кол рольду ойнаан. "Алдын-Хөл" деп кинога алтай хамның ролюн күүсеткеш, эң баштай кинога тырттырган тыва кижи болган.  Үжен чылдарның төнчүзүнде репрессияның ханныг шуурганы Тывага эгелээн: хам, лама уктуг дээш, чамдык улус кызагдалга таваржып, эки амыдырал көрбейн чораанын төөгү бадыткап турар.

Ийиде, төрел акызы Сыйнааның чурттап турган черинче хоргастал дилеп барганын-даа чадавас.

Меңги Ооржак.

«Тыва Республика» солун, 1997 ч., май 27.

P.S. Бо дугайында эки билир кижилер бар болза, "Шын" солунче азы бо сайтче-даа чагаадан чорударын улуу-биле диледим.

Автор.

 

 

Обновлено 13.11.2012 18:37
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ